Rikthimi n\u00eb Europ\u00eb i luft\u00ebs konvencionale, p\u00ebrplasja mbi civil\u00ebt, revanshizmi rus si ai gjerman n\u00eb 1919. N\u00ebnt\u00ebqinda n\u00eb shekullin e XXI.<\/p>\n
Globalizimi duket n\u00eb kriz\u00eb, rikthehet n\u00eb Europ\u00eb lufta konvencionale. Nga nj\u00ebra an\u00eb duket se shp\u00ebrndan skenar\u00eb q\u00eb i apelojn\u00eb N\u00ebnt\u00ebqind\u00ebs, nga tjetra shfaqen t\u00eb pastra tiparet e pazakonshme e nj\u00eb \u00abfaze t\u00eb tret\u00eb\u00bb n\u00eb raportet nd\u00ebrkomb\u00ebtare pas epok\u00ebs s\u00eb luft\u00ebrave bot\u00ebrore dhe asaj t\u00eb konfrontimit bipolar. E kemi diskutuar me tre historian\u00eb: Fulvio Cammarano e Universitetit t\u00eb Bolonj\u00ebs, Andrea Graziosi e Universitetit Federico II t\u00eb Napolit dhe Federico Romero e Institutit Universitar Europian t\u00eb Fiesole.<\/p>\n
A ka analogji me shekullin e XX n\u00eb kriz\u00ebn n\u00eb zhvillim?<\/strong><\/p>\n FULVIO CAMMARANO \u2014 Do t\u00eb thoja se p\u00ebr disa pjes\u00eb argumentimet pansllave e Vladimir Putinuit evokojn\u00eb skenar\u00eb edhe m\u00eb t\u00eb vjet\u00ebr, t\u00eb Tet\u00ebqind\u00ebs, por sigurisht tragjedia e Ukrain\u00ebs, me p\u00ebrfshirjen masive e civil\u00ebve, t\u00eb sjell n\u00eb mendje konfliktet m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm e shekullit t\u00eb XX. Qysh n\u00eb Luft\u00ebn e Par\u00eb Bot\u00ebrore, viktimat civile qen\u00eb 7 milion, n\u00eb t\u00eb Dyt\u00ebn deri n\u00eb 43 milion. N\u00eb ndodhit\u00eb luftarake t\u00eb N\u00ebnt\u00ebqind\u00ebs civil\u00ebt b\u00ebhen nj\u00eb sh\u00ebnjest\u00ebr pasi nuk jan\u00eb m\u00eb n\u00ebneshtetas pasiv\u00eb, por qytetar\u00eb, subjekte aktive, edhe pse t\u00eb \u00e7armatosur, t\u00eb vendit armik. K\u00ebshtu n\u00eb 1914 pushtimi gjerman i Belgjik\u00ebs shoq\u00ebrohet me vrasjen e 5500 pengjeve p\u00ebr raprezalje.<\/p>\n Ka pasur nj\u00eb hop cil\u00ebsor?<\/strong><\/p>\n FULVIO CAMMARANO \u2014 N\u00eb 1949 juristi gjerman Carl Schmitt sh\u00ebnon se tashm\u00eb p\u00ebr t\u00eb vrar\u00eb armikun \u00e7do mjet \u00ebsht\u00eb i ligjsh\u00ebm dhe \u00e7do konflikt \u2013 k\u00ebtu aludonte p\u00ebr Luft\u00ebn e Ftoht\u00eb \u2013 merr tiparet e luft\u00ebs civile. Me referim ndaj Ukrain\u00ebs kam lexuar nj\u00eb nd\u00ebrhyrje ku nj\u00eb oficer i lart\u00eb amerikan shikonte analogji t\u00eb forta me llojin e sulmit sovjetik q\u00eb NATO p\u00ebrgatitej t\u00eb zmbrapste n\u00eb vitet \u201880. Diferenca e vetme, thoshte, jan\u00eb dron\u00ebt. Pastaj \u00ebsht\u00eb fakti i luft\u00ebs, qysh kur ekziston opinioni publik, mbetet nj\u00eb mjedis i p\u00ebrshtatsh\u00ebm ndaj falsifikimeve, atyre q\u00eb e shtyn\u00eb historianin Marc Bloch ta quante nj\u00eb eksperiment psikologjie sociale.<\/p>\n ANDREA GRAZIOSI \u2014 Por un\u00eb shoh edhe element\u00eb t\u00eb fort\u00eb risie. P\u00ebr shembull topat, arm\u00eb kryesore e shekullit t\u00eb XX, sot duken n\u00eb v\u00ebshtir\u00ebsi t\u00eb madhe kund\u00ebr ushtris\u00eb ukrainase. Ve\u00e7 k\u00ebsaj, v\u00ebrej se kjo luft\u00eb \u00ebsht\u00eb varri i mosproliferimit b\u00ebrthamor. Besoj se ukrainasit e qajn\u00eb shum\u00eb \u00e7instalimin e arsenalit atomik q\u00eb ndodhej n\u00eb territorin e tyre, i zbatuar n\u00eb 1994 n\u00eb favor t\u00eb Mosk\u00ebs dhe i financuar nga Shtetet e Bashkuara: nj\u00eb fakt q\u00eb e hedh posht\u00eb imazhin e Rusis\u00eb s\u00eb sulmuar nga amerikan\u00ebt. Sot besoj se t\u00eb gjitha fuqit\u00eb e mesme do t\u00eb k\u00ebrkojn\u00eb t\u00eb sigurojn\u00eb arm\u00eb b\u00ebrthamore.<\/p>\n Dhe \u00e7\u00ebshtja e civil\u00ebve?<\/strong><\/p>\n ANDREA GRAZIOSI \u2014 K\u00ebtu ka nj\u00eb t\u00eb dh\u00ebn\u00eb t\u00eb re q\u00eb rimerr element\u00eb t\u00eb shekullit t\u00eb XX: q\u00ebllimi i proklamuar nga Putini p\u00ebr \u00abdenazifikimin\u00bb, q\u00eb n\u00eb realitet n\u00ebnkupton deoksidentalizim. P\u00ebrball\u00eb rezistenc\u00ebs s\u00eb fort\u00eb t\u00eb ukrainasve, agresori ngre problemin e transformimit t\u00eb nj\u00eb populli n\u00eb nj\u00eb tjet\u00ebr, duke eliminuar fizikisht t\u00eb gjith\u00eb elit\u00ebn e\u00a0 \u00abinfektuar\u00bb nga influenca e Per\u00ebndimit. Nj\u00eb e dh\u00ebn\u00eb tjet\u00ebr nga ku merr forc\u00eb \u00ebsht\u00eb fundi i rendit bot\u00ebror t\u00eb shkaktuar nga fundi i Bashkimit Sovjetik, kund\u00ebr t\u00eb cilit ka shp\u00ebrthyer Putini. Por do t\u00eb thoja m\u00eb shum\u00eb: \u00ebsht\u00eb ezauruar hegjemonia planetare e njer\u00ebzve t\u00eb bardh\u00eb (amerikan\u00eb, rus\u00eb, europian\u00eb), nj\u00eb predominim q\u00eb Mao Ce Duni e kontestonte qysh n\u00eb \u2018900 dhe q\u00eb sot duket i mbaruar.<\/p>\n FEDERICO ROMERO \u2014 N\u00ebse shikojm\u00eb luft\u00ebn n\u00eb zhvillim, vijueshm\u00ebrit\u00eb jan\u00eb, por mendoj se element\u00ebt e ndryshimit jan\u00eb m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm. E dh\u00ebna m\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme \u00ebsht\u00eb se jemi p\u00ebrball\u00eb nj\u00eb konflikti afatgjat\u00eb jo vet\u00ebm midis Mosk\u00ebs dhe NATO, por m\u00eb gjer\u00ebsisht midis Kin\u00ebs dhe Rusis\u00eb nga nj\u00ebra an\u00eb, Per\u00ebndimit nga ana tjet\u00ebr. \u00cbsht\u00eb k\u00ebshtu q\u00eb konfigurohen, me maturi, drejtuesit kinez\u00eb dhe, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb m\u00eb t\u00eb past\u00ebr, qeveritar\u00ebt amerikan\u00eb. \u00cbsht\u00eb nj\u00eb p\u00ebrplasje q\u00eb pasqyron llojin e globalizimit n\u00eb zhvillim prej 30 vitesh, q\u00eb do t\u00eb zgjidhet jasht\u00eb nga Europa dhe q\u00eb po prek t\u00eb gjith\u00eb bot\u00ebn. Shikohet nga m\u00ebnyra e diferencuar ku vendet e ndryshme paraqiten respektivisht sanksioneve ndaj Mosk\u00ebs. Edhe shtete dmeokratike si India dhe Afrika e Jugut preferojn\u00eb t\u00eb sodisin nga dritarja.<\/p>\n FULVIO CAMMARANO \u2014 Putini, si\u00e7 e thot\u00eb Graziosi, po k\u00ebrkon t\u00eb dal\u00eb nga nj\u00eb kafaz, t\u00eb hedh\u00eb n\u00eb er\u00eb rendin e vendosur pas r\u00ebnies s\u00eb Bashkimit Sovjetik dhe kjo th\u00ebrret revizionizmin, sidomos gjerman, kund\u00ebr asetit t\u00eb fiksuar nga paqja e Versaj\u00ebs e 1919. Faktikisht nuk besoj se kush pret nj\u00eb riedicion t\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb Ftoht\u00eb, n\u00eb mos p\u00ebr gj\u00eb tjet\u00ebr pse ka ndodhur m\u00eb pak kund\u00ebrv\u00ebnia midis kapitalizmit dhe komunizmit, q\u00eb mobilizonte masat n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb bot\u00ebn. Ve\u00e7 k\u00ebsaj, Shtetet e Bashkuara dhe Rusia m\u00eb duken dy perandori n\u00eb r\u00ebnie, boksier\u00eb ende n\u00eb gjendje t\u00eb b\u00ebjn\u00eb goditje t\u00eb fuqishme, por tashm\u00eb n\u00eb per\u00ebndim. Forca emergjente \u00ebsht\u00eb Kina, me p\u00ebrparimet e saj n\u00eb fush\u00ebn teknologjike dhe aktivizmin n\u00eb gjuetin\u00eb e l\u00ebnd\u00ebve t\u00eb para q\u00eb e b\u00ebjn\u00eb nj\u00eb aktor me pesh\u00eb n\u00eb rritje.<\/p>\n ANDREA GRAZIOSI \u2014 Analogjia midis revanshizmave \u00ebsht\u00eb e bazuar, por do t\u00eb thoja se ai gjerman pas 1919 ishte m\u00eb shum\u00eb sesa ai rus pas 1991. Gjermanis\u00eb ju vendos\u00ebn reparacione t\u00eb majme lufte dhe kufizime t\u00eb m\u00ebdha n\u00eb armatime, nd\u00ebrsa Rusia passovjetike \u00ebsht\u00eb ndihmuar nga Per\u00ebndimi, edhe pse jo aq sa pritej, por kjo nuk i b\u00ebn diskutimet e Putinit m\u00eb pak efikase n\u00eb syt\u00eb e rus\u00ebve.<\/p>\n Mbi cil\u00ebt faktor\u00eb mb\u00ebhtetet lideri i Kremlinit?<\/strong><\/p>\n ANDREA GRAZIOSI \u2014 Projekti i tij nuk \u00ebsht\u00eb etnik, ashtu si\u00e7 nuk \u00ebsht\u00eb rezistenca ukrainase. Putini synon q\u00eb t\u00eb nd\u00ebrtoj\u00eb nj\u00eb Russkij Mir<\/em>, nj\u00eb \u00abbote ruse\u00bb e p\u00ebrq\u00ebndruar tek Moska, n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn p\u00ebrfshin bjellorus\u00ebt dhe ukrainasit, por edhe popullsit\u00eb siberiane. Nga ana e tij Volodymyr Zelensky, hebre dhe rusishtfol\u00ebs, p\u00ebrfaq\u00ebson nj\u00eb identitet q\u00eb nuk paraqitet si etnik, aq sa n\u00eb pjes\u00ebn m\u00eb t\u00eb madhe luft\u00ebtar\u00ebt ukrainas flasin rusisht. Putini d\u00ebshiron \u00abt\u00eb rib\u00ebj\u00eb t\u00eb madhe Rusin\u00eb\u00bb ashtu si Donald Trump me Shtetet e Bashkuara, agresiviteti i tij \u00ebsht\u00eb frut i nj\u00eb krize, ashtu si sloganet e ish presidentit amerikan. N\u00ebse m\u00eb pas shtoj c\u00ebshtir\u00ebsi\u00eb e Europ\u00ebs, shohim se t\u00eb tre komponentet e \u00abbardha\u00bb e bot\u00ebs nuk e kalojn\u00eb mir\u00eb.<\/p>\n \u00cbsht\u00eb e mundur nj\u00eb konvergjenc\u00eb midis Kin\u00ebs dhe Rusis\u00eb?<\/strong><\/p>\n ANDREA GRAZIOSI \u2014 Jan\u00eb realitete shum\u00eb t\u00eb ndryshme. Rusia \u00ebsht\u00eb nj\u00eb vend me nj\u00eb PBB t\u00eb ul\u00ebt dhe nj\u00eb kriz\u00eb demografike t\u00eb r\u00ebnd\u00eb, jeton me eksportet e rezervave natyrore, nd\u00ebrsa Kina \u00ebsht\u00eb nj\u00eb gjigant q\u00eb vjen prej 40 vitesh zhvillim i pand\u00ebrprer\u00eb. Besoj se amerikan\u00ebt gabohen kur refuzuan se bota nuk mund t\u00eb menaxhohet pa nj\u00eb mir\u00ebkuptim me Kin\u00ebn. N\u00eb thelb, p\u00ebr dekada e kan\u00eb pranuar nj\u00eb rol t\u00eb k\u00ebtij lloji Bashkimit Sovjetik. Sipas mendimit tim \u00ebsht\u00eb e mundur q\u00eb t\u00eb shkohet drejt nj\u00eb bote me blloqe t\u00eb m\u00ebdha. Dy jan\u00eb me siguri Shtetet e Bashkuara dhe Kina. Nuk besoj n\u00eb fakt se Rusia mund t\u00eb jet\u00eb ambicie t\u00eb k\u00ebsaj natyre. Duhet par\u00eb n\u00ebse Europa kontinentale, pa Britanin\u00eb e Madhe, do t\u00eb mund t\u00eb nd\u00ebrtoj\u00eb nj\u00eb bllok tjet\u00ebr: un\u00eb kam shum\u00eb dyshime. Pastaj \u00ebsht\u00eb edhe India, q\u00eb i ka numrat p\u00ebr t\u2019u b\u00ebr\u00eb nj\u00eb aktor i madh bot\u00ebror, por mund t\u00eb preket nga shtytje centrifuge.<\/p>\n FEDERICO ROMERO \u2014 Padyshim q\u00eb nj\u00eb problem i madh do jet\u00eb ai, tashm\u00eb i cituar, i proliferimit b\u00ebrthamor. Kemi p\u00ebrball\u00eb demonstrimin q\u00eb shkurajimi atomik funksionon: n\u00eb rast se Putini nuk do t\u00eb kishte aluduar ndaj mund\u00ebsis\u00eb p\u00ebr t\u2019i b\u00ebr\u00eb rekurs, besoj se p\u00ebrfshirja e NATO n\u00eb luft\u00ebn n\u00eb Ukrain\u00eb do t\u00eb kishte qen\u00eb shum\u00eb m\u00eb e madhe. K\u00ebshtu q\u00eb kam frik\u00eb se na pret nj\u00eb faz\u00eb e rrezikshme e gar\u00ebs p\u00ebr arm\u00ebt b\u00ebrthamore.<\/p>\n Po antagonizmi midis Uashingtonit dhe Pekinit?<\/strong><\/p>\n FEDERICO ROMERO \u2014 Do t\u00eb jet\u00eb konflikti kryesor i s\u00eb ardhmes. Sot, megjith\u00ebse me maturi, Kina po e p\u00ebrdor p\u00ebrplasjen n\u00eb zhvillim t\u00eb Rusis\u00eb me NATO b\u00ebn t\u00eb avancohet ideja se sistemi i rregullave nd\u00ebrkomb\u00ebtare i diktuar nga Per\u00ebndimi e ka b\u00ebr\u00eb koh\u00ebn e tij dhe duhet ndryshuar. Lidhur me k\u00ebt\u00eb diskutimet e drejtuesve t\u00eb Pekinit jan\u00eb shum\u00eb t\u00eb ngjash\u00ebm me ata t\u00eb homolog\u00ebve t\u00eb tyre rus\u00eb. Duhet par\u00eb at\u00ebhere t\u00eb shikohet n\u00ebse bota atlantike synon ta shtyj\u00eb Kin\u00ebn drejt nj\u00eb p\u00ebrqafimi me Mosk\u00ebn, ndaj t\u00eb cil\u00ebs ajo gjith\u00ebsesi mbetet ngurruese, apo preferon t\u00eb veproj\u00eb p\u00ebr t\u2019i ndar\u00eb. Besoj se opsioni i dyt\u00eb \u00ebsht\u00eb m\u00eb kuptimploti, por amerikan\u00ebt duket se kan\u00eb zgjedhur ta konsiderojn\u00eb Kin\u00ebn nj\u00eb kund\u00ebrshtare strategjike. N\u00eb k\u00ebt\u00eb ka nj\u00eb vazhdueshm\u00ebri t\u00eb qart\u00eb midis Trump dhe Joe Biden, edhe pse antagonizmi me Kin\u00ebn \u00ebsht\u00eb ndoshta argumenti i vet\u00ebm q\u00eb bashkon sot nj\u00eb vend thell\u00ebsisht t\u00eb p\u00ebr\u00e7ar\u00eb brenda si Shtetet e Bashkuara.<\/p>\n Po pjesa tjet\u00ebr e bot\u00ebs?<\/strong><\/p>\n FEDERICO ROMERO \u2014 Nuk rreshtohet me nj\u00ebrin prej dy konkurrent\u00ebve, por nuk i jep as jet\u00eb formave koordinimi si\u00e7 qe n\u00eb t\u00eb kaluar\u00ebn l\u00ebvizja e t\u00eb paangazhuarve. Secili vend l\u00ebviz n\u00eb baz\u00eb t\u00eb interesave t\u00eb tij t\u00eb ndryshueshme specifike, politike dhe ekonomike.<\/p>\n ANDREA GRAZIOSI \u2014 Un\u00eb nuk besoj se raportet midis Kin\u00ebs dhe Shteteve t\u00eb Bashkuara duhet t\u00eb jen\u00eb patjet\u00ebr konfliktual\u00eb. Nuk kan\u00eb qen\u00eb me Bill Clinton n\u00eb Sht\u00ebpin\u00eb e Bardh\u00eb dhe n\u00eb realitet as me George W. Bush. Kthesa \u00ebsht\u00eb mish\u00ebruar nga Barack Obama dhe qysh at\u00ebhere, si\u00e7 ka v\u00ebrejtur Romero, regjistrohet nj\u00eb vazhdueshm\u00ebri e past\u00ebr. Sipas mendimit tim \u00ebsht\u00eb nj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb p\u00ebr t\u00eb reaguar ndaj r\u00ebnies amerikane: paraqitet Kina si armiku pasi refuzohet t\u00eb pranohet q\u00eb Shtetet e Bashkuara nuk mund t\u00eb diktojn\u00eb m\u00eb ligjin n\u00eb shkall\u00eb globale. M\u00eb duket nj\u00eb q\u00ebndrim t\u00eb d\u00ebmsh\u00ebm dhe shpesh korrigjohet. T\u00eb dy fuqit\u00eb m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha aktuale kan\u00eb folur n\u00eb t\u00eb kaluar\u00ebn dhe mund ta b\u00ebjn\u00eb s\u00ebrish.<\/p>\n Mund t\u00eb ket\u00eb nj\u00eb rol autonom Europa?<\/strong><\/p>\n FULVIO CAMMARANO \u2014 Besoj se mund ta b\u00ebj\u00eb vet\u00ebn n\u00ebse do t\u00eb arrij\u00eb t\u00eb operoj\u00eb si komb ose aq m\u00eb pak si entitet politik unitar. Duhet proceduar n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb matur drejt integrimit n\u00eb sektor\u00eb strategjik\u00eb si mbrojtja: fatkeq\u00ebsisht ka momente slan\u00e7imi ku kjo perspektiv\u00eb duket e mundur dhe m\u00eb pas futet s\u00ebrish administrimi i zakonsh\u00ebm.<\/p>\n ANDREA GRAZIOSI \u2014 Nuk do t\u00eb flisja p\u00ebr komb europian, pasi nuk \u00ebsht\u00eb nj\u00eb perspektiv\u00eb e mundur. Besoj se sfida \u00ebsht\u00eb t\u00eb krijohet nj\u00eb shtet kontinental europian. Mund ta nd\u00ebrtojm\u00eb? Un\u00eb e shpresoj, edhe pse kam frik\u00eb se \u00ebsht\u00eb e v\u00ebshtir\u00eb. Sot nuk ekziston m\u00eb Per\u00ebndimi i dikursh\u00ebm: Bashkimi Europian p\u00ebrfshin edhe vendet e lindjes s\u00eb Polonia dhe Rumania, nd\u00ebrsa Britania e Madhe \u00ebsht\u00eb dalja. Ish shtetet socialiste e kan\u00eb zgjedhur BE, ku duhet t\u00eb afrohet edhe Ukraina, nd\u00ebrsa klasa aktuale drejtuese e Mosk\u00ebs synon projektin Russkij Mir<\/em>, bart\u00ebs vlerash krejt\u00ebsisht t\u00eb ndryshme. N\u00ebn k\u00ebt\u00eb profil ka nj\u00eb kund\u00ebrv\u00ebnie ideologjike: p\u00ebr rus\u00ebt ne kemi korrupsionin dhe m\u00ebkatin, si\u00e7 e ka th\u00ebn\u00eb patriarku Kirill i Kish\u00ebs Ortodokse.<\/p>\n Pse \u00ebsht\u00eb ky hendek midis Rusis\u00eb dhe Europ\u00ebs?<\/strong><\/p>\n ANDREA GRAZIOSI \u2014 \u00cbsht\u00eb nj\u00eb trash\u00ebgimi e revolucionit bolshevik. Deri m\u00eb 1917 Rusia, me kultur\u00ebn e saj t\u00eb madhe, konsiderohej nj\u00eb cop\u00eb themelore e Europ\u00ebs, por me p\u00ebrvoj\u00ebn sovjetike, me shkat\u00ebrrimet e prodhuara nga Stalini dhe izolimi i detyruar ku Bashkimi Socjetik \u00ebsht\u00eb mbajtur p\u00ebr dekada me radh\u00eb, ka prodhuar nj\u00eb divergjenc\u00eb t\u00eb fort\u00eb, q\u00eb m\u00eb kot Mikhail Gorba\u00e7iovi ka k\u00ebrkuar ta tejkaloj\u00eb me iden\u00eb e sht\u00ebpis\u00eb s\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt europiane nga Atlantiku n\u00eb Urale. Fatkeq\u00ebsisht, qysh at\u00ebhere divergjenca \u00ebsht\u00eb theksuar dhe forcimi i Bashkimit Europian e ka b\u00ebr\u00eb m\u00eb t\u00eb gjer\u00eb.<\/p>\n N\u00eb \u00e7far\u00eb kuptimi?<\/strong><\/p>\n ANDREA GRAZIOSI \u2014 Elita aktuale ruse e af\u00ebrt me Putinin thekson nj\u00eb tez\u00eb jo banale. Dometh\u00ebn\u00eb q\u00eb Rusia mund\u00eb t\u00eb futej leht\u00ebsisht n\u00eb Europa pas 1991 sikur t\u00eb mos kishte qen\u00eb Bashkimi Europian. Mund t\u00eb ishte kthyer t\u00eb ishte, pas fundit t\u00eb Bashkimit Sovjetik, nj\u00eb shtet midis shteteve t\u00eb tjera, me pesh\u00ebn dhe rolin e tij, por jo t\u00eb integrohej n\u00eb Bashkimin Europian me pretendimet e tij p\u00ebr t\u00eb kontrolluar demokraticitetin e vendeve t\u00eb ve\u00e7anta dhe rregullave komplekse t\u00eb tij. Nga ky k\u00ebndv\u00ebshtrim, projekti i nd\u00ebrtimit t\u00eb nj\u00eb shteti europian \u00ebsht\u00eb nj\u00eb motiv p\u00ebr\u00e7ar\u00ebs. Un\u00eb jam n\u00eb favor t\u00eb integrimit politik europian, por nuk besoj se duhet fshehur se ky projekt i rrit v\u00ebshtir\u00ebsit\u00eb n\u00eb trajtimin me Rusin\u00eb.<\/p>\n FEDERICO ROMERO \u2014 Jam dakord. Formimi i nj\u00eb shteti potencial kontinenta\u00eb stabilizon vendet q\u00eb i hyjn\u00eb e i b\u00ebhen pjes\u00eb, ama destabilizon ata q\u00eb mbesinb jasht\u00eb, duke shkaktuar procese politike negative. Vlen edhe p\u00ebr Rusin\u00eb, vlen edhe p\u00ebr Turqin\u00eb. Kjo k\u00ebrkon q\u00eb \u00e7do hap i kryer nga BE drejt integrimit t\u00eb jet\u00eb i shoq\u00ebruar nga procese q\u00eb \u00e7ojn\u00eb n\u00eb pasjen e nj\u00eb politike t\u00eb jashtme dhe t\u00eb siguris\u00eb s\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt p\u00ebr t\u00eb menaxhuar raportet me bot\u00ebn e jashtme. Megjithat\u00eb m\u00eb duket se e gjitha kjo nuk \u00ebsht\u00eb e mundur.<\/p>\n Pse?<\/strong><\/p>\n FEDERICO ROMERO \u2014 N\u00eb vitet e fundit, edhe p\u00ebr shkak t\u00eb pandemis\u00eb, Bashkimi Europian b\u00ebn hapa t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm p\u00ebrpara n\u00eb sfer\u00ebn ekonomike me Next Generation EU dhe edhe me m\u00ebnyr\u00ebn sesi po menaxhojm\u00eb sanksionet kund\u00ebr Rusis\u00eb. Por nuk shohim zhvillime t\u00eb ngjashme dhe kam frik\u00eb se nuk do t\u00eb arrijm\u00eb t\u2019i shikojm\u00eb n\u00eb t\u00eb ardhmen n\u00eb politik\u00ebn e mbrojtjes. Bashkimi ekonomik dhe monetar e ka vatr\u00ebn e tij n\u00eb aksion franko \u2013 gjerman, me shtojc\u00ebn e Italis\u00eb dhe t\u00eb Spanj\u00ebs, nd\u00ebrsa Europa q\u00eb \u00ebsht\u00eb n\u00eb NATO p\u00ebrfundon p\u00ebr t\u00eb qen\u00eb e dominuar midis Shteteve t\u00eb Bashkuara dhe Britanis\u00eb s\u00eb Madhe nga nj\u00ebra an\u00eb, Polonis\u00eb dhe vendeve balltike nga ana tjet\u00ebr. Nuk besoj pra se do t\u00ebl arrihet n\u00eb nj\u00eb mbrojtje europiane, nd\u00ebrsa mendoj se duhet t\u00eb konsolidoj\u00eb dhe t\u00eb thelloj\u00eb integrimin ekonomik sepse b\u00ebhet fjal\u00eb p\u00ebr nj\u00eb l\u00ebnd\u00eb me interes strategjik, si\u00e7 e shikojm\u00eb p\u00ebr sa u p\u00ebrket sanksioneve ndaj Rusis\u00eb n\u00eb sektorin e energjis\u00eb.<\/p>\n Po raporti me Kin\u00ebn?<\/strong><\/p>\n FEDERICO ROMERO \u2014 K\u00ebtu motivi i dallimit m\u00eb t\u00eb madh, n\u00eb mos i distanc\u00ebs, nga pozicioni amerikan. Besoj se Europa duhet t\u00eb p\u00ebrpiqet t\u00eb ruaj\u00eb dhe t\u00eb forcoj\u00eb raporte t\u00eb mira me Pekinin. Amerikan\u00ebt e paraqesin \u00e7\u00ebshtjet n\u00eb terma dikotomik\u00eb: demokraci kund\u00ebr diktaturave. Por n\u00eb kund\u00ebrv\u00ebnien e past\u00ebr q\u00eb shtyp Kin\u00ebn dhe Rusin\u00eb si nj\u00eb antagoniste e vetme, me Shtetet e Bashkuara n\u00eb udh\u00ebheqjen e padiskutuar t\u00eb rreshtimit atlantik, Europ\u00ebs i rezervohet nj\u00eb rol gjunj\u00ebzimi i past\u00ebr. Kurse un\u00eb besoj se Bashkimi Europian, duke rip\u00ebrcaktuar profilin e tij ekonomik, mund t\u00eb nd\u00ebrtoj\u00eb nj\u00eb raport ndryshe si me Kin\u00ebn, ashtu edhe me aleat\u00ebt amerikan\u00eb, boll q\u00eb t\u00eb mos mbes\u00eb i frenuar nga nj\u00ebmij\u00eb pengesa t\u00eb vogla t\u00eb brendshme q\u00eb has vazhdimisht n\u00eb procesin e unifikimit t\u00eb saj.<\/p>\n Problemi \u00ebsht\u00eb ndoshta se shtetet komb\u00ebtare mbesin ende nj\u00eb pik\u00eb referimi shum\u00eb e fort\u00eb.<\/strong><\/p>\n FULVIO CAMMARANO \u2014 Un\u00eb e ndaj projektin e nj\u00eb shteti europian, por problemi \u00ebsht\u00eb se nj\u00eb shtet pa komb b\u00ebhet nj\u00eb lloj kutie bosh, e drejtuar nga nj\u00eb teknokraci. Edhe hapat p\u00ebrpara n\u00eb terrenin ekonomik jan\u00eb m\u00eb t\u00eb v\u00ebshtira ka lidh\u00ebsin politik. Teza sipas t\u00eb cil\u00ebs shtetet komb\u00ebtare qen\u00eb t\u00eb destinuar p\u00ebr konsum ka per\u00ebnduar prej koh\u00ebsh. N\u00eb realitet edhe globalizimin vazhdojm\u00eb ta shikojm\u00eb nga perspektiva e vjet\u00ebr e shtetit komb\u00ebtar t\u00eb lindur nga revolucionet e \u2018700, q\u00eb akoma sot dominon imagjinat\u00ebn e njer\u00ebzve. N\u00eb thelb edhe n\u00ebn dritaret e nj\u00eb autoriteti universal si papa besimtar\u00ebt katolik\u00eb vazhdojn\u00eb t\u00eb ecin duke mbajtur flamujt e shteteve respektive.<\/p>\n Dometh\u00ebn\u00eb p\u00ebr kombin, nuk mund t\u00eb b\u00ebhet pa t\u00eb?<\/strong><\/p>\n FULVIO CAMMARANO \u2014 \u00cbsht\u00eb motori i vet\u00ebm ideologjik i mbetur i pakund\u00ebrshtuesh\u00ebm dhe funksional. N\u00eb momentin n\u00eb t\u00eb cilin futet n\u00eb telajon shtet\u00ebrore, afirmohet si protagoniste. Kina, Shtetet e Bashkuara dhe Rusia l\u00ebvizin n\u00eb nivel global, por duke i referuar gjithmon\u00eb k\u00ebtij dimensioni. Kulturat e m\u00ebdha kozmopolite dhe universaliste \u2014 jo vet\u00ebm katolicizmi, por edhe liberalizmi dhe socializmi \u2014 e konsideronin nj\u00eb instrument tranzitor, n\u00eb fakt pas Luft\u00ebs s\u00eb Par\u00eb Bot\u00ebrore shteti ka demonstruar se nuk ka alternativ\u00eb dhe ka ridzajnuar raportin midis shoq\u00ebris\u00eb dhe individ\u00ebve.<\/p>\n Por sot duket i pafuqish\u00ebm p\u00ebrball\u00eb problemeve me shtrirje bot\u00ebrore.<\/strong><\/p>\n FULVIO CAMMARANO \u2014 Sigurisht, mund t\u00eb shpalosim t\u00eb gjith\u00eb flamujt q\u00eb duam, por p\u00ebrball\u00eb ndryshimeve klimaterike apo kriz\u00ebs energjitike shteti mund t\u00eb b\u00ebj\u00eb pak. P\u00ebr t\u00eb dal\u00eb nga kjo kontradikt\u00eb duhet rimenduar problemi i raportit midis shtetit dhe kombit. Integrimi europian \u00ebsht\u00eb nj\u00eb bast n\u00eb k\u00ebt\u00eb kuptim, por pa nj\u00eb apel t\u00eb fort\u00eb ti tipit identitar komb\u00ebtar kam frik\u00eb se ka frym\u00ebmarrje t\u00eb pak\u00ebt.<\/p>\n ANDREA GRAZIOSI \u2014 Sigurisht q\u00eb asistojm\u00eb n\u00eb nj\u00eb rigjall\u00ebrim t\u00eb shtetit, por forma komb\u00ebtare nuk \u00ebsht\u00eb e universalizueshme, n\u00eb mos tjet\u00ebr sepse n\u00eb bot\u00eb jan\u00eb 6009 popuj, secili me gjuh\u00ebn e tij dhe vet\u00ebm 200 shtete. Por \u00ebsht\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb se shteti komb ka nj\u00eb vitalitet t\u00eb madh, pasi bashkon kultur\u00eb, gjuh\u00eb dhe ideologjik rreth nj\u00eb forme racionale. Vet\u00ebm se shteti i ngritur mbi nj\u00eb unitet kulturor dhe gjuh\u00ebsor ishte e propozueshme, ka rezultuar e praktikueshme \u2014 edhe pse n\u00eb form\u00eb shum\u00eb t\u00eb modifikuar \u2014 n\u00eb Amerika, \u00ebsht\u00eb n\u00eb Kin\u00eb, nuk \u00ebsht\u00eb absolutisht n\u00eb Afrik\u00eb dhe n\u00eb shum\u00eb vende t\u00eb tjera t\u00eb bot\u00ebs.<\/p>\n Po Bashkimi Europian?<\/strong><\/p>\n ANDREA GRAZIOSI \u2014 N\u00ebse duam ta b\u00ebjm\u00eb nj\u00eb shtet, nuk mund ta mendojmo t\u2019i japim nj\u00eb konotacion komb\u00ebtar. At\u00ebhere duhet menduar p\u00ebr nj\u00eb federat\u00eb plurietnike, por q\u00eb \u00ebsht\u00eb nj\u00eb form\u00eb e brisht\u00eb, nevojtare p\u00ebr mir\u00ebmbajtje t\u00eb vazhdueshme, si\u00e7 e konfirmojn\u00eb shembjet e Bashkimit Sovjetik dhe e Jugosllavis\u00eb, pse jo edhe v\u00ebshtir\u00ebsit\u00eb e Indis\u00eb. Edhe p\u00ebr k\u00ebt\u00eb Europa komunitare \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb nj\u00eb konstruksion sidomos ekonomik dhe ligjor, nd\u00ebrsa nuk arrin t\u2019i jap\u00eb as nj\u00eb politik\u00eb t\u00eb jashtme, as t\u00eb mendoj\u00eb si nj\u00eb subjekt i marr\u00ebdh\u00ebnieve nd\u00ebrkomb\u00ebtare, edhe prej munges\u00ebs s\u00eb nj\u00eb opinioni publik kontinental. K\u00ebshtu q\u00eb Bashkimi Europian nuk di sesi t\u00eb vendoset kundrejt Kin\u00ebs, por edhe t\u00eb Turqis\u00eb e t\u00eb Rusis\u00eb. Nj\u00eb v\u00ebrejtje e fundit \u00ebsht\u00eb se rikthimi i shtetit \u00ebsht\u00eb i pamohuesh\u00ebm, por duhet q\u00ebndruar t\u00eb kujdessh\u00ebm, pasi kur dora publike pretendon se b\u00ebn shum\u00eb, n\u00eb fund strukturar shtet\u00ebrore nuk mbajn\u00eb, si\u00e7 e demonstron rasti i Bashkimit Sovjetik.<\/p>\n FEDERICO ROMERO \u2014 Kam menduar gjithmon\u00eb se per\u00ebndimi i shtetit komb\u00ebtar ishte nj\u00eb manifestim i pathemelt\u00eb i ideologjizimit. Vet\u00eb globalizimi i ka dob\u00ebsuar shtetet e mesme t\u00eb vogla si Italia, sigurisht q\u00eb jo ato t\u00eb p\u00ebrmasave t\u00eb m\u00ebdha dhe kjo \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb gjithnj\u00eb e m\u00eb e qart\u00eb me kriz\u00ebn financiare dhe m\u00eb pas me at\u00eb pandemike, q\u00eb kan\u00eb par\u00eb nj\u00eb rilan\u00e7im t\u00eb fuqish\u00ebm t\u00eb strukturave shtet\u00ebrore. P\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr, teksa flitej p\u00ebr r\u00ebnien e shtetit \u2013 komb, forma nacionalizmi jan\u00eb b\u00ebr\u00eb kultura mbizot\u00ebruese ku shprehet shqet\u00ebsimi social i njer\u00ebzve t\u00eb goditur nga pasojat negative t\u00eb globalizimit. Dhe k\u00ebtu preket nyja delikate e konsensusit t\u00eb brendsh\u00ebm tek demokracit\u00eb, q\u00eb l\u00ebkundet n\u00eb vende t\u00eb ndryshme europiane dhe n\u00eb Shtetet e Bashkuara, ku kund\u00ebrv\u00ebniet jan\u00eb gangrenizuar dhe presidenti i ardhsh\u00ebm do t\u00eb jet\u00eb sigurisht m\u00eb pak atlantist se Biden. \u00cbsht\u00eb nj\u00eb problem q\u00eb rrezikon t\u00eb shp\u00ebrthej\u00eb, edhe prej v\u00ebshtir\u00ebsive n\u00eb rritje ekonomike q\u00eb njoftohen p\u00ebr shtresat m\u00eb pak t\u00eb kamura.<\/p>\n (nga La Lettura<\/em>)<\/p>\n P\u00ebrgatiti<\/strong><\/p>\n ARMIN TIRANA<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Rikthimi n\u00eb Europ\u00eb i luft\u00ebs konvencionale, p\u00ebrplasja mbi civil\u00ebt, revanshizmi rus si ai gjerman n\u00eb 1919. N\u00ebnt\u00ebqinda n\u00eb shekullin e XXI. Globalizimi duket n\u00eb kriz\u00eb, rikthehet n\u00eb Europ\u00eb lufta konvencionale. Nga nj\u00ebra an\u00eb duket se shp\u00ebrndan skenar\u00eb q\u00eb i apelojn\u00eb N\u00ebnt\u00ebqind\u00ebs, nga tjetra shfaqen t\u00eb pastra tiparet e pazakonshme e nj\u00eb \u00abfaze t\u00eb tret\u00eb\u00bb n\u00eb …<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":11236,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[42],"tags":[],"class_list":["post-11235","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","","category-kulture"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11235","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=11235"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11235\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/11236"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=11235"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=11235"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=11235"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}