{"id":147783,"date":"2026-07-07T11:10:03","date_gmt":"2026-07-07T11:10:03","guid":{"rendered":"https:\/\/rdnews.al\/?p=147783"},"modified":"2026-07-07T11:10:03","modified_gmt":"2026-07-07T11:10:03","slug":"il-manifesto-shqiperia-deshmi-e-neoliberalizmit-urban","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/2026\/07\/07\/il-manifesto-shqiperia-deshmi-e-neoliberalizmit-urban\/","title":{"rendered":"&#8220;Il Manifesto&#8221;: Shqip\u00ebria, d\u00ebshmi e neoliberalizmit urban!"},"content":{"rendered":"<p><strong>Romeo Farinella \u2013 Il Manifesto<\/strong><\/p>\n<p>Ne e dim\u00eb se diktaturat dhe autokracit\u00eb i b\u00ebjn\u00eb arkitekt\u00ebt yje per\u00ebndimor\u00eb t\u00eb k\u00ebrcejn\u00eb n\u00eb ritmin e tarifave miliona dollar\u00ebshe, gjithmon\u00eb t\u00eb gatsh\u00ebm t\u00eb japin m\u00ebsime mbi q\u00ebndrueshm\u00ebrin\u00eb, por shpesh nj\u00eb shprehje e asaj q\u00eb Mike Davis e p\u00ebrcaktoi n\u00eb vitin 2007 si \u201cBota e \u00cbndrrave\u201d t\u00eb neoliberalizmit.<\/p>\n<p>Nj\u00eb fantazmagori gjithnj\u00eb e m\u00eb e gjelb\u00ebr, e pasur me pem\u00eb dhe fasada t\u00eb mbjella, me efikasitet energjetik, por gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb p\u00ebrjashtuese nga ana sociale. Shqip\u00ebria po b\u00ebhet nj\u00eb nga laborator\u00ebt e k\u00ebtij \u201cEldorado\u201d t\u00eb ri arkitekturor, si\u00e7 rr\u00ebfehet n\u00eb librin \u201cDosjet Shqiptare: Liria dhe Arkitektura\u201d, botuar n\u00eb vitin 2026 me nj\u00eb parath\u00ebnie nga kryeministri Edi Rama.<\/p>\n<p>V\u00ebllimi bashkon kontribute nga 60 studio nd\u00ebrkomb\u00ebtare \u2013 p\u00ebrfshir\u00eb Stefano Boeri, MVRDV, OMA, Archea Associati dhe EMBT \u2013 duke paraqitur qindra projekte t\u00eb p\u00ebrfunduara ose n\u00eb vazhdim. M\u00eb shum\u00eb sesa nj\u00eb katalog arkitekturor, ai \u00ebsht\u00eb nj\u00eb manifest p\u00ebr modelin e zhvillimit t\u00eb promovuar vitet e fundit. Ky model po sfidohet nga \u201cRevolta e Flamingo\u201d gjithnj\u00eb e m\u00eb aktive n\u00eb vend, e cila bazohet n\u00eb 4 element\u00eb: retorika e q\u00ebndrueshm\u00ebris\u00eb si nj\u00eb nxit\u00ebs i t\u00eb ardhurave nga pasurit\u00eb e paluajtshme; privatizimi i natyr\u00ebs, ve\u00e7an\u00ebrisht p\u00ebrgjat\u00eb bregdetit; dhe roli i arkitekt\u00ebve t\u00eb njohur si nj\u00eb mjet p\u00ebr legjitimimin simbolik t\u00eb pushtetit.<\/p>\n<p>Shqip\u00ebria nuk \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm nj\u00eb vend i prekur nga spekulimet me pasurit\u00eb e paluajtshme: ajo po shnd\u00ebrrohet n\u00eb nj\u00eb laborator t\u00eb neoliberalizmit urban, i karakterizuar nga p\u00ebrqendrimi i fuqis\u00eb vendimmarr\u00ebse, de-rregullimi urban, centralizimi i investimeve t\u00eb huaja dhe p\u00ebrdorimi i arkitektur\u00ebs p\u00ebr t\u00eb nd\u00ebrtuar konsensus. \u201cDosjet Shqiptare\u201d jan\u00eb manifesti i k\u00ebsaj.<\/p>\n<p>Arkitektura ikonike i transformon transaksionet spekulative t\u00eb pasurive t\u00eb paluajtshme n\u00eb imazhe t\u00eb modernitetit. Si\u00e7 e parashikoi Guy Debord, spektakli nuk e fsheh pushtetin: ai p\u00ebrb\u00ebn nj\u00eb form\u00eb legjitimimi. Gjuha e q\u00ebndrueshm\u00ebris\u00eb \u2013 pem\u00ebt, biodiversiteti, neutraliteti klimatik \u2013 e b\u00ebn t\u00eb d\u00ebshiruesh\u00ebm nj\u00eb model q\u00eb vazhdon t\u00eb \u00e7oj\u00eb n\u00eb p\u00ebrqendrimin e pasuris\u00eb dhe p\u00ebrjashtimin social. I nj\u00ebjti mekaniz\u00ebm v\u00ebrehet edhe n\u00eb Milano, ku ekologjia b\u00ebhet nj\u00eb mjet i marketingut t\u00eb pasurive t\u00eb paluajtshme.<\/p>\n<p>Arkitektura bashk\u00ebkohore merr k\u00ebshtu karakteristikat e nj\u00eb manierizmi t\u00eb bazuar n\u00eb \u00e7uditshm\u00ebrin\u00eb e formave dhe mund\u00ebsit\u00eb e ofruara nga modelimi dixhital, shpesh i pavarur nga kontekstet urbane. Nj\u00eb shembull kryesor \u00ebsht\u00eb \u201cNd\u00ebrtesa Sk\u00ebnderbeu\u201d e MVRDV-s\u00eb \u2013 e njohur si \u201cShk\u00ebmbi i Tiran\u00ebs\u201d \u2013 e cila e transformon heroin kryesor komb\u00ebtar t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb n\u00eb nj\u00eb mark\u00eb pasurish t\u00eb patundshme. Fytyra e Sk\u00ebnderbeut b\u00ebhet fasada e nj\u00eb kulle luksoze banimi: trash\u00ebgimia simbolike e kombit p\u00ebrfshihet n\u00eb zhvillimin e tok\u00ebs, nd\u00ebrsa identiteti kolektiv nxit t\u00eb ardhurat dhe spektakolizimin e qytetit. Kjo qasje \u00ebsht\u00eb ndikuar fuqimisht nga trash\u00ebgimia e Rem Koolhaas dhe nj\u00eb brezi dizajner\u00ebsh \u2013 Zaha Hadid, Bjarke Ingels, MVRDV, Boeri dhe t\u00eb tjer\u00eb \u2013 t\u00eb cil\u00ebt p\u00ebrdorin temat sociale dhe mjedisore si korniz\u00eb narrative p\u00ebr projekte t\u00eb integruara plot\u00ebsisht n\u00eb dinamik\u00ebn ekonomike t\u00eb kapitalizmit global. Qyteti neoliberal p\u00ebrvet\u00ebson kodet gjuh\u00ebsore lokale dhe i rikompozon ato n\u00eb nj\u00eb kolazh imazhesh globale funksionale p\u00ebr t\u00ebrheqjen e kapitalit.<\/p>\n<p>P\u00ebr kapitalizmin e pasurive t\u00eb paluajtshme, demokracia \u00ebsht\u00eb nj\u00eb mund\u00ebsi, jo nj\u00eb parim q\u00eb duhet respektuar. N\u00eb regjimet autoritare, nj\u00eb marr\u00ebveshje midis investitor\u00ebve dhe pushtetit \u00ebsht\u00eb e mjaftueshme. N\u00eb demokraci, konsensusi nd\u00ebrtohet p\u00ebrmes aparateve t\u00eb sofistikuara t\u00eb komunikimit, n\u00eb t\u00eb cilat nj\u00eb e ardhme e gjelb\u00ebr i l\u00eb n\u00eb hije \u00e7\u00ebshtje t\u00eb tilla si e drejta p\u00ebr strehim, hap\u00ebsir\u00eb \u200b\u200bpublike dhe e drejta p\u00ebr qytet. N\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb, autoritarizmi tenton t\u00eb dep\u00ebrtoj\u00eb edhe n\u00eb sistemet demokratike. Parath\u00ebnia nga Reinier de Graaf, nj\u00eb partner n\u00eb OMA, \u00ebsht\u00eb dometh\u00ebn\u00ebse.<\/p>\n<p>Me nj\u00eb ton provokues, ai ka frik\u00eb se nj\u00eb ndryshim qeverie mund t\u00eb prish\u00eb at\u00eb q\u00eb ai e quan \u201cMeka e arkitektur\u00ebs bashk\u00ebkohore\u201d, duke shkuar deri aty sa t\u00eb sugjeroj\u00eb anulimin e zgjedhjeve dhe l\u00ebnien e Ram\u00ebs \u201cpresident p\u00ebrjet\u00eb, ndoshta edhe mbret\u201d, duke shpresuar p\u00ebr \u201cnj\u00eb autokrat dashamir\u00ebs me shije\u201d. P\u00ebrtej ironis\u00eb, del qart\u00eb marr\u00ebdh\u00ebnia e legjitimitetit t\u00eb nd\u00ebrsjell\u00eb midis pushtetit politik, fitimit dhe prodhimit arkitektonik, e mbushur me egocentriz\u00ebm.<\/p>\n<p>Kjo \u00ebsht\u00eb arsyeja pse protesta n\u00eb Nart\u00eb kund\u00ebr mega-resortit t\u00eb promovuar nga dh\u00ebndri i Donald Trump n\u00eb nj\u00eb zon\u00eb me vler\u00eb t\u00eb lart\u00eb natyrore, ashtu si demonstratat q\u00eb p\u00ebrshkuan Tiran\u00ebn n\u00eb jav\u00ebt e fundit, i tejkalon kufijt\u00eb e Shqip\u00ebris\u00eb. Flamingot jan\u00eb b\u00ebr\u00eb simbol i nj\u00eb konflikti q\u00eb tani prek shum\u00eb qytete dhe demokraci: konflikti midis t\u00eb drejt\u00ebs kolektive p\u00ebr tok\u00ebn dhe qytetet dhe reduktimit t\u00eb tyre n\u00eb asete financiare. Ajo q\u00eb \u00ebsht\u00eb n\u00eb loj\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm demokracia urbane, por vet\u00eb cil\u00ebsia e demokracis\u00eb. Sepse kur transformimet territoriale vendosen kryesisht p\u00ebr hir t\u00eb t\u00eb ardhurave dhe investimeve, duke kufizuar hap\u00ebsir\u00ebn p\u00ebr debat publik, nuk \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm qyteti q\u00eb rip\u00ebrcaktohet: vet\u00eb kuptimi i demokracis\u00eb ndryshon.\/<strong>BNews<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Romeo Farinella \u2013 Il Manifesto Ne e dim\u00eb se diktaturat dhe autokracit\u00eb i b\u00ebjn\u00eb arkitekt\u00ebt yje per\u00ebndimor\u00eb t\u00eb k\u00ebrcejn\u00eb n\u00eb ritmin e tarifave miliona dollar\u00ebshe, gjithmon\u00eb t\u00eb gatsh\u00ebm t\u00eb japin m\u00ebsime mbi q\u00ebndrueshm\u00ebrin\u00eb, por shpesh nj\u00eb shprehje e asaj q\u00eb Mike Davis e p\u00ebrcaktoi n\u00eb vitin 2007 si \u201cBota e \u00cbndrrave\u201d t\u00eb neoliberalizmit. Nj\u00eb fantazmagori &hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":147784,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[37],"tags":[],"class_list":["post-147783","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","","category-politike"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/147783","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=147783"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/147783\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":147785,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/147783\/revisions\/147785"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/147784"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=147783"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=147783"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=147783"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}