{"id":128139,"date":"2025-11-11T20:16:34","date_gmt":"2025-11-11T20:16:34","guid":{"rendered":"https:\/\/rdnews.al\/?p=128139"},"modified":"2025-11-11T20:16:34","modified_gmt":"2025-11-11T20:16:34","slug":"new-york-times-diella-e-rames-eksperiment-i-deshtuar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/2025\/11\/11\/new-york-times-diella-e-rames-eksperiment-i-deshtuar\/","title":{"rendered":"New York Times: \u201cDiella\u201d e Ram\u00ebs eksperiment i d\u00ebshtuar!"},"content":{"rendered":"<p><strong>Nga Eric Schmidt dhe Andrew Sorota \u2013\u00a0<a href=\"https:\/\/www.nytimes.com\/2025\/11\/11\/opinion\/ai-democracy-government-authoritarianism.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">New York Times<\/a><\/strong><\/p>\n<p>Shqip\u00ebria \u00ebsht\u00eb vendi i par\u00eb q\u00eb ka nd\u00ebrmarr\u00eb nj\u00eb hap t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb drejt \u201calgokracis\u00eb\u201d, qeverisjes nga algoritmi. N\u00eb shtator, kryeministri shqiptar\u00a0njoftoi se t\u00eb gjitha\u00a0vendimet q\u00eb lidhen me p\u00ebrzgjedhjen e kompanive private q\u00eb do t\u00eb furnizojn\u00eb me mallra dhe sh\u00ebrbime qeverin\u00eb shqiptare, me vler\u00eb mbi 1 miliard dollar\u00eb n\u00eb vit, do t\u00eb merren nga nj\u00eb avatar inteligjence artificiale, i quajtur Diella.<\/p>\n<p>Shqip\u00ebria ka vuajtur prej koh\u00ebsh nga korrupsioni, ve\u00e7an\u00ebrisht n\u00eb k\u00ebt\u00eb fush\u00eb. Diella, algoritmi i paansh\u00ebm dhe kompetent, mendohet t\u00eb jet\u00eb zgjidhja.<\/p>\n<p>\u00cbsht\u00eb nj\u00eb\u00a0ofert\u00eb josh\u00ebse, kur sistemet demokratike d\u00ebshtojn\u00eb, thjesht z\u00ebvend\u00ebsoji ato me sisteme algoritmike. Por ky \u00ebsht\u00eb reagimi i gabuar. Algoritmet mund t\u00eb optimizojn\u00eb efikasitetin, por nuk mund t\u00eb vendosin mes vlerave n\u00eb konkurrenc\u00eb, zgjedhjet q\u00eb q\u00ebndrojn\u00eb n\u00eb zem\u00ebr t\u00eb politik\u00ebs demokratike. Pa transparenc\u00eb mbi m\u00ebnyr\u00ebn se si Diella arrin n\u00eb p\u00ebrfundimet e saj dhe pa mekanizma p\u00ebr t\u2019i sfiduar vendimet e saj, qytetar\u00ebt do t\u00eb ndihen pa mund\u00ebsi apelimi.<\/p>\n<p>N\u00eb vend q\u00eb ta z\u00ebvend\u00ebsojm\u00eb demokracin\u00eb me inteligjenc\u00eb artificiale, ne duhet ta p\u00ebrdorim inteligjenc\u00ebn artificiale p\u00ebr ta ringjallur demokracin\u00eb, ta b\u00ebjm\u00eb at\u00eb m\u00eb t\u00eb p\u00ebrgjegjshme, m\u00eb p\u00ebrfshir\u00ebse dhe m\u00eb t\u00eb denj\u00eb p\u00ebr besimin publik.<\/p>\n<p><span style=\"font-style: inherit; font-weight: inherit;\">Fatkeq\u00ebsisht, kjo nuk \u00ebsht\u00eb rruga ku ndodhemi aktualisht.<\/span><\/p>\n<p>Shumica e t\u00eb rriturve n\u00eb 12 vende me t\u00eb ardhura t\u00eb larta shprehen t\u00eb pak\u00ebnaqur me m\u00ebnyr\u00ebn se si funksionon demokracia e tyre. Kjo pak\u00ebnaq\u00ebsi manifestohet n\u00eb dyer t\u00eb thyera, vitrina t\u00eb shkat\u00ebrruara dhe rrug\u00eb t\u00eb mbushura me gaz lotsjell\u00ebs, nj\u00eb cik\u00ebl i pafund protestash ndaj qeverive q\u00eb perceptohen si t\u00eb shk\u00ebputura, joefikase dhe t\u00eb korruptuara.<\/p>\n<p>Nd\u00ebrkoh\u00eb, sistemet e inteligjenc\u00ebs artificiale vazhdojn\u00eb t\u00eb p\u00ebrmir\u00ebsohen me shpejt\u00ebsi. Ne tashm\u00eb kemi modele q\u00eb tejkalojn\u00eb performanc\u00ebn njer\u00ebzore n\u00eb fusha si gjeometria dhe imazheria mjek\u00ebsore. Publiku gjithashtu po b\u00ebhet m\u00eb i familjarizuar me teknologjin\u00eb (edhe pse amerikan\u00ebt e p\u00ebrdorin ndjesh\u00ebm m\u00eb pak se shum\u00eb kombe t\u00eb tjera, ve\u00e7an\u00ebrisht Kina).<\/p>\n<p>Ndoshta nuk \u00ebsht\u00eb p\u00ebr t\u2019u habitur, pra, q\u00eb njer\u00ebzit n\u00eb mbar\u00eb bot\u00ebn tashm\u00eb u besojn\u00eb sistemeve t\u00eb reja t\u00eb inteligjenc\u00ebs artificiale m\u00eb shum\u00eb sesa institucioneve demokratike t\u00eb vendosura. Tre raunde sondazhesh t\u00eb zhvilluara nga Collective Intelligence Project midis marsit dhe gushtit 2025 treguan vazhdimisht se njer\u00ebzit besonin se chatbot-et e inteligjenc\u00ebs artificiale mund t\u00eb merrnin vendime m\u00eb t\u00eb mira n\u00eb emrin e tyre sesa p\u00ebrfaq\u00ebsuesit e tyre t\u00eb zgjedhur.<\/p>\n<p>Ky \u00ebsht\u00eb nj\u00eb model po aq i vjet\u00ebr sa vet\u00eb politika, kur demokracia d\u00ebshton t\u00eb jap\u00eb rezultate, njer\u00ebzit i drejtohen t\u00eb fort\u00ebve, autoritar\u00ebve, dhe tani algoritmeve, me shpres\u00ebn p\u00ebr kompetenc\u00eb mbi kaosin.<\/p>\n<p>Por z\u00ebvend\u00ebsimi i diskutimit demokratik me efikasitetin algoritmik nuk zgjidh kriz\u00ebn themelore. Ai thjesht z\u00ebvend\u00ebson nj\u00eb form\u00eb distance midis njer\u00ebzve dhe pushtetit me nj\u00eb tjet\u00ebr. Kur algoritmet p\u00ebrcaktojn\u00eb, bie fjala, ndarjen e buxheteve ose p\u00ebrfitimet publike pa shpjegim dhe pa t\u00eb drejt\u00eb ankese, rezultati \u00ebsht\u00eb i nj\u00ebjti, nj\u00eb ndjenj\u00eb larg\u00ebsie dhe zhg\u00ebnjimi nga institucionet, ve\u00e7se tani nuk ka ask\u00ebnd p\u00ebr t\u2019u mbajtur p\u00ebrgjegj\u00ebs. Me dinjitetin njer\u00ebzor t\u00eb l\u00ebn\u00eb pas dore, polarizimi thellohet dhe besimi g\u00ebrryhet m\u00eb tej.<\/p>\n<p>K\u00ebto probleme p\u00ebrforcojn\u00eb rreziqet q\u00eb tashm\u00eb sjell inteligjenca artificiale. Sot, algoritmet e fuqizuara nga A.I. jan\u00eb nd\u00ebrtuar kryesisht mbi modele biznesi ku konflikti gjeneron t\u00eb ardhura. Meq\u00eb zem\u00ebrimi i mban njer\u00ebzit duke klikuar, sistemet e renditjes nxjerrin n\u00eb plan t\u00eb par\u00eb materialet m\u00eb p\u00ebr\u00e7ar\u00ebse, duke cop\u00ebzuar diskursin publik dhe duke na futur n\u00eb dhoma jehone q\u00eb e b\u00ebjn\u00eb konsensusin t\u00eb duket i pamundur. Nd\u00ebrsa sistemet e A.I. b\u00ebhen m\u00eb t\u00eb fuqishme dhe m\u00eb t\u00eb afta p\u00ebr manipulim ideologjik, k\u00ebto k\u00ebrc\u00ebnime do t\u00eb p\u00ebrkeq\u00ebsohen.<\/p>\n<p>P\u00ebr t\u00eb shp\u00ebtuar demokracin\u00eb, Amerika ka nevoj\u00eb p\u00ebr nj\u00eb rrug\u00eb tjet\u00ebr: at\u00eb q\u00eb e p\u00ebrdor inteligjenc\u00ebn artificiale p\u00ebr t\u2019u dh\u00ebn\u00eb njer\u00ebzve m\u00eb shum\u00eb z\u00eb n\u00eb zgjedhjet politike dhe rezultate m\u00eb t\u00eb mira.<\/p>\n<p>A.I. mund t\u2019i ndihmoj\u00eb qeverit\u00eb t\u00eb b\u00ebhen m\u00eb efektive, t\u00eb shkurtojn\u00eb burokracit\u00eb, t\u00eb p\u00ebrmir\u00ebsojn\u00eb sh\u00ebrbimet publike dhe t\u00eb hapin procesin e vendimmarrjes ndaj publikut. N\u00eb Tajvan, platforma vTaiwan ka demonstruar p\u00ebr m\u00eb shum\u00eb se nj\u00eb dekad\u00eb se si inteligjenca artificiale mund ta forcoj\u00eb, e jo ta z\u00ebvend\u00ebsoj\u00eb, deliberimin demokratik.<\/p>\n<p>Kur Uber mb\u00ebrriti n\u00eb Tajvan n\u00eb vitin 2013, solli t\u00eb nj\u00ebjtat p\u00ebrplasje q\u00eb shp\u00ebrthyen n\u00eb shum\u00eb qytete t\u00eb bot\u00ebs: shofer\u00ebt e taksive kund\u00ebr p\u00ebrdoruesve, t\u00eb vjetrit kund\u00ebr t\u00eb rinjve, rregullimi kund\u00ebr inovacionit. N\u00eb vend q\u00eb t\u00eb lejonte z\u00ebrat m\u00eb t\u00eb fort\u00eb t\u00eb dominonin ose q\u00eb lobist\u00ebt e burokrat\u00ebt t\u00eb vendosnin pas dyerve t\u00eb mbyllura, Tajvani p\u00ebrdori mjete t\u00eb fuqizuara nga A.I. p\u00ebr t\u00eb leht\u00ebsuar nj\u00eb version t\u00eb diskutimit masiv publik.<\/p>\n<p>Mij\u00ebra qytetar\u00eb paraqit\u00ebn deklarata n\u00eb Taiwan dhe votuan p\u00ebr propozimet e t\u00eb tjer\u00ebve. Inteligjenca artificiale nuk mori vendime; ajo hartoi panoram\u00ebn e opinionit publik, duke nxjerr\u00eb n\u00eb pah propozimet q\u00eb bashkonin, n\u00eb vend q\u00eb t\u00eb ndanin. Rezultati ishte legjislacion i dal\u00eb nga inteligjenca kolektive.<\/p>\n<p>P\u00ebr Uber, kjo do t\u00eb thoshte q\u00eb sh\u00ebrbimi mund t\u00eb vazhdonte t\u00eb funksiononte p\u00ebr sa koh\u00eb q\u00eb drejtuesit ishin t\u00eb siguruar, t\u00eb licencuar profesionalisht dhe nuk ul\u00ebn \u00e7mimet n\u00ebn tarifat e taksive. Tajvani q\u00eb at\u00ebher\u00eb ka p\u00ebrdorur variante t\u00eb k\u00ebtij modeli p\u00ebr dhjet\u00ebra sfida t\u00eb tjera politike, secila duke nd\u00ebrtuar m\u00eb shum\u00eb besim me qytetar\u00ebt dhe duke treguar se A.I. mund t\u00eb sh\u00ebrbej\u00eb si infrastruktur\u00eb p\u00ebr arsyetim demokratik n\u00eb shkall\u00eb t\u00eb gjer\u00eb.<\/p>\n<p>Demokracia ka qen\u00eb gjithmon\u00eb e kufizuar nga logjistika, nuk mund t\u00eb fut\u00ebsh miliona njer\u00ebz n\u00eb nj\u00eb dhom\u00eb, nuk mund t\u2019i jap\u00ebsh fjal\u00ebn t\u00eb gjith\u00ebve, nuk mund t\u00eb p\u00ebrpunosh kaq shum\u00eb perspektiva. Inteligjenca artificiale mund t\u00eb heq\u00eb shum\u00eb nga k\u00ebto kufizime, duke p\u00ebrmbledhur mij\u00ebra komente publike, duke identifikuar shqet\u00ebsimet e p\u00ebrbashk\u00ebta dhe duke ndihmuar politik\u00ebb\u00ebr\u00ebsit t\u00eb kuptojn\u00eb prioritetet e qytetar\u00ebve.<\/p>\n<p>Ajo mund ta b\u00ebj\u00eb tekstin legjislativ t\u00eb kuptuesh\u00ebm p\u00ebr qytetar\u00ebt e zakonsh\u00ebm, t\u00eb shpjegoj\u00eb kompromiset me gjuh\u00eb t\u00eb thjesht\u00eb dhe t\u2019i ndihmoj\u00eb njer\u00ebzit t\u00eb artikulojn\u00eb preferencat e tyre. Madje mund t\u00eb zgjeroj\u00eb diskutimin p\u00ebrtej kufijve dhe gjuh\u00ebve, duke e b\u00ebr\u00eb bashk\u00ebpunimin global t\u00eb mundsh\u00ebm n\u00eb m\u00ebnyra q\u00eb dikur ishin t\u00eb paimagjinueshme.<\/p>\n<p>Por dritarja p\u00ebr k\u00ebt\u00eb rrug\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb e pafundme. \u00c7do muaj q\u00eb demokracit\u00eb mbeten jofunksionale nd\u00ebrsa aft\u00ebsit\u00eb e A.I. p\u00ebrmir\u00ebsohen, algokracia b\u00ebhet m\u00eb t\u00ebrheq\u00ebse. Mbetet p\u00ebr t\u2019u par\u00eb n\u00ebse Diella do ta \u00e7rr\u00ebnjos\u00eb korrupsionin n\u00eb Shqip\u00ebri apo thjesht do t\u2019i shtoj\u00eb nj\u00eb shtres\u00eb tjet\u00ebr netransparence qeverisjes. Por ajo me siguri do t\u00eb t\u00ebrheq\u00eb imitime, ve\u00e7an\u00ebrisht n\u00eb vende ku korrupsioni \u00ebsht\u00eb endemik dhe institucionet jan\u00eb t\u00eb dob\u00ebta.<\/p>\n<p>E ardhmja e demokracis\u00eb nuk k\u00ebrkon q\u00eb ta refuzojm\u00eb inteligjenc\u00ebn artificiale. P\u00ebrkundrazi. Ne kemi nevoj\u00eb p\u00ebr inteligjenc\u00ebn artificiale q\u00eb ta b\u00ebj\u00eb demokracin\u00eb t\u00eb funksionoj\u00eb p\u00ebr shekullin XXI. Por duhet t\u00eb jemi t\u00eb kujdessh\u00ebm se \u00e7far\u00eb i k\u00ebrkojm\u00eb asaj t\u00eb b\u00ebj\u00eb, jo t\u00eb vendos\u00eb n\u00eb vendin ton\u00eb, por t\u00eb na ndihmoj\u00eb t\u00eb qeverisim vetveten m\u00eb mir\u00eb.<\/p>\n<p><em style=\"font-weight: inherit;\">*Eric Schmidt, ish-drejtor ekzekutiv dhe kryetar i Google, \u00ebsht\u00eb autor i librit \u201cGenesis\u201d, q\u00eb eksploron se si njer\u00ebzit do t\u00eb evoluojn\u00eb p\u00ebrkrah inteligjenc\u00ebs artificiale. Andrew Sorota \u00ebsht\u00eb drejtori i k\u00ebrkimeve i z. Schmidt, q\u00eb udh\u00ebheq pun\u00ebn mbi A.I. dhe inovacionin demokratik.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Nga Eric Schmidt dhe Andrew Sorota \u2013\u00a0New York Times Shqip\u00ebria \u00ebsht\u00eb vendi i par\u00eb q\u00eb ka nd\u00ebrmarr\u00eb nj\u00eb hap t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb drejt \u201calgokracis\u00eb\u201d, qeverisjes nga algoritmi. N\u00eb shtator, kryeministri shqiptar\u00a0njoftoi se t\u00eb gjitha\u00a0vendimet q\u00eb lidhen me p\u00ebrzgjedhjen e kompanive private q\u00eb do t\u00eb furnizojn\u00eb me mallra dhe sh\u00ebrbime qeverin\u00eb shqiptare, me vler\u00eb mbi 1 miliard &hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":123877,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[37],"tags":[],"class_list":["post-128139","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","","category-politike"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/128139","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=128139"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/128139\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":128140,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/128139\/revisions\/128140"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/123877"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=128139"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=128139"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=128139"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}