{"id":117663,"date":"2025-06-28T11:31:03","date_gmt":"2025-06-28T11:31:03","guid":{"rendered":"https:\/\/rdnews.al\/?p=117663"},"modified":"2025-06-28T11:35:27","modified_gmt":"2025-06-28T11:35:27","slug":"shkrimtarja-vilhelme-haxhiraj-rrefen-perjetimet-gjate-diktaturaes-dhe-pas-shembjes-se-sistemit","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/2025\/06\/28\/shkrimtarja-vilhelme-haxhiraj-rrefen-perjetimet-gjate-diktaturaes-dhe-pas-shembjes-se-sistemit\/","title":{"rendered":"Vilhelme Haxhiraj: Roli i shkrimtares dhe i gruas n\u00eb shoq\u00ebrin\u00eb shqiptare"},"content":{"rendered":"

INTERVIST\u00cb ME SHKRIMTAREN SHUM\u00cbDIMENSIONALE VILHELME VRANA HAXHIRAJ (II)<\/strong><\/p>\n

NGA G\u00cbZIM MARKU<\/strong><\/p>\n

N\u00eb k\u00ebt\u00eb pjes\u00eb t\u00eb dyt\u00eb t\u00eb intervist\u00ebs me shkrimtaren, intelektualen dhe aktivisten Vilhelme Vrana Haxhiraj, do t\u00eb flasim mbi nj\u00eb nga periudhat m\u00eb vendimtare t\u00eb historis\u00eb shqiptare \u2013 kalimin nga diktatura komuniste n\u00eb nj\u00eb shoq\u00ebri demokratike. Me nj\u00eb z\u00eb t\u00eb ndersh\u00ebm dhe shpesh t\u00eb pam\u00ebshirsh\u00ebm ndaj t\u00eb v\u00ebrtetave t\u00eb hidhura, zonja Haxhiraj rr\u00ebfen p\u00ebrjetimet e saj personale dhe profesionale gjat\u00eb tranzicionit t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb pas shembjes s\u00eb sistemit totalitar.<\/p>\n

Ajo flet me kuraj\u00eb p\u00ebr bashk\u00ebfaj\u00ebsin\u00eb e shoq\u00ebris\u00eb n\u00eb nj\u00eb regjim shtyp\u00ebs, p\u00ebr dhun\u00ebn morale dhe fizike q\u00eb ky sistem ushtroi mbi individin, si edhe p\u00ebr munges\u00ebn e nd\u00ebshkimit real t\u00eb krimeve t\u00eb komunizmit n\u00eb dekadat q\u00eb pasuan. Si nj\u00eb nga z\u00ebrat e par\u00eb dhe m\u00eb t\u00eb guximsh\u00ebm t\u00eb grave q\u00eb u ngrit\u00ebn kund\u00ebr diktatur\u00ebs, dhe si themeluese e Lidhjes Demokratike t\u00eb Gruas n\u00eb Vlor\u00eb, Haxhiraj sjell nj\u00eb perspektiv\u00eb t\u00eb thell\u00eb mbi rolin e gruas n\u00eb shoq\u00ebrin\u00eb shqiptare.<\/p>\n

N\u00eb nj\u00eb rr\u00ebfim q\u00eb bashkon kujtes\u00ebn historike me ndjeshm\u00ebrin\u00eb humane dhe vlerat qytetare, Vilhelme Vrana Haxhiraj na fton t\u00eb shohim t\u00eb kaluar\u00ebn pa iluzione dhe t\u00eb kuptojm\u00eb se nd\u00ebrtimi i nj\u00eb shoq\u00ebrie t\u00eb drejt\u00eb k\u00ebrkon p\u00ebrballje t\u00eb sinqert\u00eb me gabimet, heshtjet dhe plag\u00ebt q\u00eb ende nuk jan\u00eb sh\u00ebruar. Kjo intervist\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm nj\u00eb d\u00ebshmi personale, por nj\u00eb thirrje p\u00ebr nd\u00ebrgjegj\u00ebsim kolektiv dhe p\u00ebrpjekje t\u00eb vazhdueshme drejt s\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs, drejt\u00ebsis\u00eb dhe barazis\u00eb.<\/p>\n

GM: Si e p\u00ebrjetuat shembjen e sistemit komunist dhe cilat ishin momentet m\u00eb dometh\u00ebn\u00ebse p\u00ebr ju gjat\u00eb atij tranzicioni? Si e ndjet\u00eb ndryshimin n\u00eb jet\u00ebn tuaj personale dhe profesionale?
\n<\/em><\/strong>VVH:<\/em>\u00a0Pas vdekjes s\u00eb diktatorit m\u00eb, 1985, sikur u duk nj\u00ebfar\u00eb liberalizimi, por bota po eksperimentonte me Shqip\u00ebrin\u00eb n\u00ebn diktatur\u00ebn komuniste. Bota duke prer\u00eb l\u00ebnd\u00ebn e par\u00eb t\u00eb uzinave fabrikave, t\u00eb industris\u00eb mekanike dhe metalurgjike, asaj t\u00eb leht\u00eb dhe ushqimore, provonte se sa do t\u00eb jetonin shqiptar\u00ebt pa buk\u00eb, vet\u00ebm me aj\u00ebr, uj\u00eb dhe drit\u00eb, t\u00eb mbyllur si n\u00eb kopsht zoologjik eksperimental.T\u00eb gjitha objektet q\u00eb jepnin l\u00ebnd\u00ebn e par\u00eb p\u00ebr jet\u00ebn, u shnd\u00ebrruan n\u00eb KADAVRA eksperimentale p\u00ebr t\u00eb gjetur se cili ishte mikrobi vdekjeprur\u00ebs i kancerit p\u00ebr shqiptar\u00ebt.<\/em>\u00a0Vit pas viti ekonomia u varf\u00ebua. Filloi uria e buk\u00ebs.\u00a0Pas r\u00ebnies s\u00eb Murit t\u00eb Berlinit, student\u00ebt, rinia, intelektual\u00ebt shp\u00ebrthyen dyert e Ambasadave. T\u00eb burgosurit shemb\u00ebn telat me gjemba dhe muret e dukshme dhe t\u00eb padukshme t\u00eb diktatur\u00ebs komuniste antinjer\u00ebzore. Shqyen dyert e burgjeve, sepse donin lirin\u00eb e mohuar dhe t\u00eb munguar pa b\u00ebr\u00eb asnj\u00eb faj. U ngrit\u00ebn jo vet\u00ebm p\u00ebr fatin e tyre, por m\u00eb tep\u00ebr p\u00ebr gjith\u00eb njer\u00ebzit q\u00eb kishte marr\u00eb m\u00eb qaf\u00eb diktatura e eg\u00ebr komuniste.Rezultati ishte:
\n-T\u00eb pushkatuar;\u00a05548, nga k\u00ebta,91 gra<\/strong>.
\n-T\u00eb burgosur;\u00a014 5663, nga k\u00ebta 445 gra<\/strong>.
\n-T\u00eb vdekur n\u00eb burg;\u00a0987, nga k\u00ebta 7 gra.
\n<\/strong>-T\u00eb futur n\u00eb psiqiatri;\u00a0308, nga k\u00ebta 35 gra<\/strong>.
\n-T\u00eb internuar e t\u00eb d\u00ebbuar;\u00a021401, nga k\u00ebta 9322 gra.
\n<\/strong>U mbush\u00ebn anijet oqeanike me qindra e mij\u00ebra njer\u00ebz q\u00eb k\u00ebrkonin liri, demokraci per\u00ebndimore, shtetin e s\u00eb drejt\u00ebs ligjore dhe nj\u00eb Shqip\u00ebri si Europa.\u00a0Oh, sa shqiptar\u00eb mori deti dhe rruga e panjohur e emigrimit. Gjithsesi ata nuk u t\u00ebrhoq\u00ebn, edhe me gomone, mes stuhis\u00eb detare, vet\u00ebm t\u00eb largoheshin nga kolera marksiste -leniniste. N\u00ebnat dhe baballar\u00ebt ndoq\u00ebn shembullin e rinis\u00eb, u ngrit\u00ebn p\u00ebr p\u00ebrmbysjen e kulteve t\u00eb regjimit t\u00eb urryer komunist. M\u00eb 21 shkurt, rr\u00ebzuan statuj\u00ebn e Diktatorit. \u00c7udi e madhe! Ata q\u00eb betoheshin p\u00ebr t\u00eb, merrnin frym\u00eb p\u00ebr diktatorin, e hodh\u00ebn p\u00ebrtok\u00eb idhullin dhe e hoq\u00ebn zvarr\u00eb sa hap e mbyll syt\u00eb. U rr\u00ebzua statuja e P\u00ebrbindshit Enver Hoxha, por jo \u201c Ai\u201d dhe as ndikimi i\u00a0\u00a0tij si \u201cudh\u00ebheq\u00ebs i lavdish\u00ebm<\/strong>\u201d nuk u rr\u00ebzua. Sa mblodh\u00ebn veten nga kjo e papritur politike, pasuesit e tij q\u00eb nga t\u00eb moshuarit e deri te foshnja q\u00eb sapo lind, vazhdojn\u00eb rrug\u00ebn e tij, duke krijuar nj\u00eb neokomuniz\u00ebm t\u00eb sofistikuar. N\u00eb duart e trash\u00ebgimtar\u00ebve, t\u00eb bij\u00ebve, nip\u00ebrve dhe mbesave jan\u00eb partit\u00eb, krer\u00ebt e t\u00eb cil\u00ebve kan\u00eb pushtetin politik, ekonomik, arsim-kultur\u00ebn, sh\u00ebndet\u00ebsin\u00eb, drejt\u00ebsin\u00eb, diplomacin\u00eb dhe mediat. Edhe pse gjoja u zgjodh nj\u00eb\u00a0Kuvend pluralist m\u00eb 1991<\/strong>, e v\u00ebrteta \u00ebsht\u00eb se e djathta ka nj\u00eb vend aq t\u00eb pap\u00ebrfillsh\u00ebm, sa asnj\u00ebher\u00eb nuk mund t\u00eb b\u00ebhet faktor politik, n\u00eb asnj\u00eb instanc\u00eb t\u00eb\u00a0\u201cPushtetit Demokratik\u201d,<\/strong>\u00a0sepse kjo shtres\u00eb p\u00ebr gjysm\u00eb shekulli u denigrua, u mohua derisa u eliminua. Gjith\u00e7ka mund t\u00eb jet\u00eb ky sistem, por Demokraci, kurr\u00eb. Vitet e para si gjith\u00eb shqiptar\u00ebt t\u00eb etur p\u00ebr liri, edhe familja jon\u00eb u angazhua n\u00eb proceset demokratike. Pas revolucionit evgjito-fshatar t\u00eb\u00a0vitit 1997, qysh n\u00eb 3 shtator t\u00eb atij viti<\/strong>, Partia Socialiste m\u00eb nxori p\u00ebrs\u00ebri jasht\u00eb radh\u00ebve t\u00eb arsimit. Nuk e njihja veten time p\u00ebr kaq t\u00eb rrezikshme si n\u00eb diktatur\u00eb, edhe tani q\u00eb ishim n\u00eb \u201cpluraliz\u00ebm politik<\/strong>\u201d.\u00a0M\u00eb 26 shkurt<\/strong>, dita e vrasjes s\u00eb punonj\u00ebsve t\u00eb ShIK,( Sh\u00ebrbimit Informativ) n\u00eb Vlor\u00eb, u d\u00ebnuan me vdekje shum\u00eb demokrat\u00eb, mes t\u00eb cil\u00ebve, edhe ne si familje:\u00a0\u00a0Bashk\u00ebshorti, kryetar i grupseksionit t\u00eb lagjes \u201c28 N\u00ebntori\u201dFitim Haxhiraj,<\/strong>\u00a0djali yn\u00eb,\u00a0Vladi<\/strong>\u00a0sekretar i FRD, student i juridikut dhe un\u00eb si\u00a0Kryetare e LDG<\/strong>,Vlor\u00eb<\/em>. Data 3 shtator,1997, p\u00ebr mua nisi zhg\u00ebnjimi m\u00eb i madh p\u00ebr demokracin\u00eb, se m\u00eb pas nuk punova asnj\u00eb dit\u00eb n\u00eb arsim. E vetmja gj\u00eb q\u00eb kam fituar \u00ebsht\u00eb liria e mendimit dhe e fjal\u00ebs.At\u00eb nuk mund\u00ebn t\u00eb ma ndalnin. Q\u00eb n\u00eb vitin 1991, u mora me publicistik\u00eb dhe m\u00eb, 1996, theva akullin e heshtjes s\u00eb detyruar, botova librin e par\u00eb poetik.\u00a0Kjo ka qen\u00eb k\u00ebnaq\u00ebsia ime, sepse gjeta vetveten e humbur n\u00eb brazdat e koh\u00ebs s\u00eb eg\u00ebr.<\/em><\/strong>\u00a0Porse m\u00eb e ve\u00e7anta ishte se fitova di\u00e7ka t\u00eb madhe dhe sublime,besimin n\u00eb vetvete. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb rr\u00ebfen fakti q\u00eb nuk kisha m\u00eb frik\u00eb se m\u00eb p\u00ebrndiqnin.\u00a0Kush e ka provuar e di mir\u00eb, se t\u00eb vrash\u00ebsh frik\u00ebn, \u00ebsht\u00eb tim\u00ebri e madhe.<\/u><\/em>\u00a0Ve\u00e7 di nj\u00eb gj\u00eb q\u00eb se ideologjia e komunizmit sllav, e rr\u00ebnjosur te shqiptar\u00ebt pa nd\u00ebrgjegjje komb\u00ebtare, vazhdoi luft\u00ebn e klasave q\u00eb endej si hije dhe tek brezi\u00a0\u00a0tim bir dhe djalit t\u00eb tij. \u00c7udit\u00ebrisht kan\u00eb ndjesin\u00eb se ende jan\u00eb t\u00eb persekutuar.A nuk \u00ebsht\u00eb turp q\u00eb vazhdon Lufta e Klasave deri n\u00eb 5 breza?<\/em><\/strong><\/p>\n

GM: Cili do t\u00eb ishte nj\u00eb opinion i pam\u00ebshirsh\u00ebm lidhur me faktin q\u00eb ne, njer\u00ebzit e thjesht\u00eb, iu bashkuam band\u00ebs qeveritare komuniste, spiunonim nj\u00ebri-tjetrin dhe \u00e7uam drejt burgut apo varrit politik nj\u00eb num\u00ebr t\u00eb konsideruesh\u00ebm bashk\u00ebfamiljar\u00ebsh, bashk\u00ebqytetar\u00ebsh apo bashk\u00ebkombasish?<\/strong><\/p>\n

VVH: Ju keni t\u00eb drejt\u00eb q\u00eb e b\u00ebni nj\u00eb pyetje t\u00eb till\u00eb. Sepse t\u00eb huajt n\u00eb \u00e7do shtet q\u00eb kishin pushtuar, spiun\u00ebt donin shp\u00ebrblim t\u00eb majm\u00eb me para, kurse n\u00eb Shqip\u00ebri, k\u00ebt\u00eb ves t\u00eb ul\u00ebt, pa dinjitet dhe pa asnj\u00eb gram kulture, e gjet\u00ebn falas. Spiunll\u00ebkun e duan t\u00eb gjith\u00eb, por spiunin nuk e do askush.\u00a0Vet\u00ebm njeriu me virtyte, ka karakter t\u00eb fort\u00eb dhe nuk dredhon, nuk tradhton n\u00eb rrug\u00ebn e gjat\u00eb me emrin \u201cjet\u00eb\u201d.<\/em>\u00a0Nuk jam dakord kur p\u00ebrgjith\u00ebsoni, se t\u00eb gjith\u00eb ne u bashkuam me band\u00ebn komuniste.Jo… Ne themi:\u00a0\u201c\u00c7do berr*\u00a0<\/u><\/strong>varet nga k\u00ebmb\u00ebt e veta<\/u>\u201d<\/em>(*berr= bag\u00ebti e im\u00ebt<\/em><\/strong>.)\u00a0Spiunll\u00ebku, tradhtia, krimi, \u00ebsht\u00eb ves individual dhe tejet personal<\/em>. P\u00ebr mua, p\u00ebr ne si familje,apo p\u00ebr familjen e babait t\u00eb bashk\u00ebshortit, ky ves i ul\u00ebt, q\u00eb t\u00eb bashkohesh me ata q\u00eb t\u00eb kan\u00eb nxjerr\u00eb jasht\u00eb ligjit, \u00ebsht\u00eb nj\u00eblloj sikur t\u00eb l\u00ebpish at\u00eb q\u00eb ke p\u00ebshtyr\u00eb. Ndaj \u00ebsht\u00eb gj\u00eb e huaj, fyese dhe e papranueshme.T\u00eb till\u00ebt q\u00eb jan\u00eb b\u00ebr\u00eb sahanl\u00ebpir\u00ebs, puthador\u00eb, servil\u00eb dhe sh\u00ebrbyes t\u00eb nj\u00eb sistemi q\u00eb ngjet me nj\u00eb gjell\u00eb q\u00eb nuk e ke provuar kurr\u00eb, e cila as gatuhet dhe as nuk hahet (komunizmi), ishin ata q\u00eb bashk\u00ebpunuan me agjent\u00ebt jugosllav\u00eb, grek\u00eb e me Sigurimin e Shetetit, sepse k\u00ebt\u00eb zanat t\u00eb ndyr\u00eb e kan\u00eb b\u00ebr\u00eb m\u00eb par\u00eb dhe me \u00e7do lloj pushtuesi. Po t\u00eb shoh\u00ebsh sot ata i gjen\u00eb t\u00eb pun\u00ebsuar n\u00eb sferat e larta t\u00eb shtetit. Jan\u00eb pik\u00ebrisht ata q\u00eb kan\u00eb rr\u00ebmbyer me dhun\u00eb,apo kan\u00eb vjedhur dokumentet e pronave t\u00eb pronar\u00ebve legjitim\u00eb, t\u00eb cilat i kan\u00eb transkriptuar dhe i kan\u00eb tjet\u00ebrsuar pronar\u00ebt me sa e sa mbivendosje n\u00eb Kadastra edhe n\u00eb Arkivin Q\u00ebndror, duke u plot\u00ebsuar hajdut\u00ebve \u00e7do d\u00ebshir\u00eb. Korrupsioni \u00ebsht\u00eb\u00a0 zanat i njer\u00ebzve t\u00eb pangopur, por n\u00eb opinion jan\u00eb njer\u00ebz t\u00eb ndotur e t\u00eb urryer q\u00eb kan\u00eb shkat\u00ebrruar kushedi sa familje fisnike n\u00eb vendin ton\u00eb. Nga t\u00eb till\u00ebt, un\u00eb dhe rrethi familjar i t\u00eb dy pal\u00ebve, Haxhiraj dhe Vrana, \u00ebsht\u00eb p\u00ebrzh\u00eblitur dhe ka vuajtur Luft\u00ebn e klasave, m\u00eb t\u00eb egr\u00ebn q\u00eb ka njohur\u00a0njer\u00ebzimi. T\u00eb par\u00ebt q\u00eb duhet t\u00eb gjykohen n\u00eb Gjyqin e Hag\u00ebs apo Strasburg,<\/em><\/strong>\u00a0jan\u00eb ata q\u00eb kan\u00eb kryer burgime dhe vrasje me pramendim dhe pa gjyq, s dhe ata q\u00eb kan\u00eb kryer krim ndaj pronarit legjitim dhe kombit, duke shitur jasht\u00eb ligjit dhe \u00e7do norme morale apo tradite,\u00a0pron\u00ebn e trash\u00ebguar nd\u00ebr breza.<\/em><\/strong><\/p>\n

GM: Si e perceptoni realitetin e Shqip\u00ebris\u00eb gjat\u00eb periudh\u00ebs 1944-1990? Cilat p\u00ebrvoja apo ndikime kryesore kan\u00eb form\u00ebsuar k\u00ebndv\u00ebshtrimin tuaj p\u00ebr at\u00eb epok\u00eb? Sipas jush, cil\u00ebt ishin faktor\u00ebt dhe element\u00ebt kryesor\u00eb politik\u00eb, ekonomik\u00eb, shoq\u00ebror\u00eb dhe kulturor\u00eb q\u00eb e p\u00ebrcaktuan k\u00ebt\u00eb periudh\u00eb historike?<\/strong><\/p>\n

VVH: Un\u00eb e kam p\u00ebrshkruar deri diku tmerrin e jet\u00ebs n\u00eb diktatur\u00eb. Ishte nj\u00eb sitem politik-ekonomik i zymt\u00eb, vrstar, p\u00ebrgjues q\u00eb krijonte ankth tek t\u00eb gjith\u00eb qytetar\u00ebt pa p\u00ebrjshtim. Pse?<\/p>\n

Sepse, edhe gjysma tjet\u00ebr e p\u00ebrkrahur nga pushteti dhe Partia, n\u00ebse dikush prej tyre kalonte kufirin detar apo tok\u00ebsor pa leje, d\u00ebnohej me burgim politik nj\u00eblloj si nj\u00eb i persekutuar. Kushtet jetike ishin minimale si p\u00ebr ata proparti dhe p\u00ebr ne \u201cantiparti.<\/em><\/strong>\u201d Mungesa e strehimit apo jeta 2-3 kurorave ose familjeve n\u00eb nj\u00eb apartament ishte ligj p\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb. Pagat e ul\u00ebta apo me t\u00eb ardhura ekonomike t\u00eb pakta p\u00ebr \u00e7do famlje, ishte skllav\u00ebri, se pas 15 dit\u00ebsh, nuk kishte asnj\u00eb kothere buk\u00eb n\u00eb tavolin\u00eb p\u00ebr f\u00ebmij\u00ebt e tij. Shfryt\u00ebzimi maksimal i njeriut, kundrejt nj\u00eb page t\u00eb ul\u00ebt ishte tortur\u00eb p\u00ebr \u00e7do prind. Gjendja shvler\u00ebsuese p\u00ebr prindin n\u00eb syt\u00eb dhe nd\u00ebrgjegjen e f\u00ebmij\u00ebve t\u00eb tij, si i paaft\u00eb p\u00ebr t\u00eb mbajtur familjen n\u00eb kushte normale. Zhdukja e pron\u00ebs private, heqja e oborrit kooperativist, nd\u00ebrtimi i kooperativave bujq\u00ebsore e varf\u00ebroi familjen shqiptare materialisht dhe mend\u00ebrisht. Mungesa e pron\u00ebs \u00ebsht\u00eb privim i liris\u00eb, zhdukje e nd\u00ebrgjegjes komb\u00ebtare. Prona \u00ebsht\u00eb lidhur me shpirtin dhe \u00ebsht\u00eb ajo q\u00eb p\u00ebrcakton garancin\u00eb e pavar\u00ebsis\u00eb p\u00ebr kombin. Prona \u00ebsht\u00eb tregues i nd\u00ebrgjegjes komb\u00ebtare. Faktor\u00ebt p\u00ebr nj\u00eb epok\u00eb t\u00eb d\u00ebshtuar kan\u00eb qen\u00eb t\u00eb shumt\u00eb. Vrasjet pa gjyq dhe burgosjet pa faj, shkaktuan plag\u00eb t\u00eb r\u00ebnda p\u00ebr shoq\u00ebrin\u00eb shqiptare. Besimi i verb\u00ebr te partia-shtet, q\u00eb ia kishte shitur shpirtin djallit (Beograd, Mosk\u00eb dhe Pekin\u00eb), ishte krimi m\u00eb i madh ndaj nj\u00eb kombi autokton dhe nj\u00eb race liridash\u00ebse, q\u00eb lirin\u00eb e barazonte me vdekjen.Liria \u00ebsht\u00eb shum\u00ebdimensionale, por ne na u mohua dhe liria vetjake p\u00ebr \u00e7do bashk\u00ebkombas. A nuk \u00ebsht\u00eb krim q\u00eb t\u2019i ndalosh qytetarit t\u00eb drejt\u00ebn e fjal\u00ebs, t\u00eb shtypit, t\u00eb shprehjes s\u00eb mndimit t\u00eb lir\u00eb, kur n\u00eb Angli qysh n\u00eb shek.XVII, Xhon Milton doli me nj\u00eb k\u00ebrkes\u00eb Pralamentit anglez, p\u00ebr lirin\u00eb e fjal\u00ebs dhe t\u00eb shtypit. \u00cbsht\u00eb nj\u00eb monument historik, libri i tij Aeropagjitika. Kurse tek ne u dhunua, u tradhtua tradita, sepse u ndoq dhe u kopjua nj\u00eb politik\u00eb e huazuar nga sllav\u00ebt,q\u00eb tjet\u00ebrsoi origjin\u00ebn dhe trash\u00ebgimin\u00eb kulturore, zakonore, tradit\u00ebn e hershme dhe shqiptarizmin. U zhduk Besa e Shqiptarit, q\u00eb\u00a0me nj\u00eb t\u00eb shtr\u00ebnguar dore, ndanin kufij\u00eb dhe sinore.
\n<\/em><\/strong>Faktor tjet\u00ebr ishte arsimi tejet i politizuar q\u00eb niste nga fatosat e kopshtit. Tek t\u00eb rinjt\u00eb u edukua deliri i madh\u00ebshtis\u00eb p\u00ebr udh\u00ebheq\u00ebsin e Partis\u00eb si shp\u00ebtimtar dhe dhurues i t\u00eb mirave materiale t\u00eb \u00e7do shqiptari. Edukimi i nj\u00eb politike farse q\u00eb ishte kund\u00ebr karakterit t\u00eb shqiptarit. Ekonomia kooperativiste ishte regres p\u00ebr zhvillimin dhe integrimin e vendit. Niveli kulturor i shqiptar\u00ebve ishte i ul\u00ebt, sepse mbi\u00a0 interesin inteklektual ndikonte edukimi kulturor politik. Mosvler\u00ebsimi i intelektit profesional dhe shkencor t\u00eb individit,\u00a0 i dedikohej si vler\u00eb e shoq\u00ebris\u00eb dhe asnj\u00ebher\u00eb e personit. Idealizimi fars, politizimi i kultur\u00ebs, artit t\u00eb sken\u00ebs dhe ekranit, artet figurative ( piktur\u00eb-skulptur\u00eb- kostumografis\u00eb marramend\u00ebse)dhe muzik\u00ebs humbi origjinlitetin shqiptar\u00eb t\u00eb trash\u00ebguar nd\u00ebr shekuj dhe mb\u00ebshtetur n\u00eb pasurin\u00eb e pafundme t\u00eb folklorit komb\u00ebtar aq t\u00eb pasur sa ka zilepsur\u00a0 bot\u00ebn. Pabarazia mes qytetar\u00ebve nxiti mllefin, urrejtjen dhe hakmarrjen mes tyre. Ishte nd\u00ebrtuar nj\u00eb shoq\u00ebri e deformuar, e kalbur nga politika e mbrapsht, e cila nuk i sh\u00ebrbente askujt dhe as kombit.
\nI nderuar G\u00ebzim dhe lexues!<\/p>\n

Ju dhe t\u00eb tjer\u00ebt mund t\u00eb nxirrni akoma m\u00eb shum\u00eb, por un\u00eb ballafaqova 18 faktor\u00eb q\u00eb e kan\u00eb shp\u00ebrb\u00ebr\u00eb kombin ton\u00eb.\u00a0P\u00ebr fat t\u00eb keq \u00ebsht\u00eb frika ajo q\u00eb e ruan vreshtin.<\/em>Diktaturat e \u00e7do lloji, jetojn\u00eb fal dhun\u00ebs q\u00eb p\u00ebrdorin xhelat\u00ebt ndaj shtetasve t\u00eb pabindur, ose t\u00eb pap\u00ebrulur, t\u00eb cil\u00ebt pa asnj\u00eb arsye i em\u00ebrtojn\u00eb \u201cArmiq t\u00eb Popullit\u201d, pstaj u rr\u00ebmbej\u00eb pron\u00ebn e m\u00eb pas jet\u00ebn.<\/p>\n

GM: A mendoni se krimet e komunizmit jan\u00eb d\u00ebnuar si\u00e7 duhet n\u00eb Shqip\u00ebri? Si e vler\u00ebsoni ndryshimin e perceptimit t\u00eb shqiptar\u00ebve p\u00ebr t\u00eb kaluar\u00ebn komuniste nd\u00ebr vite?<\/strong><\/p>\n

VVH: Ndaj popullsis\u00eb s\u00eb trojeve etnike shqiptare,\u00a0n\u00eb \u00c7am\u00ebri, Kosov\u00eb, Mal t\u00eb Zi, Bosnj\u00eb, Hercegovin\u00eb, Kroaci,<\/u><\/em>\u00a0\u00ebsht\u00eb ndjekur genocid shfaros\u00ebs, madje i kan\u00eb hedhur si plehra n\u00ebp\u00ebr varre masive. Duke nisur nga\u00a0Hani i Hotit<\/em><\/strong>, 2000 shqiptar\u00eb t\u00eb vrar\u00eb nga forcat malazesen\u00eb vitin 1945, t\u00eb hedhur n\u00eb nj\u00eb grop\u00eb.\u00a0Masakra e Tivarit<\/em><\/strong>, tragjedia makabre e regjimit komunist m\u00eb ,1 prill, 1945, mbi 4000 shqiptar\u00eb t\u00eb vrar\u00eb<\/u>, hedhur n\u00eb nj\u00eb grop\u00eb. Akte m\u00eb dhunuese dhe tragjike, jan\u00eb vrasjet makab\u00ebr, kur nuk zhvillohej asnj\u00eb betej\u00eb,\u00a0gj\u00eb q\u00eb d\u00ebshmon p\u00ebr nj\u00eb veprim strategjik shfaros\u00ebs nga pushteti ushtarak dhe politik i Jugosllavis\u00eb komuniste<\/u><\/em>. Kjo gj\u00ebm\u00eb, u b\u00eb vet\u00ebm\u00a0p\u00ebr boshatisjen e trojeve t\u00eb Kosov\u00ebs, duke mbushur vagonat e trenave p\u00ebr n\u00eb Turqi<\/em><\/strong>, q\u00eb m\u00eb von\u00eb t\u00eb popullohej nga serb\u00ebt.\u00a0\u00a0Genocidi n\u00eb \u00c7am\u00ebri<\/u><\/em><\/strong>, vrasja masive e shqiptar\u00ebve t\u00eb \u00c7am\u00ebris\u00eb, detyrimi i ndjekjes me dhun\u00eb dhe i shp\u00ebrnguljes s\u00eb 30 000 \u00e7am\u00ebve. P\u00ebr Genocidin e 27 qershor,1945, n\u00eb \u00c7am\u00ebri ende mbahet nj\u00eb heshtje misterioze<\/u>.\u00a0Masakra e Srebrenic\u00ebs<\/strong>\u00a0(Tragjedia e Bosnj\u00ebs),\u00a0qershor1995, u vran\u00eb 8000 burra nga 12 deri n\u00eb 77 vje\u00e7<\/u>.\u00a0<\/em>Jan\u00eb nj\u00eb s\u00ebr\u00eb pyetjesh q\u00eb k\u00ebrkojn\u00eb p\u00ebrgjigje dhe gjyqe nd\/komb\u00ebtare:\u00a0\u00a0<\/strong>*Sa shqiptar\u00eb t\u00eb Kososv\u00ebs<\/strong>\u00a0i masakruan dhe i hodh\u00ebn n\u00eb nj\u00eb grop\u00eb<\/em>, (varr masiv), *a u d\u00ebnuan kriminel\u00ebt serb\u00eb apo malazes q\u00eb kan\u00eb mbjell\u00eb panik n\u00eb Rajonin per\u00ebndimor t\u00eb Ballkanit?<\/em>\u00a0*Si nuk thuhet nj\u00eb fjal\u00eb nga BE, apo organizmat nd\u00ebrkontinentale p\u00ebr genocidin shfaros\u00ebs t\u00eb Partis\u00eb Komuniste apo Partis\u00eb s\u00eb Pun\u00ebs Shqiptare,ndaj qytetar\u00ebve t\u00eb vet<\/u>?!\u00a0<\/em>Lufta brenda llojit \u00ebsht\u00eb m\u00eb e eg\u00ebr, nuk njeh kufi. Si num\u00ebr popullsie,\u00a0 Shqiptar\u00ebt jan\u00eb kombi m\u00eb i denigruar, ndaj t\u00eb cil\u00ebve me q\u00ebllim shfarosjeje si rac\u00eb, \u00ebsht\u00eb ndjekur genocid me t\u00eb gjitha m\u00ebnyrat monstruoze.\u00a0*Kush u d\u00ebnua penalisht p\u00ebr krimet q\u00eb kishte b\u00ebr\u00eb?* Cilit an\u00ebtar\u00eb t\u00eb Byros\u00eb Politke iu dh<\/em>\u00e0<\/em>\u00a0d\u00ebnim kapital, me vdekje apo u d\u00ebnua me burgim t\u00eb p\u00ebrjetsh\u00ebm<\/em>? *Kujt iu sekuestruan pronat ose parat\u00eb e depozitura n\u00eb bankat zvicerane apo diku tjet\u00ebr<\/em>? *U b\u00ebn\u00eb disa gjyqe qesharake p\u00ebr metrazhe, p\u00ebr dreka dhe darka, por asnj\u00eb gjyq politik nuk u b\u00eb q\u00eb t\u00eb merrnin d\u00ebnimin e merituar si ndodhi me ne dhe prind\u00ebrit tan\u00eb q\u00eb u tret\u00ebn qelive, k\u00ebnetave, kanaleve vadit\u00ebse, hekurudhave dhe Minierave si njer\u00ebz pa atdhe, ishin t\u00eb persekutuarit e diktatur\u00ebs.* Cili ishte d\u00ebmshp\u00ebrblimi p\u00ebr at\u00eb shtres\u00eb t\u00eb mohuar, ata intelektual\u00eb t\u00eb burgosur, t\u00eb internuar apo t\u00eb vrar\u00eb, q\u00eb dergjen n\u00eb varret pa em\u00ebr,ku u b\u00ebn\u00eb ushqim p\u00ebr gjarp\u00ebrinjt\u00eb dhe mushkonjat?\u00a0<\/em>N\u00eb vendin ton\u00eb ku ka sunduar krimi, tradhtia dhe lufta \u00e7njer\u00ebzore ndaj njeriut, q\u00eb e \u00e7mon s\u00eb tep\u00ebrmi lirin\u00eb, duhej b\u00ebr\u00eb nj\u00eb Nuremberg<\/u>. Ka 34 vjet q\u00eb u shemb diktatura komuniste dhe asnj\u00eb persekutor nuk k\u00ebrkoi falje. Por ua mor\u00ebn shpirtin t\u00eb persekutuar\u00ebve, duke u dh\u00ebn\u00eb si l\u00ebmosh\u00eb p\u00ebr m\u00ebshir\u00eb nga nj\u00eb kock\u00eb q\u00eb u zvarget n\u00eb fyt deri sa t\u2019u marr\u00eb frym\u00ebn.Nuk ka turp m\u00eb t\u00eb madh p\u00ebr ata,\u00a0 t\u00eb cil\u00ebt deri sa t\u00eb vdesin do t\u00eb quhe<\/em>n\u00a0\u201cish t\u00eb burgosur, ish pronar dhe ish t\u00eb mohuar\u201d.<\/strong>\u00a0Ky nocion ende b\u00ebn ndarje klasore mes qytetar\u00ebve q\u00eb thithin t\u00eb nj\u00ebjtin aj\u00ebr. Kjo ngjet me personin q\u00eb i kan\u00eb v\u00ebn\u00eb damk\u00ebn e turpit n\u00eb shpatulla. Me k\u00ebto fakte mentaliteti komunist, (natyrisht jo p\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb komunitetin), \u00ebsht\u00eb po ai i para viteve\u201990. Mendoj se do t\u00eb jet\u00eb i nj\u00ebjti epitet p\u00ebr sa koh\u00eb q\u00eb nuk do t\u00eb d\u00ebnohen krimet e komunizmit sipas Kart\u00ebs t\u00eb s\u00eb\u00a0 Drejtave t\u00eb Njeriut. Duhet shum\u00eb koh\u00eb t\u00eb sundoj\u00eb e v\u00ebrteta, sepse \u201cDrejt\u00ebsia \u00ebsht\u00eb e barazvlert\u00eb me lirin\u00eb e shpirtit, t\u00eb cil\u00ebn e vendos vet\u00ebm i vitytshmi<\/em><\/strong>\u201d. Po n\u00eb cilin institucion shtet\u00ebror apo t\u00eb Drejt\u00ebsis\u00eb, jan\u00eb k\u00ebta njer\u00ebz t\u00eb arsyesh\u00ebm dhe t\u00eb vetdijsh\u00ebm?!\u00a0Korrupsioni dhe trafiqet e drog\u00ebs, t\u00eb arm\u00ebve, t\u00eb mishit t\u00eb gjall\u00eb, shitja e djemve p\u00ebr trafiqe dhe vajzave p\u00ebr prostitucion, jan\u00eb damka e turpit e k\u00ebtij tranzicioni t\u00eb tejzgjatur, i cili ua k\u00ebputi shpirtin shqiptar\u00ebve p\u00ebr nj\u00eb grim\u00eb liri shum\u00ebdimensionale , sa n\u00ebna i ka l\u00ebn\u00eb me duar n\u00eb gji. A mund t\u00eb\u00a0ket\u00eb fituar lirin\u00eb vetjake nj\u00eb prind q\u00eb ka pag\u00ebn e ul\u00ebt, apo pensionisti q\u00eb nuk blen dot barnat p\u00ebr s\u00ebmundje?! Kurr\u00eb<\/em>! Sepse ne jemi evropian\u00eb, por mjerisht nuk jetojm\u00eb si t\u00eb till\u00eb. N\u00eb \u00e7\u2019vend t\u00eb bot\u00ebs \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb genocid shfaros\u00ebs brenda llojit si n\u00eb Shqip\u00ebri?!<\/p>\n

GM: N\u00eb cilat aspekte t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb shqiptare mendoni se \u00ebsht\u00eb ende i pranish\u00ebm mentaliteti i periudh\u00ebs komuniste? A ka fusha ku mendoni se shoq\u00ebria shqiptare \u00ebsht\u00eb \u00e7liruar plot\u00ebsisht nga ky ndikim?<\/strong><\/p>\n

VVH:<\/em><\/strong>\u00a0Mentaliteti \u00ebsht\u00eb personal, tejet individual dhe \u00ebsht\u00eb i rr\u00ebnjosur n\u00eb nd\u00ebrgjegjen e secilit. \u00c7do njeri d\u00ebshiron t\u00eb ndryshoj\u00eb dhe t\u00eb p\u00ebrqafoj\u00eb t\u00eb rejat q\u00eb i ofron nj\u00eb koh\u00eb e re, m\u00eb e zhvilluar, por e ka t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb t\u00eb harroj\u00eb dhe t\u00eb braktis\u00eb ato ide me t\u00eb cilat \u00ebsht\u00eb mbrujtur nd\u00ebr breza. Nj\u00eb aspekt q\u00eb i mban lidhur me t\u00eb shkuar\u00ebn e err\u00ebt, \u00ebsht\u00eb l\u00ebvizja demokratike e pakontrolluar. Pas vitit 1990 e n\u00eb vazhdim, fshatari braktis sht\u00ebpin\u00eb dhe pron\u00ebn, tok\u00ebn e tij e l\u00eb djerr, vjen n\u00eb qytet e gjith\u00eb dit\u00ebn mat bulevardin me k\u00ebmb\u00eb ose ulet n\u00eb bare, duke reflektuar kultur\u00ebn e tij t\u00eb ashp\u00ebr. Sipas zonave nga kan\u00eb migruar reflektojn\u00eb nj\u00eb kultur\u00eb t\u00eb eg\u00ebr dhe heterogjene. \u00c7udi, l\u00ebn\u00eb n\u00eb m\u00ebshir\u00ebn e fatit pron\u00ebn (dheun e m\u00ebm\u00ebs dhe t\u00eb atit) dhe shkojn\u00eb argat te greku, te italiani apo t\u00eb \u00e7do komb\u00ebsie tjet\u00ebr. Kudo q\u00eb shkojn\u00eb, sjellin regres dhe vrazhd\u00ebsi n\u00eb qytet\u00ebrim. Thuhet:\u201cS\u2019ka fshat, pa zanat!<\/em>\u201d Do t\u00eb thot\u00eb se secili ka dialektin e tij gjuh\u00ebsor, flet ashp\u00ebr, me z\u00eb t\u00eb lart\u00eb dhe me fjalor vulgar, ka zakonet e veta prej t\u00eb cilave vet\u00ebm vdekja e ndan. Po n\u00eb m\u00ebnyr\u00ebn e vet t\u00eb jetes\u00ebs krijon marr\u00ebdh\u00ebnie t\u00eb tjera n\u00eb komunitet. Ky fluks i fshatit drejt qytetit, prish rregullat e qytetaris\u00eb t\u00eb vendosura qysh n\u00eb themelimin e qytetit. Kultura e ul\u00ebt qytetare q\u00eb importojn\u00eb t\u00eb migruarit nga zonat e thella rurale, reflekton n\u00eb disa dukuri q\u00eb jan\u00eb kund\u00ebr normave edukative t\u00eb qytetarit. T\u00eb rinjt\u00eb e fshatit e sidomos vajzat, hapen shum\u00eb shpejt si \u201cvaji n\u00eb lakra\u201d.<\/em>\u00a0Sa zbresin nga fshati, p\u00ebrqafojn\u00eb menj\u00ebher\u00eb mod\u00ebn ekstreme t\u00eb reklamave n\u00eb ekran t\u00eb televizionit. Veshja jasht\u00eb normave, me minifundin nj\u00eb p\u00ebll\u00ebmb\u00eb dhe me dekolten\u00eb q\u00eb zbulon gjysm\u00ebn e trupit, nuk \u00ebsht\u00eb as kultur\u00eb dhe as qytetari. \u00cbsht\u00eb injoranc\u00eb. Normaliteti i jet\u00ebs, \u00ebsht\u00eb i ngulitur n\u00eb tru dhe varet nga k\u00ebndv\u00ebshtrimi, me t\u00eb cilin e sheh bot\u00ebn. Marr\u00ebdh\u00ebniet me bot\u00ebn kan\u00eb ndryshuar m\u00ebnyr\u00ebn e jetes\u00ebs, si dhe synimet p\u00ebr jet\u00ebn, p\u00ebr ta b\u00ebr\u00eb at\u00eb sa m\u00eb t\u00eb plot\u00eb, t\u00eb begat\u00eb dhe t\u00eb lumtur, vet\u00ebm p\u00ebrmes kultur\u00ebs. Ndaj familja e dit\u00ebve tona i ka dh\u00ebn\u00eb prioritet edukimit dhe arsimimit t\u00eb brezit t\u00eb ri. Shumica e prind\u00ebrve insistojn\u00eb n\u00eb edukimin e gjithansh\u00ebm t\u00eb f\u00ebmij\u00ebve p\u00ebr t\u2019u b\u00ebr\u00eb zot\u00ebr t\u00eb vetes. Kultura pas viteve\u201990 si, let\u00ebrsia, muzika, teatri, piktura, skulptura dhe arkitektura, kan\u00eb avancuar, jan\u00eb zhveshur nga doktrinat standarde t\u00eb detyruara. N\u00eb k\u00ebto fusha t\u00eb talenteve njer\u00ebzore, punohet n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb pavarur, gj\u00eb q\u00eb tregon se artisti i \u00e7do gjinie \u00ebsht\u00eb vetvetja. Secili pasqyron bot\u00ebn e tij t\u00eb brendshme pa ndikime partiake apo politike, por v\u00ebshtron nga k\u00ebndv\u00ebshtimi i tij mbi gjith\u00e7ka q\u00eb e rrethon.<\/p>\n

\u00a0 \u00a0Si individ kam nj\u00eb v\u00ebrejtje, se muzikant\u00ebt duke u kthyer n\u00eb dasmaxhi, kan\u00eb bastarduar folklorin dhe origjinalitetin e veshjeve, q\u00eb p\u00ebr larmin\u00eb e tyre, kan\u00eb zilepsur vendet e tjera.<\/p>\n

GM: Si i p\u00ebrballuat sfidat e periudh\u00ebs s\u00eb kalimit nga nj\u00eb sistem totalitar n\u00eb nj\u00eb shoq\u00ebri demokratike, pas r\u00ebnies s\u00eb komunizmit? Cilat ishin momentet m\u00eb t\u00eb v\u00ebshtira p\u00ebr ju gjat\u00eb k\u00ebsaj periudhe t\u00eb ndryshimeve t\u00eb shpejta dhe t\u00eb thella? Si e p\u00ebrjetuat pas-monizmin dhe \u00e7far\u00eb ndikimi pati kjo periudh\u00eb n\u00eb jet\u00ebn tuaj personale dhe profesionale?<\/strong><\/p>\n

VVH:\u00a0<\/strong>N\u00eb fundvitet \u201890, isha e s\u00ebmur\u00eb me hemoragji nga stomaku. Komisioni mjekoligjor ma kishte ndaluar pun\u00ebn e r\u00ebnd\u00eb fizike. Nd\u00ebrkoh\u00eb punoja n\u00eb ark\u00ebn e nd\u00ebrmarrjes s\u00eb sh\u00ebrbimeve qytetare. Nga viti 1987, d\u00ebgjoja p\u00ebshp\u00ebrimat p\u00ebr ndryshimet q\u00eb do t\u00eb ndodhnin. Kishte koh\u00eb q\u00eb p\u00ebrgjegj\u00ebsi yn\u00eb,(komunist edhe pse ishte me tri klas\u00eb shkoll\u00eb), nj\u00eb dit\u00eb tha:\u201cMblidhni lek\u00eb, i ruani se m\u00eb von\u00eb nuk keni p\u00ebr t\u2019i par\u00eb me sy<\/em>\u201d. Pas ca vitesh, kur ra\u00a0Muri i Berlinit, 1989<\/strong>, m\u00eb erdhi shefja e kuadrit e m\u00eb tha:\u201cM\u00eb vjen keq, po duhet ta l\u00ebsh pun\u00ebn se kjo ark\u00eb do t\u00eb suprimohet\u201d.\u00a0<\/em>Nuk kund\u00ebrshtova. Dhe at\u00eb vend pune t\u00eb p\u00ebrkohsh\u00ebm e kisha, sepse pas vitit 1985, pati nj\u00eb far\u00eb liberalizimi t\u00eb l\u00ebvizjes s\u00eb qytetar\u00ebve. Pas 3-4 dit\u00ebsh m\u00eb ra rruga andej, kur shoh nj\u00eb komunist m\u00eb kishte z\u00ebvend\u00ebsuar n\u00eb ark\u00eb. Pas demonstrat\u00ebs s\u00eb janarit 1990, nd\u00ebrmarrjet u mbyll\u00ebn dhe gjith\u00e7ka, \u00e7do material dhe dyqanet ua ndan\u00eb pun\u00ebtor\u00ebve, sigurisht atyre q\u00eb ishin an\u00ebtar\u00eb partie, kundrejt nj\u00eb shume qesharake. Ata e \u00e7uan deri n\u00eb fund luft\u00ebn e klasave, duke na l\u00ebn\u00eb ne t\u00eb mohuar\u00ebve me gisht n\u00eb goj\u00eb. Kur u krijua b\u00ebrthama e par\u00eb e PD, pas bash\u00ebshortit, u an\u00ebtar\u00ebsova dhe un\u00eb.\u00a0Ishim an\u00ebtar\u00eb t\u00eb PD, por nuk guxonim ta thoshnim publikisht. M\u00eb pas, filluam t\u00eb dy, bashk\u00ebshorti dhe un\u00eb t\u00eb trokinim port\u00eb m\u00eb port\u00eb tek t\u00eb af\u00ebrmit, miqt\u00eb dhe shok\u00ebt tan\u00eb, ve\u00e7an\u00ebrisht te familjet e persekutuara. At\u00eb koh\u00eb ishte trim\u00ebri t\u00eb vrisje frik\u00ebn, se kishte ndodhur q\u00eb na e p\u00ebrplasnin der\u00ebn n\u00eb fytyr\u00eb dhe me urrejtje, duke na quajtur \u201cfashist<\/strong>\u201d. Nd\u00ebrkoh\u00eb regjistroja edhe emrat e zonjave q\u00eb dukeshin optimiste dhe t\u00eb etura p\u00ebr t\u00eb drejtat e munguara.<\/p>\n

Hapat e ndryshimit rr\u00ebnj\u00ebsor t\u00eb jet\u00ebs\u00a0u hodh\u00ebn n\u00eb janarin e 1990, kur fillova pun\u00eb me kontrat\u00eb n\u00eb arsim.<\/em><\/strong>\u00a0Q\u00eb t\u00eb nisja pun\u00eb definitive, m\u00eb k\u00ebrkuan nj\u00eb v\u00ebrtetim, q\u00eb m\u00eb kishin nxjerr\u00eb nga radh\u00ebt e arsimit p\u00ebr arsye politike.
\nBashk\u00ebshorti im, Fitim Haxhiraj, shkoi n\u00eb arkivin e Seksionit t\u00eb Arsimit p\u00ebr t\u00eb marr\u00eb d\u00ebshmin\u00eb. Sa i hodhi nj\u00eb sy, i ra k\u00ebmisha nga krah\u00ebt, kur lexoi, se un\u00eb isha e bija e Armikut t\u00eb Popullit q\u00eb kisha lyer duart me gjak, kur un\u00eb ende nuk kisha lindur.\u00a0<\/em>N\u00eb vitin 1993, Ministria e Brendshme m\u00eb pajisi me Statusin e t\u00eb Persekutuarit.<\/em>\u00a0Nga viti 1967-1990, p\u00ebr mua dhe familjen time, ishin 24 vite jete si n\u00eb burg me tela me gjemba dhe mure betoni t\u00eb duksh\u00ebm e t\u00eb paduksh\u00ebm.<\/em>
\nFillimi i nj\u00eb epoke t\u00eb re ishte i v\u00ebshtir\u00eb p\u00ebr gjith\u00eb shqiptar\u00ebt, se nga nj\u00eb sistemi i centralizuar diktatorial, u kalua n\u00eb nj\u00eb sistem t\u00eb decentralizuar. Hedhja e themeleve t\u00eb demokracis\u00eb nga hi\u00e7i, pa p\u00ebrvoj\u00eb, pa buxhet, pa mjete n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb sektor\u00ebt, pa specialist\u00ebt e \u00e7do fushe t\u00eb ekonomis\u00eb, kultur\u00ebs apo drejt\u00ebsis\u00eb, t\u00eb cil\u00ebt nuk njihnin ligjet dhe rregullat e panjohura t\u00eb nj\u00eb shteti demokratik, kishte p\u00ebrplasjet e veta. Ishte koh\u00eb e eg\u00ebr, ku mbret\u00ebronte zija e buk\u00ebs. Vendin e kishte mbuluar varf\u00ebria, mungesa e energjis\u00eb elektrike, uji ishte me orar, me institucione t\u00eb shkat\u00ebrruara sikur kishte r\u00ebn\u00eb bomba atomike. Me dyqane t\u00eb boshatisura, arkat i kishin l\u00ebn\u00eb bosh. Papun\u00ebsia, uria ishte ulur k\u00ebmb\u00ebkryq n\u00eb \u00e7do vat\u00ebr shqiptare ,pasoj\u00eb e tyre ishte emigracioi klandestin. Godinat e shkollave ishin si hani pa zot. \u00c7\u2019binte jasht\u00eb, futej brenda. Gjithsesi m\u00ebsimi vazhdonte. Pas vendosjes s\u00eb pluralizmit dhe fitores s\u00eb PD m\u00eb 1992, pas formimit t\u00eb institucioneve t\u00eb larta t\u00eb pushtetit,\u00a0Qeveria Meksi<\/strong>\u00a0duhej t\u00eb merrte masa p\u00ebr t\u00eb siguruar kushtet minimale t\u00eb jet\u00ebs s\u00eb qytetar\u00ebve. Nga t\u00eb gjith\u00eb bashkatdhetar\u00ebt k\u00ebrkohej durim, vullnet dhe gjetje mund\u00ebsish p\u00ebr vazhdimin e jet\u00ebs. Ne, me gjith\u00eb mang\u00ebsit\u00eb,\u00a0 ia arrit\u00ebm synimit p\u00ebr hedhjen e themeleve t\u00eb demokracis\u00eb.
\nKthesa e hapur, m\u00eb e drejtp\u00ebrdrejt\u00eb, politike, ekonomike, kulturore dhe diplomtike e ndjekur nga programi i PD, ngjalli shpresat e humbura t\u00eb \u00e7do qytetari. Por dardha e ka bishtin prapa…<\/p>\n

GM: Ishit nj\u00eb nga grat\u00eb e para q\u00eb u ngrit\u00ebn kund\u00ebr diktatur\u00ebs. Jeni edhe themeluese dhe ish-Kryetare e Lidhjes Demokratike t\u00eb Gruas \u2013 Dega Vlor\u00eb. \u00c7far\u00eb e frym\u00ebzoi angazhimin tuaj dhe si ndikuan k\u00ebto eksperienca n\u00eb formimin e personalitetit dhe q\u00ebndrimeve tuaja ndaj ndryshimeve shoq\u00ebrore dhe politike?<\/strong><\/p>\n

VVH: Prej gjysm\u00ebs s\u00eb shqiptar\u00ebve t\u00eb mohuar un\u00eb isha nj\u00ebra prej tyre q\u00eb m\u00eb ishte mohuar \u00e7do liri dhe e drejt\u00eb humane. Mbi t\u00eb gjitha m\u00eb ishte mohuar profesioni q\u00eb adhuroja. P\u00ebr 40 vjet, nga viti\u00a01950 deri n\u00eb vitin 1991<\/em><\/strong>, kam jetuar n\u00ebn nj\u00eb trysni n\u00ebnvler\u00ebsimi social, sikur kisha b\u00ebr\u00eb krimet m\u00eb makabre t\u00eb shekullit. T\u00eb jetosh si skllav n\u00eb tok\u00ebn e t\u00eb par\u00ebve t\u00eb tu me em\u00ebr n\u00eb histori, n\u00ebn nj\u00eb mbikqyrje e survejim mbijetese, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb plag\u00eb e hapur q\u00eb kullon m\u00eb tep\u00ebr vrer\u00eb se sa gjak. Persekucioni n\u00eb vetvete \u00ebsht\u00eb plag\u00eb e pash\u00ebruar e shpirt\u00ebrave t\u00eb munduar dhe t\u00eb humbur njer\u00ebzor\u00eb. T\u00eb sh\u00ebput\u00ebsh zinxhir\u00ebt e skllavris\u00eb, mos t\u00eb t\u00eb trajtojn\u00eb dhe mos t\u00eb t\u00eb shohin m\u00eb me urrejtje antinjer\u00ebzore dhe p\u00ebrbuzje, \u00ebsht\u00eb fitore. \u00cbsht\u00eb nj\u00eblloj sikur ke rilindur. Deri n\u00eb vitin 1990-91, isha nj\u00eb e humbur, e burgosur n\u00eb vragat e koh\u00ebs s\u00eb eg\u00ebr diktatoriale, k\u00ebt\u00eb bashk\u00eb me mua e vuanin bashk\u00ebshorti dhe t\u00eb dy f\u00ebmij\u00ebt tan\u00eb, t\u00eb cil\u00ebt trysnin\u00eb e luft\u00ebs s\u00eb klasave e kishin hequr duke ua vrar\u00eb \u00ebndrrat dhe d\u00ebshirat e tyre f\u00ebmij\u00ebnore.\u00a0<\/em>Nuk e kishim moralisht t\u00eb leht\u00eb ne prind\u00ebrit, p\u00ebr dy f\u00ebmij\u00ebt, kur vajz\u00ebn ton\u00eb 11 vje\u00e7are, violon\u00e7eliste e talentuar, an\u00ebtare e Orkestr\u00ebs Simfonike, nj\u00eb dit\u00eb para\u00a0Kongresit t\u00eb V t\u00eb Frontit Demokratik<\/strong>\u00a0q\u00eb u zhvillua n\u00eb Vlor\u00eb, i than\u00eb : \u201cErmelinda, ik n\u00eb sht\u00ebpi se ty nuk t\u00eb lejohet t\u00eb marr\u00ebsh pjes\u00eb n\u00eb k\u00ebt\u00eb koncert<\/em>\u201d. Akoma m\u00eb e hidhur ishte, kur baban\u00eb e tyre e zbrit\u00ebn nga skena pas 24 vitesh debutim n\u00eb gjith\u00eb skenat e qyteteve t\u00eb vendit dhe n\u00eb shum\u00eb fshatra, ku ka ngritur grupet artistike<\/em>. Fitim Haxhiraj ka punuar me grupe aristike n\u00eb nd\u00ebrmarrjet dhe n\u00ebp\u00ebr shkollat e qytetit. Fillimisht n\u00eb Sht\u00ebpin\u00eb e Pionierit si valltar. Kaloi k\u00ebrcimtar i Sht\u00ebpis\u00eb s\u00eb Kultur\u00ebs, pastaj n\u00eb Estrad\u00ebn e Vlor\u00ebs.\u00a0N\u00eb 50 vjetorin e \u00c7lirimit,1962,<\/em><\/strong>\u00a0luajti dy role t\u00eb ve\u00e7anta<\/u><\/em>\u00a0jo vet\u00ebm\u00a0si k\u00ebrcimtar, por edhe si aktor<\/strong>, n\u00eb teatrin e Vlor\u00ebs,\u00a0\u201cFundosja e Skuadr\u00ebs<\/em><\/strong>\u201d, dram\u00eb e\u00a0Sergei Bondar\u00e7uk,<\/em><\/strong>\u00a0me regji t\u00eb t\u00eb madhit\u00a0Kujtim Spahivogli<\/em><\/strong>. N\u00eb vitin\u00a01964,<\/u><\/em><\/strong>\u00a0kreu kursin intensiv t\u00eb Baletit p\u00ebr koreografi me Mjesht\u00ebrit m\u00eb t\u00eb m\u00ebdhenj t\u00eb sken\u00ebs shqiptare. N\u00eb\u00a0vitin 1966,<\/em><\/strong>\u00a0n\u00eb nj\u00eb num\u00ebr t\u00eb estrad\u00ebs, Fitimi vuri vallet e tij n\u00eb sken\u00eb, n\u00eb turne nj\u00eb mujor n\u00ebp\u00ebr qytetet e vendit, ku mora pjes\u00eb edhe un\u00eb si k\u00ebrcimtare. Pas specializimit p\u00ebr koreografi, pran\u00eb Ansamblit t\u00eb Shtetit, punonte si koreograf.\u00a0N\u00eb vitin 1972,<\/u><\/em><\/strong>\u00a0vallet e tij u k\u00ebrcyen dhe u duartrokit\u00ebn n\u00eb Kosov\u00eb e Maqedoni, kurse atij iu ndalua t\u00eb shkonte. \u00c7udi e madhe, vallet e tij u brohorit\u00ebn, por emrin e koreografit nuk e prezantuan. Ai vinte nga nj\u00eb familje atdhetare, pjes\u00ebmarr\u00ebse\u00a0n\u00eb Luft\u00ebn e Vlor\u00ebs dhe at\u00eb\u00a0 \u00c7lirimtare,<\/em><\/strong>\u00a0megjithat\u00eb e zbrit\u00ebn nga skena, se ishte martuar me armiken e popullit. Ju lutem, m\u00eb thoni: \u201cA kisha m\u00eb gj\u00eb p\u00ebr t\u00eb humbur?!\u201d
\n<\/em><\/strong>K\u00ebto ishin arsyet q\u00eb, qysh n\u00eb demonstrat\u00ebn e Vlor\u00ebs p\u00ebr p\u00ebrmbysjen e diktatur\u00ebs, mora pjes\u00eb bashk\u00eb me tim shoq, Fitimin. Madje ishte ai q\u00eb m\u00eb nxiti q\u00eb t\u00eb b\u00ebhesha faktor n\u00eb l\u00ebvizjen demokratike. Bashk\u00eb nis\u00ebm an\u00ebtar\u00ebsimin e zonjave dhe vajzave q\u00eb t\u00eb krijonim organizat\u00ebn e gruas demokratike. Ishim gati ta deklaronim\u00a0 Organizat\u00ebn e Gruas. N\u00eb qytetin e Vlor\u00ebs, m\u00eb, 1914, ishte formuar e para organizat\u00eb e pavarur e gruas n\u00eb vendin ton\u00eb, me kryetare znj.Zehera Delvina, bashk\u00ebshorten e Kryeministrit\u00a0Sulejman Delvina<\/em><\/strong>\u00a0dhe sekretare\u00a0Marigo Pozio.<\/em><\/strong>\u00a0Kurse an\u00ebtare, ishin zonjat m\u00eb fisnike t\u00eb Vlor\u00ebs e Kanin\u00ebs.Kjo organizat\u00eb kishte dhe gazet\u00ebn e saj \u201cShpresa Komb\u00ebtare<\/em><\/strong>\u201d. N\u00eb gjurm\u00ebt e saj ec\u00ebm edhe ne, pas\u00a078 vitesh<\/em><\/strong>, por kishim shum\u00eb pengesa dhe mang\u00ebsi:
\nS\u00eb pari<\/em><\/strong>, na mungonte p\u00ebrvoja e organizimit dhe trajtimit t\u00eb problemeve t\u00eb k\u00ebtij segmenti vlerash i mohuar nd\u00ebr shekuj.
\nS\u00eb dyti,<\/em><\/strong>\u00a0nuk kishim nj\u00eb zyr\u00eb ku t\u00eb punonim, as telefon, as mjet komunikacioni.
\nS\u00eb treti<\/em><\/strong>, na mungonte financa. Bindja ime ka qen\u00eb q\u00eb, Lidhja Demokratike e Gruas t\u00eb ishte e pavarur q\u00eb t\u00eb vetvendoste dhe jo ta hiqte p\u00ebr hunde politika. K\u00ebt\u00eb e d\u00ebshmojn\u00eb disa fakte. Ne ishim gati t\u00eb deklaronim\u00a0formimin e L.D G, Vlor\u00eb, qysh n\u00eb qershor t\u00eb 1991<\/em>, por ishim t\u00eb kusht\u00ebzuara se duhej t\u00eb prisnim sekretarin politik t\u00eb PD q\u00eb t\u00eb kthehej nga nj\u00eb trajnim n\u00eb Itali e Franc\u00eb. Pas 7 mujash,ai\u00a0 u kthye dhe u mblodh\u00ebn rreth 100 zonja nism\u00ebtare. Pas diskutimeve u votua p\u00ebr kryesin\u00eb, nga e cila doli Kryetare themeluesja Vilhelme Vrana Haxhiraj.\u00a0Partia Demokratike Vlor\u00eb, ishte nj\u00eb parti burrash, asnj\u00eb grua n\u00eb kryesin\u00eb e saj. P<\/u><\/em>as shum\u00eb diskutimesh dhe artikujsh nga ana ime, pas dy vjet\u00ebsh, u pranuan tri zonja dhe\u00a0n\u00eb zgjedhjet e 1996, u fut\u00ebn 5 zonja<\/u><\/em>, ku nisi t\u2019u d\u00ebgjohej fjala. Un\u00eb u zgjodha an\u00ebtare e\u00a0K\u00ebshillit Komb\u00ebtar t\u00eb PD<\/em><\/strong>\u00a0dhe n\u00eb\u00a0Kryesin\u00eb e LDG Shqiptare. Gjat\u00eb vitit 1992,\u00a0<\/em><\/strong>mora takim me kryeministrin\u00a0Aleksand\u00ebr Meksi,<\/em><\/strong>\u00a0t\u00eb cilit i k\u00ebrkova ndihm\u00eb financiare p\u00ebr LDG.Ai u p\u00ebgjigj: \u201cVilhelme, BGSH e ka l\u00ebn\u00eb ark\u00ebn bosh. K\u00ebrkoua atyre dhe filloni pun\u00eb!\u201d M\u00eb 8 prill, 1992,un\u00eb me Fitimin<\/em><\/strong>,prit\u00ebm te sht\u00ebpia e tij\u00a0Prof.dr.Berish\u00ebn<\/em><\/strong>\u00a0p\u00ebr nj\u00eb takim. P\u00ebrmes\u00a0Znj. Liri\u00a0<\/em><\/strong>m\u00eb d\u00ebrgoi fjal\u00eb, q\u00eb ta prisja n\u00eb\u00a0Selin\u00eb e PD<\/em><\/strong>. Sa hyri n\u00eb sekretari te\u00a0Eda Hyka,<\/em><\/strong>\u00a0m\u2019u drejtua:
\n– Znj.Vilhelme, \u00e7far\u00eb kishe?
\n-Un\u00eb nuk b\u00ebj bised\u00eb n\u00eb rrug\u00eb, Profesor Berisha.
\n-Urdh\u00ebro n\u00eb zyr\u00eb.<\/em>
\nU habita kur m\u00eb rrethuan dhjet\u00ebra gazetar\u00eb t\u00eb huaj p\u00ebr intervist\u00eb.N\u00eb pranin\u00eb e tyre i parashtrova k\u00ebrkesat e mia p\u00ebr lirin\u00eb, t\u00eb drejtat e Gruas dhe barazin\u00eb gjinore, i cili m\u00eb dha p\u00ebrgjgje pozitive. M\u00eb tha q\u00eb t\u2019i drejtohesha Kuvendit. Isha e para q\u00eb m\u00ebsova nga gazetar\u00ebt e huaj se at\u00eb dit\u00eb\u00a0Prof. Dr. Berisha, shpallej President i Republik\u00ebs Demokratike t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb<\/em><\/strong>. U nis\u00ebm p\u00ebr n\u00eb Vlor\u00eb. Gjat\u00eb rrug\u00ebs, n\u00eb or\u00ebn 15, u dha lajmi i shum\u00eb pritur:\u00a0\u201cProf.dr.Sali Berisha u zgjodh Presidenti i Par\u00eb i Demokracis\u00eb n\u00eb Shqip\u00ebri\u201d.<\/em>\u00a0Mblodha kryesin\u00eb e LDG p\u00ebr lajmin dhe u parashtrova k\u00ebrkesat p\u00ebr t\u00eb drejtat dhe lirit\u00eb e gruas, me t\u00eb cilat formulova peticionin, drejtuar\u00a0Kryetarit t\u00eb Kuvendit, Z. Pjet\u00ebr Arbnori.<\/em><\/strong>\u00a0N\u00eb muajin\u00a0Gusht 1992<\/strong>, me rastin e fitores s\u00eb zgjedhjeve vendore t\u00eb PD, zonjat m\u00eb fisnike dhe t\u00eb bukura t\u00eb Vlor\u00ebs, LDGVlor\u00eb organizoi takimin me kryetarin e\u00a0Bashkis\u00eb, z. Elham Sharra<\/em><\/strong>, n\u00eb godin\u00ebn e turizmit-\u201cAdriatik\u201d-ka qen\u00eb nj\u00eb takim shum\u00eb i bukur dhe i paharruar.<\/p>\n

M\u00eb,\u00a025 N\u00ebntor, 1992, organizuam Konferenc\u00ebn e Par\u00eb Mbar\u00ebkomb\u00ebtare t\u00eb LDG<\/em><\/strong>\u00a0me zonja nga gjith\u00eb qytetet e vendit. Na nderoi zv\/kryeministri\u00a0Bashkim Kopliku<\/em><\/strong>\u00a0me zonj\u00ebn e tij. Ishte nj\u00eb ngjarje historike p\u00ebr gruan vlonjate dhe shqiptare n\u00eb t\u00ebr\u00ebsi.Qysh n\u00eb\u00a0vitin 1992<\/em><\/strong>, mora takim me ambasadorin italian i akredituar n\u00eb Tiran\u00eb,\u00a0Shk\u00eblqesin\u00eb Torquato-Kardili<\/em><\/strong>\u00a0dhe m\u00eb pas me ambasadorin\u00a0Paolo Foresti<\/em><\/strong>,\u00a0p\u00ebr legalizimin e refugjat\u00ebve dhe bashkimin faniljar.\u00a0<\/em>K\u00ebto p\u00ebrpjekje ishin nj\u00eb shtys\u00eb e madhe, p\u00ebr p\u00ebrshpejtimin e pro\u00e7edurave nd\u00ebrshtet\u00ebrore,\u00a0 Itali-Shqip\u00ebri.
\nIshte bukur, kur burrat q\u00eb kishin g\u00ebzuar \u00e7do t\u00eb drejt\u00eb,d\u00ebgjonin me v\u00ebmendje mendimet e zonjave n\u00eb Kongresin e Par\u00eb t\u00eb\u00a0LDGSh, 5 mars, 1993,<\/em><\/strong>\u00a0q\u00eb e drejtonin tri zonja;\u00a0Flutura Hasko, Ilmie Mara, dhe Vilhelme Vrana.<\/em><\/strong>N\u00eb fjal\u00ebn time un\u00eb drejtova nj\u00eb thirrje:\u00a0\u201cZot\u00ebrinj, \u00e7far\u00eb keni ju m\u00eb shum\u00eb nga ne? N\u00eb arsim jemi t\u00eb barabart\u00eb, n\u00eb intekelekt gjithashtu, si dhe n\u00eb profesionaliz\u00ebm jemi po t\u00eb barabart\u00eb. Familjen e nd\u00ebrtojm\u00eb bashk\u00eb, ekonomin\u00eb e ngrehim bashk\u00eb, at\u00ebher\u00eb pse mos t\u00eb drejtojm\u00eb bashk\u00eb politik\u00ebn dhe shtetin?!\u201d\u00a0<\/em>K\u00ebto fjal\u00eb t\u00ebrhoq\u00ebn v\u00ebmendjen e mediave t\u00eb huaja, t\u00eb cil\u00ebt m\u00eb intervistuan.\u00a0P\u00ebr tri legjislatura e mbajta Lidhjen Demokratike aktive, fal ndihm\u00ebs financiare dhe mjeteve t\u00eb komunikacionit prej bashk\u00ebshortit tim Fitim Haxhiraj, se nga PD, nuk kisha marr\u00eb as diet\u00eb dhe as nj\u00eb lit\u00ebr karburant.P\u00ebr 9 vjet q\u00eb e drejtoja organizat\u00ebn, p\u00ebr t\u00eb gjitha shpenzimet ishte p\u00ebrgjigjur familja ime<\/em>. M\u00eb\u00a023 Tetor, 1993<\/em><\/strong>, me dy autobusa\u00a0me Zonjat e LDG Vlor\u00eb,\u00a0shkuam n\u00eb Himar\u00ebn autoktone shqiptare.<\/strong><\/em>\u00a0Aty zhvilluam nj\u00eb seminar me tri tema;
\n*Himara n\u00eb shekuj.
\n*Shkolla e par\u00eb shqipe n\u00eb Himar\u00eb e hapur nga Nil Katalani m\u00eb 1667.
\n*Shqip\u00ebria n\u00eb hapat e par\u00eb t\u00eb demokracis\u00eb.
\n<\/em>M\u00eb\u00a030 tetor,1993<\/em><\/strong>, konferenc\u00eb me inetektual\u00ebt,n\u00eb Pallatin e Kongreseve.\u00a0 Aty ringrita problemet e gruas dhe kujdesin e PD dhe shtetit demokratik p\u00ebr Himar\u00ebn autoktone shqiptare, se k\u00ebrkon ta aneksoj\u00eb Greqia si minoritet.<\/p>\n

Marrja me politik\u00eb sidomos me emancipimin e gruas e t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb ishte detyr\u00eb sublime, e cila m\u00eb b\u00ebri t\u00eb jem kjo q\u00eb jam sot.Vitet q\u00eb pasuan ishin t\u00eb ngarkuara me seminare si ai i\u00a0Hans Zajdel dhe i Universitetit Misisippi,<\/em><\/strong>\u00a0t\u00eb cil\u00ebt ndikuan n\u00eb seminaret e zhvilluara n\u00eb zona t\u00eb ndryshme t\u00eb qarkut Vlor\u00eb, lidhur me fenomenet q\u00eb sjell emigracioni, si ato sociale;\u00a0krimi, droga, prostitucioni, shtat\u00ebz\u00ebnia n\u00eb mosh\u00eb t\u00eb mitur, rritja e interesit p\u00ebr historin\u00eb, kultur\u00ebn dhe integrimin e vendit, si dhe rritja e nivelit kulturor, mes arsimimit.<\/em><\/p>\n

GM: Si e vler\u00ebsoni trajtimin e rolit t\u00eb gruas n\u00eb shoq\u00ebrin\u00eb shqiptare q\u00eb nga vitet pas 1990-t\u00ebs? Cilat jan\u00eb sfidat kryesore me t\u00eb cilat grat\u00eb p\u00ebrballen sot dhe si mendoni se kan\u00eb evoluar politikat dhe ndryshimet kulturore n\u00eb mb\u00ebshtetje t\u00eb p\u00ebrmir\u00ebsimit t\u00eb pozicionit t\u00eb tyre n\u00eb shoq\u00ebri? A mendoni se jan\u00eb b\u00ebr\u00eb p\u00ebrparime t\u00eb konsiderueshme, apo ende ekzistojn\u00eb pengesa t\u00eb m\u00ebdha q\u00eb duhen kap\u00ebrcyer p\u00ebr t\u00eb arritur barazin\u00eb e plot\u00eb gjinore?<\/strong><\/p>\n

VVH:\u00a0<\/u>Gruaja shqiptare i ka treguar vlerat e saj qysh n\u00eb antikitet. Shembulli m\u00eb i mir\u00eb ishte\u00a0Mbret\u00ebresha Teut\u00eb\u00a0<\/em><\/strong>q\u00eb udh\u00ebhoqi\u00a0Luft\u00ebn e II- Iliro-romake<\/em><\/strong>. \u00c7do epok\u00eb ka nxjerr\u00eb emrat e ndritur t\u00eb saj. Si para dhe pas 1990, vlerat e gruas kan\u00eb qen\u00eb, jan\u00eb e do t\u00eb ngelen t\u00eb ve\u00e7anta, si pjes\u00eb e pandashme dhe e r\u00ebnd\u00ebsishme e historis\u00eb komb\u00ebtare.
\n*Maro Konda u flijua me f\u00ebmij\u00ebn<\/em><\/strong>\u00a0n\u00eb bark\u00eb,duke t\u00ebrhequr n\u00eb gremin\u00eb 2 taborre t\u00eb ushtris\u00eb osmane n\u00eb\u00a0vitin 1537<\/em><\/strong>. *Nora e Kelmendit,<\/em><\/strong>\u00a0trim\u00ebresha shqiptare e shek.17- e famshme p\u00ebr bukurin\u00eb dhe trim\u00ebrin\u00eb, vret pashain n\u00eb Shkod\u00ebr, i cili do ta b\u00ebnte shkrumb e hi Mal\u00ebsin\u00eb e Madhe, n\u00ebse Nora nuk b\u00ebhej gruaja e tij. Gra si k\u00ebto q\u00eb u shnd\u00ebrruan n\u00eb heroina, jan\u00eb : *Janica Martinaj<\/em><\/strong>, e cila zuri vendin e babait e udh\u00ebhoqi kryengritjen e Mal\u00ebsis\u00eb s\u00eb madhe (Vranin\u00eb,1911, p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn shkruanin gazetat New York Times\u00a0 dhe Le Petit Journal- Franc\u00eb<\/em>)duke quajtur\u00a0Zhana D\u2019ark shqiptar. *Legjendarja Laskarina Bubulina<\/em><\/strong>, kapitene e flot\u00ebs detare n\u00eb revolucionin grek 1821. *Shote Galica, nusja q\u00eb ngjeshi arm\u00ebt,nj\u00eb jav\u00eb pas martese. *Elena Lukrecia Peshk\u00ebpia, q\u00eb sfidoi me doktoratur\u00ebn n\u00eb filozofi, m\u00eb 1678.<\/em><\/strong>\u00a0*Humanistja Dora D\u2019Istria<\/em><\/strong>,nj\u00eb nga 10 femrat\u00a0 e shquara t\u00eb shek.XIX. e sa t\u00eb tjera t\u00eb cilat do t\u2019i gjeni te librat studimor VVH,\u00a0\u00a0\u201cElitat e Mohuara<\/em><\/strong>\u201d dhe\u00a0LDGVlor\u00eb<\/em><\/strong>.
\nNdaj me t\u00eb drejt\u00eb jam shprehur n\u00eb librin \u201cLidhja Demokratike e Gruas\u201d<\/em><\/strong>\u00a0Vlor\u00eb, 6.2.2022 :
\n*Gruaja \u00ebsht\u00eb\u00a0 embrion i njer\u00ebzimit, prej s\u00eb cil\u00ebs lind e bukura, Jeta. *Gruaja \u00ebsht\u00eb lul\u00ebzimi dhe zhvillimi i jet\u00ebs mbi tok\u00eb.
\n*Familja ose\u201cshteti i vog\u00ebl\u201d, b\u00ebrthama e nj\u00eb kombi, nd\u00ebrtohet nga gruaja dhe burri.
\n*Gruaja vitale ka forc\u00ebn, jo vet\u00ebm t\u00eb ngrej\u00eb nj\u00eb perandori, por dhe ta shkat\u00ebrroj\u00eb at\u00eb.
\n*Ekzistenca e shoq\u00ebris\u00eb njer\u00ebzore mund\u00ebsohet nga dy segmente, femra dhe meshkuj.
\n*Historia jon\u00eb komb\u00ebtare \u00ebsht\u00eb e lidhur ngusht\u00eb me jet\u00ebn, veprimtarin\u00eb dhe sfidat e gruas.
\n*Nga gruaja lind\u00ebn burrat e shteteve, n\u00eb duart e t\u00eb cil\u00ebve \u00ebsht\u00eb luajtur e luhet politika, diplomacia bot\u00ebrore, drejt\u00ebsia dhe fatet e kombeve t\u00eb m\u00ebdhenj apo t\u00eb vegj\u00ebl.
\n*Sht\u00ebpin\u00eb e nd\u00ebrton sipas shijeve fem\u00ebrore, gruaja, por namin e merr burri, sepse ai njihet si zot sht\u00ebpie.<\/em>
\nGrat\u00eb, si n\u00eb bot\u00eb dhe n\u00eb vendin ton\u00eb kan\u00eb luftuar dhe luftojn\u00eb p\u00ebr t\u00eb drejtat e tyre, duke dal\u00eb jasht\u00eb kornizave t\u00eb koh\u00ebs, jan\u00eb b\u00ebr\u00eb vetvetja n\u00eb mbrojtje t\u00eb jet\u00ebs, moralit dhe atdheut. Modeli m\u00eb i mir\u00eb ishin amazonat shqiptare. N\u00eb vitin 1990, pa pyetur ask\u00ebnd, ato dol\u00ebn krah t\u00eb rinjve q\u00eb u ngrit\u00ebn kund\u00ebr diktatur\u00ebs p\u00ebr ndryshim. Me d\u00ebshir\u00ebn e tyre formuan Lidhjen Demokratike t\u00eb Gruas. Duke i dh\u00ebn\u00eb prioritet aft\u00ebsive intelektuale, arsimore dhe profesionale, dol\u00ebn me k\u00ebrkesa p\u00ebr barazi gjinore. Kan\u00eb k\u00ebrkuar t\u00eb marrin pjes\u00eb n\u00eb jet\u00ebn politike, ekonomike dhe juridike me t\u00eb drejta t\u00eb barabarta me burrat. P\u00ebr fat t\u00eb keq asnj\u00eb burr\u00eb nuk e l\u00eb karrigen p\u00ebr nj\u00eb grua, pasi secila p\u00ebr meshkujt \u00ebsht\u00eb thjesht nj\u00eb riprodhuese e jet\u00ebs, siguron trash\u00ebgimin, apo nj\u00eb sh\u00ebrb\u00ebtore e familjes, pa marr\u00eb parasysh vlerat intelektuale q\u00eb ka. Nuk mendohet ndryshe, kur n\u00eb 34 vite pas r\u00ebnies s\u00eb diktatur\u00ebs, nga PD e Vlor\u00ebs, asnj\u00eb zonj\u00eb nuk ka ngjitur shkall\u00ebt e parlamentit, t\u00eb ministrive, apo Bashkis\u00eb, Prefektur\u00ebs apo n\u00eb Drejt\u00ebsi. P\u00ebrse vall\u00eb? Burrat jan\u00eb aq shpirtvegj\u00ebl dhe egoist\u00eb, sa i p\u00ebrdorin grat\u00eb n\u00ebp\u00ebr fushata q\u00eb t\u00eb punojn\u00eb p\u00ebr t\u00eb fituar kandidatura e nj\u00eb burri. Grat\u00eb qenkan t\u00eb zonjat t\u00eb flijohen p\u00ebr demokracin\u00eb duke votuar p\u00ebr burrat. PDSH vendosi nj\u00eb kriter p\u00ebrfaq\u00ebsimi p\u00ebr zonjat. Vendos\u00ebn q\u00eb 25% e m\u00eb pas 30%\u00a0 t\u00eb parlamentar\u00ebve do t\u00eb jen\u00eb gra. Kjo shif\u00ebr fiktive p\u00ebr mua si individ, \u00ebsht\u00eb e papranueshme, se nuk \u00ebsht\u00eb p\u00ebrzgjedhje demokratike. Grat\u00eb duhet t\u00eb jen\u00eb n\u00eb gjendje t\u00eb p\u00ebrballen me burrat, t\u00eb pranojn\u00eb sfid\u00ebn jo pse jan\u00eb delikate, por duhet t\u00eb b\u00ebhen faktor publik dhe faktor politik, n\u00eb demokraci e t\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsohen me arsim, kultur\u00eb, intelekt dhe profesion. N\u00eb\u00a0zgjedhjet e vitit 1996,<\/u><\/em>\u00a0u propozova dhe u p\u00ebrzgjodha Kandidate p\u00ebr Deputete n\u00eb t\u00eb pes\u00eb rajonet e Vlor\u00ebs<\/em>. N\u00eb mbr\u00ebmje m\u00eb uruan nga Tirana se dola figur\u00eb e past\u00ebr, kurse n\u00eb m\u00ebngjes, \u201cX\u201d person e soll\u00ebn nga Greqia dhe vendos\u00ebn emrin e tij si dhe t\u00eb Kryetarit t\u00eb PD Vlor\u00eb, q\u00eb nuk ishim n\u00eb list\u00ebn kandidaturave.P\u00ebr analogji po jap dy shembuj: N\u00eb fushat\u00ebn q\u00eb po\u00a0zhvillohet, u kandidua nj\u00eb zonj\u00eb e kulturuar me nivel t\u00eb lart\u00eb arsimor, Alta Azizi Haluci<\/em><\/strong>, pedagoge n\u00eb\u00a0Universitetin \u201cIsmail Qemali\u201d<\/em><\/strong>n\u00eb Vlor\u00eb, me grad\u00ebn Doktor dhe \u00ebsht\u00eb\u00a0Kryetare e Lidhjes Demokratike t\u00eb Gruas Vlor\u00eb<\/strong>. Pas p\u00ebrzgjedhjes, ajo ngeli n\u00eb list\u00ebn e hapur. Po k\u00ebshtu kandidate ishte dhe mjekja\u00a0Nada Daullja.<\/em><\/strong>\u00a0P\u00ebr fat t\u00eb keq votat e tyre u shkuan t\u00eb tjer\u00ebve. Ky mosvler\u00ebsim \u00ebsht\u00eb m\u00ebkat dhe turp.\u00a0Demokrat\u00ebt e Vlor\u00ebs, si duket vazhdojn\u00eb t\u2019i shikojn\u00eb shtremb\u00ebr zonjat, kur asnj\u00ebri nga t\u00eb zgjedhurit nuk matet me aft\u00ebsit\u00eb e tyre.<\/u><\/em>\u00a0Ve\u00e7se fatkeq\u00ebsi e dy zonjave t\u00eb nderuaa, \u00ebsht\u00eb t\u00eb qenit fem\u00ebr. Duhej t\u00eb kishin nj\u00eb pseudonim mashkulli, si\u00a0Zhorzh Sandi, apo Dora D\u2019Istria<\/em><\/strong>,<\/em>\u00a0humanistet e shek XIX. Duhet shum\u00eb pun\u00eb kund\u00ebr mend\u00ebsive t\u00eb mesjet\u00ebs dhe t\u00eb diktatur\u00ebs komuniste q\u00eb e shnd\u00ebrroi gruan n\u00eb shtojc\u00eb t\u00eb burrave.Vet\u00ebm duke i dh\u00ebn\u00eb vlerat e duhura gruas,at\u00ebher\u00eb ajo do t\u00eb zer\u00eb vendin e saj denj\u00ebsisht n\u00eb shoq\u00ebri. Gjithmon\u00eb insistoj n\u00ebse ajo b\u00ebhet faktor n\u00eb media, ku t\u00eb jet\u00eb model e t\u00eb jap mendimet e saj p\u00ebr integrimin e kombit. Gruaja \u00ebsht\u00eb si puna e ujkut. \u201cSikur ujku ta dinte se sa i zoti ishte, do kishte b\u00ebr\u00eb k\u00ebrdin\u00eb n\u00eb bag\u00ebti\u201d<\/em>.Edhe gruaja nuk e di se \u00e7\u2019forca ka brenda qenies s\u00eb saj.Daljes s\u00eb gruas atje ku e meriton, me t\u00eb gjitha normat morale, arsim, kultur\u00eb dhe pofesioaliz\u00ebm, penges\u00eb i b\u00ebhet egoizmi mashkullor, q\u00eb ka smir\u00eb, e cila po t\u00eb kishte qen\u00eb mikrob, do t\u00eb kishte infektuar gjith\u00eb njer\u00ebzimin.\u00a0Un\u00eb jam q\u00eb \u00e7do grua t\u00eb arrij\u00eb nivelet e larta politike, shtet\u00ebrore dhe diplomatike, por duke pasur parsysh lirin\u00eb vetjake, pra t\u00eb jen\u00eb vetveja , por kurr\u00eb lirin\u00eb pa kufi.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

INTERVIST\u00cb ME SHKRIMTAREN SHUM\u00cbDIMENSIONALE VILHELME VRANA HAXHIRAJ (II) NGA G\u00cbZIM MARKU N\u00eb k\u00ebt\u00eb pjes\u00eb t\u00eb dyt\u00eb t\u00eb intervist\u00ebs me shkrimtaren, intelektualen dhe aktivisten Vilhelme Vrana Haxhiraj, do t\u00eb flasim mbi nj\u00eb nga periudhat m\u00eb vendimtare t\u00eb historis\u00eb shqiptare \u2013 kalimin nga diktatura komuniste n\u00eb nj\u00eb shoq\u00ebri demokratike. Me nj\u00eb z\u00eb t\u00eb ndersh\u00ebm dhe shpesh t\u00eb …<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":4005,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[42],"tags":[],"class_list":["post-117663","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","","category-kulture"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/117663","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=117663"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/117663\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":117666,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/117663\/revisions\/117666"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4005"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=117663"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=117663"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=117663"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}