{"id":119416,"date":"2025-07-21T08:37:43","date_gmt":"2025-07-21T08:37:43","guid":{"rendered":"https:\/\/rdnews.al\/?p=119416"},"modified":"2025-07-21T08:37:43","modified_gmt":"2025-07-21T08:37:43","slug":"arkitektura-narciste-e-duces-shqiptar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/2025\/07\/21\/arkitektura-narciste-e-duces-shqiptar\/","title":{"rendered":"Arkitektura narciste e Du\u00e7es shqiptar"},"content":{"rendered":"<p><strong>Nga Lu\u00e7iano BO\u00c7I<\/strong><\/p>\n<p>N\u00eb fillim ishte Du\u00e7ja. Pastaj erdhi \u201cArtist-i\u201d. Dhe n\u00eb t\u00eb dy rastet, qyteti u kthye n\u00eb pasqyr\u00eb t\u00eb pushtetit. N\u00eb Itali, Benito Mussolini nd\u00ebrtoi \u201cRom\u00ebn e tret\u00eb\u201d p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrjet\u00ebsuar mitin e perandoris\u00eb dhe t\u00eb vetvetes. N\u00eb Shqip\u00ebri, Edi Rama po ngre \u201cTiran\u00ebn e re\u201d, jo p\u00ebr qytetarin, por p\u00ebr t\u00eb nd\u00ebrtuar nj\u00eb muze t\u00eb gjall\u00eb narcisizmi politik.<\/p>\n<p>Mussolini kishte Piacentinin (Marcelo); Rama ka Boerin. T\u00eb dy arkitekt\u00ebt, pavaresisht koh\u00ebs e konteksteve q\u00eb i ndajn\u00eb, bashkohen n\u00eb nj\u00eb pik\u00eb: N\u00eb p\u00ebrdorimin e form\u00ebs p\u00ebr t\u00eb maskuar deformimin e liris\u00eb.<\/p>\n<p>Stefano Boeri, arkitekti i njohur italian q\u00eb njihet p\u00ebr konceptet ekologjike dhe gjelb\u00ebrimin vertikal, \u00ebsht\u00eb shnd\u00ebrruar, dashur pa dashur, n\u00eb estetizuesin e nj\u00eb regjimi q\u00eb p\u00ebrdor arkitektur\u00ebn p\u00ebr t\u00eb maskuar shkat\u00ebrrimin institucional dhe politik.<\/p>\n<p>Ai nuk \u00ebsht\u00eb m\u00eb thjesht nj\u00eb arkitekt \u2013 por pjes\u00eb e skenografis\u00eb s\u00eb nj\u00eb autokracie urbane.<\/p>\n<p>Piacentini p\u00ebrdori gur\u00eb travertini e kolonada klasike p\u00ebr t\u00eb fiksuar p\u00ebrjet\u00ebsin\u00eb e Du\u00e7es.<\/p>\n<p>Boeri p\u00ebrdor fasada me pem\u00eb p\u00ebr t\u2019i ngjitur Ram\u00ebs etiket\u00ebn e \u201ct\u00eb gjelbrit avangardist\u201d. Travertini i viteve \u201930 \u00ebsht\u00eb z\u00ebvend\u00ebsuar nga marketingu vertikal i shekullit XXI, por q\u00ebllimi mbetet i nj\u00ebjt\u00eb p\u00ebr ta b\u00ebr\u00eb qytetin poster propagande.<\/p>\n<p>Arkitektura e Du\u00e7es n\u00ebp\u00ebrmjet Piacentinit ishte e ftoht\u00eb, e qart\u00eb, e menduar p\u00ebr t\u00eb bindur njeriun se Shteti \u00ebsht\u00eb gjith\u00e7ka dhe qytetari asgj\u00eb. Ajo ishte nj\u00eb arkitektur\u00eb me uniform\u00eb ushtarake \u2013 simetrike, monumentale, e nd\u00ebrtuar p\u00ebr parada dhe propagand\u00eb.<\/p>\n<p>Por ajo q\u00eb ndodh sot n\u00eb Tiran\u00eb \u00ebsht\u00eb m\u00eb e rafinuar, m\u00eb e maskuar, m\u00eb e rrezikshme \u2013 sepse fshihet pas ngjyrave, shk\u00eblqimit, formave moderne dhe fjal\u00ebve t\u00eb bukura p\u00ebr \u201ckreativitetin\u201d dhe \u201crilindjen urbane\u201d.<\/p>\n<p>Baza e saj \u00ebsht\u00eb kaotizmi i hap\u00ebsir\u00ebs dhe i lart\u00ebsis\u00eb, ndryshe nga kalkulimi simetrik i Du\u00e7es.<\/p>\n<p>Rama sikurse Du\u00e7ja nuk nd\u00ebrton p\u00ebr qytetar\u00ebt. Ai nd\u00ebrton p\u00ebr veten.<\/p>\n<p>Kullat q\u00eb i mbijn\u00eb Tiran\u00ebs nuk jan\u00eb zhvillim, por d\u00ebshmi e nj\u00eb pushteti q\u00eb k\u00ebrkon t\u00eb shfaqet i pathyesh\u00ebm, i papreksh\u00ebm dhe i p\u00ebrjetsh\u00ebm.<\/p>\n<p>Si\u00e7 Du\u00e7ja kishte obeliskun n\u00eb Foro Italico me mbishkrimin \u201cMussolini Dux\u201d, Rama ka kullat e tij me emra q\u00eb i japin qytetit nj\u00eb shk\u00eblqim t\u00eb rrem\u00eb kapitalist \u2013 por q\u00eb fshijn\u00eb rr\u00ebnj\u00ebt, historin\u00eb dhe njer\u00ebzit.<\/p>\n<p>Teatri Komb\u00ebtar ishte nj\u00eb kthes\u00eb. Aty ku fashizmi nd\u00ebrtoi nj\u00eb institucion kulturor, Rama nd\u00ebrtoi nj\u00eb precedent: zhdukjen e trash\u00ebgimis\u00eb n\u00eb em\u00ebr t\u00eb betonit.<\/p>\n<p>E gjitha e shoq\u00ebruar me nj\u00eb retorik\u00eb t\u00eb st\u00ebrkonsumuar p\u00ebr \u201cmodernitetin\u201d dhe \u201ct\u00eb ardhmen\u201d.<\/p>\n<p>Por e ardhmja e nd\u00ebrtuar mbi rr\u00ebnimin e s\u00eb shkuar\u00ebs nuk \u00ebsht\u00eb zhvillim \u2013 \u00ebsht\u00eb fshirje e kujtes\u00ebs.<\/p>\n<p>Ashtu si Mussolini e pa dhe e shpalli veten si arkitekt t\u00eb shpirtit italian, Rama e sheh veten si mjesht\u00ebr t\u00eb ndri\u00e7imit \u201cestetik\u201d t\u00eb nj\u00eb kombi q\u00eb, sipas tij, nuk di \u00e7far\u00eb do.<\/p>\n<p>Prandaj \u00ebsht\u00eb ai q\u00eb vendos p\u00ebr gjith\u00e7ka: nga ngjyrat e pallatit te forma e sheshit, nga pamja e parkut te emri i kull\u00ebs.<\/p>\n<p>Ai nuk pyet, ai vulos. Nuk bashk\u00ebbisedon me qytetin, por e urdh\u00ebron at\u00eb.<\/p>\n<p>Tirana nuk \u00ebsht\u00eb m\u00eb qyteti i njer\u00ebzve, por galeria personale e nj\u00eb njeriu q\u00eb ka vendosur t\u00eb shkruaj\u00eb historin\u00eb e pushtetit t\u00eb tij n\u00eb katet e nj\u00ebpasnj\u00ebshme t\u00eb nj\u00eb metropoli t\u00eb ngufatur.<\/p>\n<p>Nga arkitektura e Du\u00e7es te estetizmi i Ram\u00ebs, ndryshon vet\u00ebm forma, jo thelbi: kontrolli, imponimi, dhe zhdukja e mendimit ndryshe nga hap\u00ebsira publike.<\/p>\n<p>Kulla-boom-i i Ram\u00ebs shkon paralel me ekonomin\u00eb e padeklaruar. Investigimet e medias dhe t\u00eb opozit\u00ebs kan\u00eb lidhur val\u00ebn e nd\u00ebrtimeve me pastrimin e parave nga kontrabandat, hashashi dhe oligark\u00ebt e lidhur me qeverin\u00eb. Duke p\u00ebrdorur PPP-t\u00eb si \u201cfshes\u00eb financiare\u201d, Rama e ka shnd\u00ebrruar borxhin publik n\u00eb hipotek\u00eb private t\u00eb klientel\u00ebs.<\/p>\n<p>N\u00eb fund t\u00eb dit\u00ebs, qytetet jan\u00eb pasqyra t\u00eb regjimeve q\u00eb i qeverisin.<\/p>\n<p>Dhe Tirana sot na tregon se Shqip\u00ebria \u00ebsht\u00eb n\u00eb dor\u00ebn e nj\u00eb pushteti q\u00eb nd\u00ebrton p\u00ebr t\u00eb sunduar, jo p\u00ebr t\u00eb sh\u00ebrbyer.<\/p>\n<p>Nga monumentalizmi i fasadave tek heshtja e shesheve, ajo q\u00eb mungon gjithmon\u00eb \u00ebsht\u00eb nj\u00eb z\u00eb: ai i qytetarit t\u00eb lir\u00eb.<\/p>\n<p>N\u00ebse ndalemi p\u00ebr nj\u00eb \u00e7ast dhe pyesim veten se kujt i sh\u00ebrben kjo Tiran\u00eb q\u00eb po nd\u00ebrtohet, p\u00ebrgjigjja \u00ebsht\u00eb e thjesht\u00eb:<\/p>\n<p>Jo qytetarit, por Du\u00e7es s\u00eb koh\u00ebve moderne.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-medium wp-image-119417\" src=\"https:\/\/rdnews.al\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/ra-13-300x300.jpg\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"300\" srcset=\"https:\/\/rdnews.al\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/ra-13-300x300.jpg 300w, https:\/\/rdnews.al\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/ra-13-150x150.jpg 150w, https:\/\/rdnews.al\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/ra-13.jpg 480w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Nga Lu\u00e7iano BO\u00c7I N\u00eb fillim ishte Du\u00e7ja. Pastaj erdhi \u201cArtist-i\u201d. Dhe n\u00eb t\u00eb dy rastet, qyteti u kthye n\u00eb pasqyr\u00eb t\u00eb pushtetit. N\u00eb Itali, Benito Mussolini nd\u00ebrtoi \u201cRom\u00ebn e tret\u00eb\u201d p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrjet\u00ebsuar mitin e perandoris\u00eb dhe t\u00eb vetvetes. N\u00eb Shqip\u00ebri, Edi Rama po ngre \u201cTiran\u00ebn e re\u201d, jo p\u00ebr qytetarin, por p\u00ebr t\u00eb nd\u00ebrtuar &hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":65900,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[44],"tags":[],"class_list":["post-119416","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","","category-editorial"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/119416","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=119416"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/119416\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":119418,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/119416\/revisions\/119418"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/65900"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=119416"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=119416"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=119416"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}