N\u00eb n\u00ebntorin e 2004, Ukraina ka qen\u00eb teat\u00ebr e nj\u00eb krize serioze politike me rastin e zgjedhjeve presidenciale, q\u00eb ka pasur reperkusione edhe n\u00eb planin nd\u00ebrkomb\u00ebtar duke u futur n\u00eb nj\u00eb lloj konflikti interesi, nga nj\u00ebra an\u00eb, Rusia dhe, nga ana tjet\u00ebr, Polonis\u00eb, Shteteve t\u00eb Bashkuara dhe Bashkimit Europian. Do t\u00eb jet\u00eb k\u00ebshtu e dobishme t\u00eb mund\u00ebsohet nj\u00eb sintez\u00eb t\u00eb ar\u00ebsyeve historike dhe gjeopolitike t\u00eb asaj q\u00eb ka ndodhur.<\/p>\n
Historia<\/strong><\/p>\n Ukraina \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb pjes\u00eb e Perandoris\u00eb Cariste n\u00eb 1654 p\u00ebr t\u2019u mbrojtur nga nj pushtim i friksh\u00ebm i Polonis\u00eb, por n\u00eb 1667, n\u00eb p\u00ebrfundim t\u00eb nj\u00eb lufte midis Rusis\u00eb dhe Polonis\u00eb q\u00eb kishte p\u00ebrfunduar me nj\u00eb nj\u00eb kompromis, Ukraina u nda n\u00eb 2 pjes\u00eb: ajo n\u00eb lindje t\u00eb Lumit Dniep\u00ebr mbeti e inkorporuar n\u00eb Rusi; ajo n\u00eb per\u00ebndim ju aneksua Polonis\u00eb. Politika e rusifikimit t\u00eb ushtruar nga car\u00ebt deri n\u00eb r\u00ebnien e perandoris\u00eb s\u00eb tyre (1917) forcoi n\u00eb Ukrain\u00eb ndjenja nacionaliste dhe tendenca separatiste. Me r\u00ebnien e Perandoris\u00eb Cariste, u krijua nj\u00eb organiz\u00ebm asemblar i quajtur Rad\u00eb<\/em>, me seli n\u00eb Kiev, dhe ju k\u00ebrkua Qeveris\u00eb s\u00eb P\u00ebrkohshme t\u00eb Rusis\u00eb pascariste, e kryesuar nga Kerenski, dh\u00ebnia e nj\u00eb autonomie t\u00eb gjer\u00eb Ukrain\u00ebs, por qeveria Kerenski u p\u00ebrfshi nga revolucioni bolshevik i tetorit 1917, e udh\u00ebhequr nga Lenini, dhe Rada <\/em>indipendentiste e Kievit e kapi rastin p\u00ebr t\u00eb shpallur Republik\u00ebn Popullore t\u00eb Ukrain\u00ebs s\u00eb pavarur, q\u00eb pati koh\u00ebzgjatje t\u00eb shkurt\u00ebr.<\/p>\n Faktikisht forcat bolshevike n\u00eb pushtet, megjith\u00ebse duke e njohur fillimisht republik\u00ebn popullore t\u00eb pavarur t\u00eb Kievit, n\u00eb dhjetorin e 1917 krijuan nj\u00eb qeveri rivale me at\u00eb t\u00eb Kievit, me seli n\u00eb Harkov. N\u00eb harkun e 3 muajve (shkurt 1918) forcat bolshevike kishin pushtuar thuajse t\u00eb gjith\u00eb territorin rus t\u00eb Ukrain\u00ebs dhe n\u00eb dhjetorin e 1920 shpall\u00ebn Republik\u00ebn Socialiste Sovjetike t\u00eb Ukrain\u00ebs. N\u00eb k\u00ebt\u00eb kontekst t\u00eb nd\u00ebrlikuar historik duhet futur edhe vendimi i forcave indipendentiste p\u00ebr t\u00eb krijuar n\u00eb Shtetet e Bashkuara nj\u00eb qeveri ukrainase n\u00eb ekzil. Republika Socialiste Sovjetike e Ukrain\u00ebs dha nj\u00eb kontribut themelor p\u00ebr transformimin e perandoris\u00eb cariste t\u00eb ndjer\u00eb n\u00eb at\u00eb q\u00eb n\u00eb dhjetorin e 1922 u nd\u00ebrtua si Bashkimi i Republikave Socialiste Sovjetike (BRSS), q\u00eb nga ana e tij \u00ebsht\u00eb shkrir\u00eb m\u00eb 25 dhjetor 1991, duke u transformuar n\u00eb nj\u00eb Komuniteti Shtetesh t\u00eb pavarura dhe sovrane t\u00eb thjesht\u00eb.<\/p>\n Rusifikimi i Ukrain\u00ebs, q\u00eb kishte karakterizuar politik\u00ebn e Perandoris\u00eb Cariste, n\u00eb disa aspekte t\u00eb caktuara u r\u00ebndua gjat\u00eb 70 viteve jet\u00eb t\u00eb BRSS. Stalini vuri n\u00eb zbatim politika t\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsuara represioni q\u00eb pati pasojat m\u00eb t\u00eb k\u00ebqija ndaj Ukrain\u00ebs. P\u00ebr t\u2019i mbyutur n\u00eb lindje l\u00ebvizjet indipendentiste, filloi me p\u00ebrcaktimin plot p\u00ebrbuzje \u00abborgjez\u00eb nacionalist\u00eb\u00bb ata q\u00eb rivendikonin autonomi m\u00eb t\u00eb madhe dhe nj\u00eb p\u00ebrdorim m\u00eb t\u00eb gjer\u00eb t\u00eb ukrainishtes. N\u00eb pak vite, elitat kulturore dhe politike ukrainase u burgos\u00ebn, u vran\u00eb apo m\u00ebrguan. Pas vdekjes s\u00eb Stalinit (1953) l\u00ebvizjet indipendentiste mor\u00ebn energji dhe nga 1964 (lideri <\/em>i Partis\u00eb Komuniste Sovjetike ishte Leonid Brezhnjev) intensifikuan n\u00eb opozit\u00eb ndaj regjimit sovjetik duke p\u00ebrhapurmidis drejtuesve t\u00eb Partis\u00eb Komuniste Ukrainase t\u00eb akuzuar s\u00eb toleronin mosdakord\u00ebsin\u00eb. Ardhja n\u00eb pushtet e Gorba\u00e7iovit m\u00eb 1985 nuk prodhoi fillimisht efekte t\u00eb prekshme n\u00eb Ukrain\u00eb. Reformat e sistemit sovjetik t\u00eb propozuara prej tij nuk u zbatuan thuajse kurr\u00eb n\u00eb Ukrain\u00eb.<\/p>\n Disident\u00ebt vazhduan q\u00eb t\u00eb jen\u00eb t\u00eb preksh\u00ebm nga policia, grupet politike dhe kulturore indipendentiste t\u00eb mos jen\u00eb ligj\u00ebrisht t\u00eb njohur dhe mjetet e komunikimit ukrainase t\u00eb operojn\u00eb n\u00eb kontrollin e rrept\u00eb t\u00eb Partis\u00eb Komuniste. Por shp\u00ebrthimi i centralit b\u00ebrthamor t\u00eb Chernobyl n\u00eb Ukrain\u00ebn Veriore (prill 1986) dhe sekreti q\u00eb autoritetet pretenduan t\u00eb mbanin mbi efektet tragjike t\u00eb provokuara nga radioaktiviteti shkaktuan nj\u00eb mb\u00ebshtetje t\u00eb fort\u00eb popullore n\u00eb favorin e l\u00ebvizjeve opozitare. N\u00eb n\u00ebntorin e 1988 nj\u00eb grup shkrimtar\u00ebsh dhe intelektual\u00ebsh ukrainas themeloi n\u00eb Kiev L\u00ebvizjen Popullore p\u00ebr Restaurimin (e njohur si Rukh<\/em>). Pavar\u00ebsisht kund\u00ebrshtimit t\u00eb Partis\u00eb Komuniste vendore, n\u00eb shkurtin e 1989 Rukh <\/em>botoi nj\u00eb \u00abManifeso\u00bb dhe nd\u00ebrmori iniciativa n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb territorin komb\u00ebtar. Opozita ndaj qeveris\u00eb infektoi sektor\u00eb t\u00eb tjer\u00eb t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb civile. N\u00eb 1989 komunitetet e minator\u00ebve t\u00eb zon\u00ebs s\u00eb Donbasit i dhan\u00eb jet\u00eb nj\u00eb lloj sindikate t\u00eb lir\u00eb: problemet e sht\u00ebpis\u00eb, t\u00eb kushteve t\u00eb zbatimit t\u00eb pun\u00ebs dhe mungesa e ushqimit qen\u00eb n\u00eb origjin\u00ebn e 11 grevave t\u00eb shpallura n\u00eb 3 muajt e par\u00eb t\u00eb 1989.<\/p>\n N\u00eb k\u00ebt\u00eb kontekst t\u00eb zbutjes s\u00eb rregullit persekutues, i vendosur nga perestroika <\/em>gorba\u00e7ioviane, lind\u00ebn l\u00ebvizjet e opozit\u00ebs edhe me natyr\u00eb religjioye. Kisha katolike n\u00eb Ukrain\u00eb e riti grekobozantin (uniate) dhe e Kish\u00eb ortodokse autoqefale (e pavarur nga Kisha ortodokse ruse) nis\u00ebn nj\u00eb fushat\u00eb protestash p\u00ebr t\u2019u njohur juridikisht. Katolik\u00ebt ukrainas (p\u00ebrfshi edhe at\u00eb t\u00eb ritit latin armen) b\u00ebn\u00eb nj\u00eb grev\u00eb urie n\u00eb Mosk\u00eb. N\u00eb shtatorin e 1989 nj\u00eb kortezh prej 150000 besimtar\u00ebsh (t\u00eb kihet parasysh se katolik\u00ebt e t\u00eb tre riteve qen\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsisht rreth 5 milion) p\u00ebrshkoi rrug\u00ebt e qytetit t\u00eb Lvivit p\u00ebr t\u00eb siguruar njohjen dhe, nj\u00eb muaj m\u00eb pas, k\u00ebta fut\u00ebn n\u00eb dor\u00eb kish\u00ebn e Transfigurimit n\u00eb Lviv duke ju hapur kultit t\u00eb besimtar\u00ebve. Legalizimi m\u00eb s\u00eb fundi u dha nga Gorba\u00e7iovi pasi kishte takuar p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb Gjon Palin e II n\u00eb Vatikan n\u00eb dhjetorin e 1989.<\/p>\n Rruga drejt pavar\u00ebsis\u00eb<\/strong><\/p>\n R\u00ebnia e Murit t\u00eb Berlinit (n\u00ebntor 1989) shkaktoi procesin e shp\u00ebrb\u00ebrjes s\u00eb BRSS dhe Ukraina duke filluar nga 1990 luajti nj\u00eb rol pararoj\u00eb n\u00eb transformimin e BRSS n\u00eb nj\u00eb pluraliteti shtetesh t\u00eb pavarura dhe sovrane. Rrug\u00ebtimi i ndjekur nga Ukraina p\u00ebr ta luajtur nj\u00eb rol t\u00eb till\u00eb nuk ka qen\u00eb linear, por i kund\u00ebrshtuar dhe ambig, n\u00eb motiv t\u00eb pranis\u00eb n\u00eb sken\u00ebn politike t\u00eb dy aktor\u00ebve: forcat dominuese prosovjetike dhe ato indipendentiste n\u00eb faz\u00eb rritjeje dhe n\u00eb luft\u00eb p\u00ebr legalizimin. N\u00eb shtatorin e 1989 Sekretari i Par\u00eb i Partis\u00eb Komuniste Ukrainase, brezhnjeviani Shcherbitsky, i konsideruar i paaft\u00eb q\u00eb t\u00eb survejonte evolucionin e l\u00ebvizjeve indipendentiste (Rukh<\/em>, greva, protesta) u hoq. Pasuesi i tij, Volodymyr Ivashko, nuk mundi t\u00eb b\u00ebnte gj\u00eb tjet\u00ebr ve\u00e7se t\u00eb binte n\u00eb ujdi me Rukh <\/em>duke i dh\u00ebn\u00eb njohjen juridike q\u00eb i mund\u00ebsonte t\u00eb merrte pjes\u00eb n\u00eb zgjedhjet ukrainase. N\u00eb zgjedhjet e marsit 1990 p\u00ebr an\u00ebtar\u00ebt e Sovjetit Suprem (organ legjislativ) koalicioni i Bllokut Demokratik, i formuar nga Rukh <\/em>bashk\u00eb me grupe t\u00eb tjera opozitare, siguroi 108 vende nga 450 dhe 60 vende u siguruan nga kandidat\u00eb t\u00eb pavarur t\u00eb mb\u00ebshtetur nga Blloku Demokratik.<\/p>\n M\u00eb 16 korrik 1990 Sovjetik Suprem ukrainas prej pak koh\u00ebsh i hyr\u00eb n\u00eb fuqi, duke imituar at\u00eb q\u00eb kishte b\u00ebr\u00eb sovjeti i Rusis\u00eb, adoptoi nj\u00eb deklarat\u00eb ambie t\u00eb quajtur \u00absovranitet\u00bb, q\u00eb rivendikonte t\u00eb drejt\u00ebn e Ukrain\u00ebs p\u00ebr t\u2019u pajisur me nj\u00eb ushtri dhe nj\u00eb polici t\u00eb saj\u00eb, dhe shpallte supremacin\u00eb e autoritetit t\u00eb republik\u00ebs s\u00eb federuar n\u00eb t\u00ebr\u00ebsin\u00eb e territorit t\u00eb saj. Ambiguiteti i termit \u00absovranitet\u00bb i p\u00ebrdorur n\u00eb deklarat\u00eb r\u00ebndohej nga fakti q\u00eb nuk ishte e njphur se cili ishte mendimi i qeveris\u00eb ukrainase rreth t\u00eb ardhmes institucionale t\u00eb BRSS. Megjithat\u00eb, b\u00ebhej fjal\u00eb p\u00ebr nj\u00eb \u00e7\u00ebshtje themelore q\u00eb p\u00ebrfshinte fatin e gjith\u00eb Bashkimit Sovjetik. P\u00ebr ta deformuar \u00e7\u00ebshtjen, me cil\u00ebsin e tij si Sekretar i P\u00ebrgjithsh\u00ebm i Partis\u00eb Komuniste Sovjetike, Gorba\u00e7iovi vendosi t\u2019ia n\u00ebnshtroj\u00eb referendumit popullor me t\u00eb cilin u k\u00ebrkonte votuesve n\u00ebse e miratonin apo jo projektin e ruajtjes s\u00eb BRSS n\u00eb form\u00ebn e nj\u00eb \u00abBashkimi t\u00eb ri\u00bb. Nuk mund t\u00eb ybulohet sesa ishte ambig \u00e7\u00ebshtja e paraqitur votuesve. \u00c7far\u00eb n\u00ebnkuptohej me \u00abBashkim t\u00eb ri\u00bb?<\/p>\n Lidhur me k\u00ebt\u00eb, qen\u00eb t\u00eb pranishme korrente t\u00eb ndryshme mendimi. Disa propozonin nj\u00eb lloj \u00abtregu t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt\u00bb t\u00eb ngjash\u00ebm me primitivin \u00abKomunitet Ekonomik Europian\u00bb; t\u00eb tjetr\u00eb nj\u00eb Commonwealth <\/em>t\u00eb tipit britanik; s\u00eb fundi, t\u00eb tjer\u00eb, nj\u00eb Konfederat\u00eb Shtetesh t\u00eb Pavarura n\u00eb kuptimin e v\u00ebrtet\u00eb t\u00eb fjal\u00ebs. N\u00eb k\u00ebt\u00eb kontekst ekuivok u zhvillua referendumi, q\u00eb n\u00eb Ukrain\u00eb dha rezultatin e m\u00ebposht\u00ebm: mor\u00ebn pjes\u00eb n\u00eb votime 80% e atyre q\u00eb kishin t\u00eb drejt\u00ebn e vot\u00ebs; prej tyre 70% ju p\u00ebrgjigj me \u00abpo\u00bb \u00e7\u00ebshtjes n\u00ebse t\u00eb ruhej BRSS si nj\u00eb \u00abBashkim i ri\u00bb. Votuesve ukrainas u ishte b\u00ebr\u00eb edhe nj\u00eb pyetje e dyt\u00eb me t\u00eb cil\u00ebn u k\u00ebrkohej n\u00ebse Deklarata e Sovranitet e 16 korrikut 1990 (e sip\u00ebrcituar) pranohej apo jo si baz\u00eb p\u00ebr t\u00eb aderuar n\u00eb n\u00eb BRSS t\u00eb \u00abre\u00bb: 80% ju p\u00ebrgjigj me \u00abpo\u00bb. N\u00eb ridmensionim t\u00eb asaj q\u00eb dukej nj\u00eb mb\u00ebshtetje e padyshimt\u00eb e Ukrain\u00ebs ndaj ruajtjes s\u00eb BRSS n\u00ebn form\u00ebn e nj\u00eb Bashkimi Shtetesh t\u00eb Federuara s\u00eb re kontribuoi p\u00ebrgjigja e dh\u00ebn\u00eb nj\u00eb pyetjeje t\u00eb tret\u00eb q\u00eb u b\u00ebhej vet\u00ebm votuesve t\u00eb rajoneve per\u00ebndimore t\u00eb Ukrain\u00ebs (Lviv, Termopoli, Ivano-Frankivsk) dhe, pa hije ekuivoku, pyetej n\u00ebse ishin n\u00eb favor apo jo ndaj pavar\u00ebsis\u00eb totale t\u00eb Ukrain\u00ebs: 90% e votuesve ju p\u00ebrgjigj q\u00eb \u00abpo\u00bb.<\/p>\n Kjo p\u00ebrgjigje plebishitare u prit n\u00eb shum\u00eb zona t\u00eb vendit si nj\u00eb interpretim i paekuivok i \u00abdeklarimit t\u00eb sovranitetit\u00bb. Forcat separatiste p\u00ebrfituan shum\u00eb dhe lufta p\u00ebr pavar\u00ebsi fitoi shum\u00eb konsensus. Grupe q\u00eb n\u00eb pjes\u00ebn m\u00eb t\u00eb madhe i p\u00ebrkisnin Asambles\u00eb Nd\u00ebrpartiake Ukrainase invokuar restaurimin e Republik\u00ebs Popullore Ukrainase t\u00eb shpallur nga Rada <\/em>e Kievit n\u00eb 1918, e p\u00ebrfaq\u00ebsuar m\u00eb pas nga qeveria ukrainase n\u00eb ekzil n\u00eb Shtetet e Bashkuara. Situata e re pati nj\u00eb pasoj\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme brenda Partis\u00eb Komuniste Ukrainase, pasi u krijuan dy korrente t\u00eb kund\u00ebrta: ai i \u00abkomunist\u00ebve nacionalist\u00eb\u00bb n\u00eb favor t\u00eb pavar\u00ebsis\u00eb, i drejtuar nga Leonid Kravchuk, dhe ai i \u00abkomunist\u00ebve perandorak\u00eb\u00bb t\u00eb prirur ndaj ruajtjes s\u00eb BRSS. Nj\u00eb shtytje vendimtare pavar\u00ebsis\u00eb ukrainase ju dha nga grushti i shtetit i d\u00ebshtuar kund\u00ebr Gorba\u00e7iovit i 19 gushtit 1991.<\/p>\n Faktikisht, Partia Komuniste Ukrainase u quajt e jasht\u00ebligjshme dhe m\u00eb 24 gusht Sovjeti Suprem adoptoi nj\u00eb \u00abdeklarat\u00eb pavar\u00ebsie\u00bb, q\u00eb e n\u00ebnshtruar referendumit t\u00eb 1 dhjetorit 1991, u miratua me 84% \u00abpo\u00bb. Po at\u00eb dit\u00eb u mbajt\u00ebn edhe zgjedhjet p\u00ebr presidentin e Republik\u00ebs Ukrainase t\u00eb pavarur. Rezultoi i zgjedhur me 62% t\u00eb votave Leonid Kravchuk i korrentit t\u00eb \u00abkomunist\u00ebve nacionalist\u00eb\u00bb. K\u00ebt\u00eb vendim revolucionar t\u00eb Ukrain\u00ebs e pasoi nj\u00eb seri faktesh q\u00eb kulmuan n\u00eb shp\u00ebrb\u00ebrjen formale t\u00eb BRSS. M\u00eb 8 dhjetor 1991 Ukraina, Rusia dhe Bjellorusia ran\u00eb dakord ta z\u00ebvend\u00ebsonin BRSS me Komunitetin e Shteteve t\u00eb Pavarura. M\u00eb 21 dhjetor 1991, n\u00eb Alma-Ata, 11 prej 15 republikave t\u00eb federuara (u vet\u00ebp\u00ebrjashtuan Gjeorgjia dhe 3 republikat balltike) dkelaruan se aderonin n\u00eb Komuniteti e Shteteve t\u00eb Pavarura (CSI). M\u00eb 25 dhjetor, Gorba\u00e7iovi dha dor\u00ebheqjen si presidenti i fundit i BRSS, q\u00eb formalisht pushoi s\u00eb ekzistuari.<\/p>\n Ukraina e pavarur<\/strong><\/p>\n M\u00eb 1 dhjetor 1991 Ukraina rifitoi k\u00ebshtu pavar\u00ebsin\u00eb q\u00eb kishte humbur m\u00eb 1654 duke u b\u00ebr\u00eb pjes\u00eb e Perandoris\u00eb Cariste. Prandaj leximi i historis\u00eb s\u00eb Ukrain\u00ebs t\u00eb \u00e7on tek konflikti sociokulturor midis mazhoranc\u00ebs s\u00eb banor\u00ebve t\u00eb saj q\u00eb jan\u00eb l\u00ebn\u00eb t\u00eb bindur nga politika e rusifikimit carist, fillimisht, dhe sovjetik, m\u00eb pas, dhe pakic\u00ebs s\u00eb atyre q\u00eb i jan\u00eb kund\u00ebrv\u00ebn\u00eb dhe kan\u00eb luftuar jo vet\u00ebm p\u00ebr pavar\u00ebsin\u00eb, por edhe p\u00ebr ruajtjen e identitetit komb\u00ebtar. Konflikti nuk p\u00ebrfundoi me fitimin e pavar\u00ebsis\u00eb, por deri u forcua edhe m\u00eb tej dhe i ka dh\u00ebn\u00eb origjin\u00eb nj\u00eb krize t\u00eb r\u00ebnd\u00eb politike e shp\u00ebrthyer n\u00eb n\u00ebntorin e vitit t\u00eb kaluar (2004) me rastin e zgjedhjeve presidenciale. Por pjes\u00ebrisht ka ndryshuar motivi i kontrastit, q\u00eb t\u00eb \u00e7on tek pyetja n\u00ebse vendi tani duhet t\u00eb r\u00ebndoj\u00eb drejt zon\u00ebs s\u00eb Federat\u00ebs Ruse apo drejt zon\u00ebs euroatlantike si\u00e7 kan\u00eb zgjedhur vendet ish komuniste t\u00eb Europ\u00ebs Lindore. Qeverit\u00eb e dy president\u00ebve q\u00eb kan\u00eb menaxhuar pushtetin e Ukrain\u00ebs s\u00eb pavarur (Kravchuk nga dhjetori i 1991 n\u00eb qershorin 1994; dhe Kuchma nga qershori 1994 deri n\u00eb n\u00ebntorin 2004) kan\u00eb privilegjuar raportin me Rusin\u00eb, por pa v\u00ebn\u00eb n\u00eb rrezik interesat komb\u00ebtare. T\u00eb dy qen\u00eb eksponent\u00eb t\u00eb njohur t\u00eb Partis\u00eb Komuniste Ukrainase.<\/p>\n N\u00eb 1991 nuk qe e v\u00ebshtir\u00eb p\u00ebr Kravchuk ta mund\u00eb rivalin e tij Chornovil, eksponent e zon\u00ebs s\u00eb mosdakord\u00ebsis\u00eb. Megjithat\u00eb, zgjedhja e tij krijoi ndarjet n\u00eb partit\u00eb opozitare (n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb n\u00eb Rukh<\/em>) midis atyre q\u00eb dukeshin t\u00eb gatsh\u00ebm ta mb\u00ebshtesnin dhe atyre q\u00eb nuk e miratonin t\u00eb kaluar\u00ebn e tyre si lider komunist. Gjith\u00ebsesi, \u00ebsht\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb sqarohet se me liberalizimin e sistemit politik kan\u00eb lindur nja 20 parti t\u00eb reja t\u00eb majta, t\u00eb qendr\u00ebs dhe t\u00eb djathta, t\u00eb cilat kundrejt qeveris\u00eb s\u00eb republik\u00ebs kan\u00eb luajtur paturp\u00ebsisht role bashk\u00ebpunimi, mb\u00ebshtetjeje t\u00eb jashtme e dhe opozitare, duke shkaktuar rigrupime ministeriale dhe ndryshime kryeministrash, por duke mbetur i q\u00ebndruesh\u00ebm mandati 5 vje\u00e7ar i presidentit q\u00eb \u00ebsht\u00eb kreu i ekzekutivit.<\/p>\n P\u00ebr shkak t\u00eb v\u00ebshtir\u00ebsive t\u00eb brendshme, zgjedhjet presidenciale u mbajt\u00ebn m\u00eb 29 qershor 1994. Bashk\u00eb me 6 konkurrent\u00eb t\u00eb tjer\u00eb, Kravchuk rikandidoi p\u00ebr nj\u00eb mandat t\u00eb dyt\u00eb, por n\u00eb raundin e dyt\u00eb u mund nga Leonid Kuchma, q\u00eb nga tetori 1992 deri n\u00eb qershorin 1993 kishte mbajtur postin e kryeministrit. Khuchma u rikonfirmua p\u00ebr nj\u00eb mandat t\u00eb dyt\u00eb 5 vje\u00e7ar n\u00eb raundin e dyt\u00eb t\u00eb zgjedhjeve t\u00eb mbajtura m\u00eb 14 n\u00ebntor 1999. N\u00eb raundin e par\u00eb (31 tetor 1999) asnj\u00ebri prej 13 konkurrent\u00ebve nuk e kishte kaluar pragun e 50% t\u00eb votave. N\u00eb balotazh, Kuchma mundi me 56.31% kundrejt 37.76% rivalin e tij Symonenco. Ky i fundit ishte lideri i Partis\u00eb Komuniste (e rilegjitimuar pasi ishte ndaluar n\u00eb 1991) dhe eksponent i korrentit t\u00eb \u00abkomunist\u00ebve perandorak\u00eb\u00bb q\u00eb propagandonte jo vet\u00ebm raportin e privilegjuar me Rusin\u00eb, por edhe politikat ekonomiste stataliste t\u00eb sistemit sovjetik t\u00eb vdekur. 37.76% e votave t\u00eb siguruar nga Symonenco qen\u00eb n\u00eb pjes\u00ebn m\u00eb t\u00eb madhe ata votues t\u00eb etnis\u00eb ruse banor\u00eb n\u00eb zon\u00ebn lindore t\u00eb vendit, q\u00eb n\u00eb zgjedhjet e m\u00ebparshme kishin votuar p\u00ebr Kuchma. N\u00eb fitoren e past\u00ebr t\u00eb Kuchma kontribuan n\u00eb fakt konsensuset jo vet\u00ebm t\u00eb \u00abkomunist\u00ebve indipendentist\u00eb\u00bb, por edhe nga forcat opozitare t\u00eb Ukrain\u00ebs qendrore dhe veriore.<\/p>\n Zgjedhjet presidenciale 2004<\/strong><\/p>\n P\u00ebr t\u00eb zgjedhur pasuesin e Kuchma, votuesit jan\u00eb thirrur n\u00eb kutit\u00eb e votimit m\u00eb 31 tetor 2004. Megjith\u00ebse mund ta b\u00ebnte, Kuchma ka hequr dor\u00eb nga rikandidimi p\u00ebr nj\u00eb mandat t\u00eb tret\u00eb. Asnj\u00ebri nuk e ka tejkaluar kuorumin e 50%. Dy t\u00eb par\u00ebt e klasifikuar kishin marr\u00eb t\u00eb dy rreth 40% dhe t\u00eb p\u00ebrballeshin n\u00eb balotazh m\u00eb 21 n\u00ebntor 2004. B\u00ebhej fjal\u00eb p\u00ebr Viktor Janukovi\u00e7in dhe Viktor Jush\u00e7enkon, 54 vje\u00e7ar Janukovi\u00e7 \u00ebsht\u00eb nj\u00eb personazh q\u00eb mish\u00ebron stilin e kreut t\u00eb partis\u00eb t\u00eb epok\u00ebs sovjetike dhe privilegjon raportin organik me Rusin\u00eb. N\u00eb n\u00ebntorin e 2002 presidenti Kuchma e kishte thirrur n\u00eb Kiev p\u00ebr t\u2019i dh\u00ebn\u00eb postin e kryeministrit. N\u00eb 2 vite qeverisje, ekonomia ukrainase ka b\u00ebr\u00eb p\u00ebrparime t\u00eb konsiderueshme. PBB \u00ebsht\u00eb rritur \u00e7do vit me 5% dhe ai i sektorit industrial ka arritur kuot\u00ebn e 14%. Nga ana e tij, Jush\u00e7enko ka kryer nj\u00eb hop t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb cil\u00ebsor kur n\u00eb 1993 \u00ebsht\u00eb em\u00ebruar Guvernator i Bank\u00ebs Qendrore Ukrainase.<\/p>\n Gjat\u00eb 6 viteve t\u00eb mandatit t\u00eb tij t\u00eb dyt\u00eb ka hedhur bazat p\u00ebr rilindjen e ekonomis\u00eb s\u00eb vendit duke stabilizuar monedh\u00ebn, liberalizuar sistemin bujq\u00ebsor dhe t\u00ebrhequr investime t\u00eb huaja. Reputacioni i fituar n\u00eb planin nd\u00ebrkomb\u00ebtar e shtyu presidentin Kuchma ta em\u00ebroj\u00eb si kryeminist\u00ebr n\u00eb dhjetorin e 1999. Duke miratuar nj\u00eb projekt \u00abReformash p\u00ebr Prosperitetin\u00bb q\u00eb parashikonte nj\u00eb rritje vjetore t\u00eb PBB me 6.5% n\u00eb 3 vje\u00e7arin 2002 \u2013 2004 e err\u00ebsori popullaritetin e Kuchma, i cili e shkarkoi nga posti n\u00eb majin e 2001. Duke drejtuar bllokun opozitar \u00abUkraina Jon\u00eb\u00bb ka perfeksionuar dhuntit\u00eb e liderit politik t\u00eb aft\u00eb e dinak, q\u00eb ia kishin frik\u00ebn kund\u00ebrshtar\u00ebt dhe i aft\u00eb t\u00eb fitoj\u00eb konsensis rreth projekteve politike ve\u00e7an\u00ebrisht t\u00eb p\u00eblqyera nga masat elektorale e rajoneve per\u00ebndimore t\u00eb vendit: \u00abMe fqinj\u00ebt [Rusin\u00eb] duhet q\u00ebndruar miq, por nuk duhet bllokuar rruga jon\u00eb drejt integrimit n\u00eb Europ\u00eb\u00bb. Rreth 2 muaj p\u00ebrpara zgjedhjeve fytyra e tij papritmas \u00ebsht\u00eb shp\u00ebrfytyruar pas nj\u00eb darke t\u00eb konsumuar me krer\u00ebt e sh\u00ebrbimeve sekrete ruse. Gjat\u00eb sh\u00ebrimit n\u00eb nj\u00eb klinik\u00eb t\u00eb specializuar t\u00eb Vjen\u00ebs, mjek\u00ebt kan\u00eb diagnostikuar nj\u00eb helmim t\u00eb shkaktuar nga p\u00ebrq\u00ebndrime dioksine 1000 her\u00eb m\u00eb t\u00eb lart\u00eb se normalja. Kishte marr\u00eb k\u00ebrc\u00ebnime t\u00eb ndryshme me vdekje. Nuk \u00ebsht\u00eb e pamundur q\u00eb t\u00eb jet\u00eb b\u00ebr\u00eb fjal\u00eb p\u00ebr nj\u00eb tentativ\u00eb p\u00ebr ta p\u00ebrjashtuar nga zgjedhjet presidenciale nga ana e kujt kishte frik\u00eb se mos i humbiste.<\/p>\n Si parashikohej, balotazhi midis Janukovi\u00e7it (kryeminist\u00ebr n\u00eb fuqi) dhe Jush\u00e7enkos (lider i bllokut \u00abUkraina Jon\u00eb\u00bb) \u00ebsht\u00eb mbajtir t\u00eb diel\u00ebn, 21 n\u00ebntor 2004. Me t\u2019u mbyllur kutit\u00eb e votimit, sondazhet parashikonin fitoren e Jush\u00e7enkos me rreth 3 pik\u00eb avantazh, por m\u00ebngjesin e s\u00eb h\u00ebn\u00ebs, Komisioni Elektoral njoftonte se, mbi baz\u00ebn e votave t\u00eb num\u00ebruara, Janukovi\u00e7 ishte n\u00eb krye me 3 pik\u00eb n\u00eb avantazh. Menj\u00ebher\u00eb organet e kontrollit r\u00eb rregullshm\u00ebris\u00eb s\u00eb balotazhit, t\u00eb brendshme dhe t\u00eb jashtme, p\u00ebrhap\u00ebn akuza mashtrimesh masive, q\u00eb p\u00ebrfshinin frik\u00ebsim dhe dhun\u00eb fizike kund\u00ebr votuesve dhe shkat\u00ebrrim flet\u00eb votimesh. T\u00eb bindur se fitorja po i vidhej kandidatit t\u00eb tyre, mb\u00ebshtet\u00ebsit e proper\u00ebndimorit Jush\u00e7enko u derdh\u00ebn me mij\u00ebra n\u00eb sheshin e Pavar\u00ebsis\u00eb n\u00eb kryeqytetin Kiev duke k\u00ebrkuar q\u00eb ai t\u00eb njihej si fitues legjitim. Duke ndjekur ftes\u00ebn e Jush\u00e7enkos, masa e manifestuesve ka vazhduar t\u00eb ruaj\u00eb nat\u00eb e dit\u00eb sheshin dhe rrug\u00ebt p\u00ebrkrah tij. Pasi kaluan 6 dit\u00eb nga fillimi i protest\u00ebs, Parlamenti ka b\u00ebr\u00eb t\u00eb njohur me nj\u00eb deklarat\u00eb jodetyruese se i konsideron t\u00eb paligjshme rezultatet elektorale, duke rekomanduar q\u00eb t\u00eb mbahet nj\u00eb balotazh i dyt\u00eb n\u00eb nj\u00eb afat t\u00eb shkurt\u00ebr. Lajmi ka entuziazmuar mas\u00ebn e manifestuesve dhe ka forcuar vendosm\u00ebrin\u00eb e tyre p\u00ebr t\u00eb vazhduar ta rrethojn\u00eb Kievin deri kur Gjykata Supreme ta zyrtarizonte fituesin. Nd\u00ebrkoh\u00eb situata ukrainase ka pasur pasoja negative n\u00eb raportet midis Rusis\u00eb dhe vendeve perndimore.<\/p>\n Presidenti rus Putin, duke e konsideruar Ukrain\u00ebn nj\u00eb shtet kushinet\u00eb thelb\u00ebsor p\u00ebr sigurin\u00eb e Rusis\u00eb ndaj Per\u00ebndimit, ka mb\u00ebshtetur publikisht dhe faktikisht kandidatin prorus Janukovi\u00e7, por sekretari i Shtetit amerikan, Colin Powell, \u00ebsht\u00eb rreshtuar n\u00eb favor t\u00eb Jush\u00e7enkos, duke deklaruar se Shtetet e Bashkuara qen\u00eb thell\u00ebsisht t\u00eb trazuara nga provat e m\u00ebdha e t\u00eb besueshme lidhur me mashtrimet elektorale. N\u00eb m\u00ebynr\u00eb analoge, eksponent\u00eb europiane kan\u00eb shprehur \u00abdyshime shum\u00eb t\u00eb forta\u00bb mbi rregullshm\u00ebrin\u00eb e vot\u00ebs ukrainase dhe kan\u00eb d\u00ebrguar n\u00eb Kiev q\u00eb ta v\u00ebn\u00eb para p\u00ebrgjegj\u00ebsis\u00eb p\u00ebr t\u00eb shmangur pasoja t\u00eb r\u00ebnda nga ana e Bashkimit Europian. Nga ana e tij, ish presidenti polak Lech Walesa, duke shkuar n\u00eb Kiev, ka nxitur turm\u00ebn e manifestuesve duke ju th\u00ebn\u00eb: \u00abI jam kund\u00ebrv\u00ebn\u00eb Bashkimit Sovjetik, i jam kund\u00ebrv\u00ebn\u00eb komunizmit dhe kam dal\u00eb fitimtar\u00bb. Mbr\u00ebmjen e 3 dhjetorit 2004 gjykat\u00ebsi i par\u00eb i Gjykat\u00ebs Supreme ka deklaruar zyrtarisht se \u00abp\u00ebr shkak t\u00eb shkeljeve sistematike dhe masive t\u00eb normave n\u00eb fushat\u00ebn elektorale, n\u00eb zonat elektorale dhe n\u00eb num\u00ebrimin e votave ka qen\u00eb e pamundur t\u00eb certifikohet se kush i ka fituar zgjedhjet\u00bb. Prandaj Gjykata Supreme ka urdh\u00ebruar q\u00eb t\u00eb \u00abzhvillohet nj\u00eb balotazhi i dyt\u00eb m\u00eb 26 dhjetor 2004\u00bb.<\/p>\n P\u00ebr t\u00eb penguar p\u00ebrs\u00ebritjen e mashtrimeve elektorale jan\u00eb dislokuar n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb territorin rreth 12000 v\u00ebzhgues nd\u00ebrkomb\u00ebtar\u00eb q\u00eb i p\u00ebrkisnin OSBE, Asambles\u00eb Parlamentare t\u00eb K\u00ebshillit t\u00eb Europ\u00ebs dhe shoqatave t\u00eb tjera t\u00eb specializuara n\u00eb kontrollin e rregullshm\u00ebris\u00eb s\u00eb zgjedhjeve politike. Rezultati zyrtar ka sanksionuar fitoren e Jush\u00e7enkos (51.99%) kundrejt Janukovi\u00e7it (44.19%). Diferenca midis t\u00eb dy konkurrent\u00ebve ka qen\u00eb me 2.3 milion vota. Nj\u00eb e dh\u00ebn\u00eb tregues i polarizimit t\u00eb fort\u00eb t\u00eb elektoratit \u00ebsht\u00eb si vijon: n\u00eb rajonet lindore, tendencialisht proruse, Janukovi\u00e7i ka marr\u00eb 93.60% t\u00eb votave kundrejt 4% t\u00eb rivalit t\u00eb tij; n\u00eb qytetin per\u00ebndimor t\u00eb Lvivit proper\u00ebndimori Jush\u00e7enko ka marr\u00eb 93.72% kundrejt 4.73% t\u00eb rivalit. Mb\u00ebshtet\u00ebsit e t\u00eb dyja rreshtimeve kan\u00eb denoncuar shkelje t\u00eb procedurave elektorale (p\u00ebr shembull, gjetja e materialit propagandistik n\u00eb af\u00ebrsit\u00eb e kabinave elektorale apo p\u00ebrfshirjen e njer\u00ebzve t\u00eb vdekur prej 15 vitesh n\u00eb listat elektorale). Por kreu i v\u00ebzhguesve, duke shprehur gjykimin kolektiv t\u00eb t\u00eb gjitha organizatave nd\u00ebrkomb\u00ebtare t\u00eb pranish\u00ebm n\u00eb territor, ka deklaruar se \u00abzgjedhjet jan\u00eb zhvilluar n\u00eb m\u00ebynr\u00eb t\u00eb till\u00eb sa t\u2019u afrohen thelb\u00ebsisht me standardet nd\u00ebrkomb\u00ebtare\u00bb. Ky gjykim autoritar, m\u00eb pas i konfirmuar edhe nga Gjykata Supreme e Drejt\u00ebsis\u00eb q\u00eb i ka refuzuar t\u00eb gjitha rekurset e rreshtimit prorus, ka sanksionuar legjitimitetin e fitores s\u00eb Jush\u00e7enkos, anipse kund\u00ebrshtari i tij ka vonuar ta pranoj\u00eb.<\/p>\n Konkluzion <\/strong><\/p>\n Revolucioni \u00abportokalli\u00bb (i quajtur k\u00ebshtu nga ngjyra simbol i partis\u00eb s\u00eb Jush\u00e7enkos) konfirmon se n\u00eb republikat ish sovjetike \u00ebsht\u00eb n\u00eb zhvillim nj\u00eb zgjatje e revolucionit t\u00eb 1991 q\u00eb shp\u00ebrb\u00ebu Bashkimin Sovjetik. Ajo kishte p\u00ebrbuzur regjimin komunist, por n\u00eb shtetet q\u00eb e p\u00ebrb\u00ebnin, t\u00eb b\u00ebr\u00eb t\u00eb pavarur, pushteti ka q\u00ebndruar n\u00eb duart e njer\u00ebzve t\u00eb lidhur me mentalitetin, me metodat dhe me format e qeverisjes s\u00eb komunizmit, q\u00eb n\u00eb fund t\u00eb fundit qen\u00eb t\u00eb vetmit q\u00eb kishin p\u00ebrvoj\u00eb n\u00eb qeverisjen e gj\u00ebs\u00eb publike. Tani gjeneratat e reja t\u00eb qytetar\u00ebve t\u00eb Bashkimit Sovjetik t\u00eb ndjer\u00eb nuk i dian m\u00eb drejtuesit \u00abpassovjetik\u00eb\u00bb, por drejtues \u00abjo m\u00eb sovjetik\u00eb\u00bb. Kjo faz\u00eb e dyt\u00eb revolucionare \u00ebsht\u00eb shkrepur nga Gjeorgjia n\u00eb n\u00ebntorin e 2003 dhe tani po provokon nj\u00eb reagim zinxhir (efekti \u00abdomino\u00bb) me revolucionin \u00abportokalli\u00bb n\u00eb Ukrain\u00eb dhe at\u00eb t\u00eb tulipan\u00ebve n\u00eb Kirgizistan. Qasja e matur dhe e qet\u00eb e Rusis\u00eb, e Shteteve t\u00eb Bashkuara dhe e Europ\u00ebs q\u00eb ka ndjekur revolucionin \u00abportokalli\u00bb n\u00eb Ukrain\u00eb \u00ebsht\u00eb nj\u00eb sinjal sigurues se t\u00eb gjith\u00eb jan\u00eb t\u00eb vet\u00ebdijsh\u00ebm sesa jan\u00eb t\u00eb r\u00ebnda problemet dhe rreziqet e implikuara n\u00eb k\u00ebt\u00eb proces maturimi demokratik n\u00eb vendet e Bashkimit Sovjetik t\u00eb ndjer\u00eb dhe t\u00eb disponueshm\u00ebris\u00eb p\u00ebr t\u2019i p\u00ebrballuar me p\u00ebrgjegjshm\u00ebri.<\/p>\n (nga La Civilta Cattolica, viti 2005<\/em>)<\/p>\n P\u00ebrgatiti<\/strong><\/p>\n ARMIN TIRANA<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" N\u00eb n\u00ebntorin e 2004, Ukraina ka qen\u00eb teat\u00ebr e nj\u00eb krize serioze politike me rastin e zgjedhjeve presidenciale, q\u00eb ka pasur reperkusione edhe n\u00eb planin nd\u00ebrkomb\u00ebtar duke u futur n\u00eb nj\u00eb lloj konflikti interesi, nga nj\u00ebra an\u00eb, Rusia dhe, nga ana tjet\u00ebr, Polonis\u00eb, Shteteve t\u00eb Bashkuara dhe Bashkimit Europian. Do t\u00eb jet\u00eb k\u00ebshtu e dobishme …<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":14739,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[42],"tags":[],"class_list":["post-14738","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","","category-kulture"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14738","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=14738"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14738\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/14739"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=14738"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=14738"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=14738"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}