Nj\u00eb mas\u00eb e bardh\u00eb betoni, me forma t\u00eb lakuara dhe e mb\u00ebshtetur mbi nj\u00eb varg kolonash, q\u00ebndron pezull si nj\u00eb re gjigante mbi Parkun Rinia.<\/p>\n
Kjo \u00ebsht\u00eb pamja q\u00eb ofrojn\u00eb vizualizimet e projektit p\u00ebr nj\u00eb kull\u00eb t\u00eb re 78 metra t\u00eb lart\u00eb, t\u00eb hartuar nga studioja daneze Bjarke Ingels Group, BIG, e shpallur t\u00eb enjten fituese e nj\u00eb konkursi nd\u00ebrkomb\u00ebtar p\u00ebr zhvillimin e truallit ku ndodhet kompleksi \u201cTajvani\u201d.<\/p>\n
Kryeministri Edi Rama e prezantoi projektin si nj\u00eb \u201c\u00ebnd\u00ebrr t\u00eb re\u201d p\u00ebr Tiran\u00ebn dhe pretendoi se nd\u00ebrhyrja do t\u00eb rriste sip\u00ebrfaqet e gjelbra dhe pranin\u00eb e ujit n\u00eb park.<\/p>\n
Por p\u00ebr urbanist\u00eb, arkitekt\u00eb dhe kritik\u00eb t\u00eb modelit t\u00eb zhvillimit t\u00eb Tiran\u00ebs, projekti p\u00ebrfaq\u00ebson t\u00eb kund\u00ebrt\u00ebn. Ata shprehen sy ky \u00ebsht\u00eb nj\u00eb tjet\u00ebr hap drejt betonizimit p\u00ebrfundimtar t\u00eb qendr\u00ebs s\u00eb qytetit dhe tjet\u00ebrsimit t\u00eb nj\u00eb prej hap\u00ebsirave t\u00eb pakta publike dhe t\u00eb gjelbra q\u00eb i kan\u00eb mbetur kryeqytetit.<\/p>\n
\u201cMund t\u00eb konsiderohet si kulm n\u00eb kuptimin e shkat\u00ebrrimit urbanistik t\u00eb qytetit, q\u00eb p\u00ebrkon edhe me nj\u00eb kulm n\u00eb kuptimin psikologjik t\u00eb delirit t\u00eb omnipotenc\u00ebs s\u00eb Edi Ram\u00ebs, me nj\u00eb kulm t\u00eb bab\u00ebzis\u00eb s\u00eb oligark\u00ebve q\u00eb do t\u00eb p\u00ebrfshihen aty dhe me nj\u00eb kulm t\u00eb paturp\u00ebsis\u00eb para qytetar\u00ebve t\u00eb Tiran\u00ebs t\u00eb arkitekt\u00ebve t\u00eb Albanian Files,\u201d tha Lubonja p\u00ebr BIRN, duke iu referuar librit kontrovers t\u00eb studiese hollandeze Anneke Abhelakh, q\u00eb p\u00ebrmbledh reflektimet e studiove nd\u00ebrkomb\u00ebtare t\u00eb arkitektur\u00ebs q\u00eb kan\u00eb projektuar ose nd\u00ebrtuar n\u00eb Shqip\u00ebri gjat\u00eb drejtimit t\u00eb Edi Ram\u00ebs si kryeminist\u00ebr.<\/p>\n
Ai e sheh shpalljen e projektit, n\u00eb nj\u00eb koh\u00eb kur prej muajsh n\u00eb Tiran\u00eb zhvillohen protesta kund\u00ebr qeveris\u00eb, si nj\u00eb \u201csfid\u00eb politike ndaj qytetar\u00ebve\u201d.<\/p>\n
Nd\u00ebrtimi i kullave t\u00eb larta \u00ebsht\u00eb kthyer gjat\u00eb dy dekadave t\u00eb fundit n\u00eb nj\u00eb nga element\u00ebt kryesor\u00eb t\u00eb transformimit urban t\u00eb Tiran\u00ebs \u2013 nj\u00eb vizion q\u00eb Rama nisi ta artikulonte si kryetar bashkie dhe q\u00eb vazhdoi ta promovonte m\u00eb pas si kryeminist\u00ebr.<\/p>\n
P\u00ebr kritik\u00ebt e k\u00ebtij modeli, kulla n\u00eb Parkun Rinia sh\u00ebnon nj\u00eb pik\u00eb t\u00eb re t\u00eb nd\u00ebrhyrjes n\u00eb struktur\u00ebn historike dhe sociale t\u00eb qytetit.<\/p>\n
Arkitektja dhe planifikuesja urbane Doriana Musai ngre nd\u00ebrkoh\u00eb pik\u00ebpyetje mbi baz\u00ebn planifikuese dhe ligjore t\u00eb projektit.<\/p>\n
Sipas saj, nj\u00eb zhvillim i till\u00eb nuk parashikohet n\u00eb dokumentet aktuale t\u00eb planifikimit t\u00eb Bashkis\u00eb s\u00eb Tiran\u00ebs dhe bie ndesh me statusin historik dhe kulturor t\u00eb zon\u00ebs.<\/p>\n
\u201cKy projekt bie ndesh me planin e miratuar nga K\u00ebshilli Bashkiak i Tiran\u00ebs me d\u00ebgjesa publike, sipas nj\u00eb procesi demokratik, t\u00eb cilit i mbivendoset autoriteti nga lart i qeveris\u00eb,\u201d i tha ajo BIRN-it.<\/p>\n
Musai e p\u00ebrshkroi kull\u00ebn si \u201cnj\u00eb elefant n\u00eb nj\u00eb dhom\u00eb qelqurinash\u201d, q\u00eb sipas saj rrezikon jo vet\u00ebm Parkun Rinia, por edhe marr\u00ebdh\u00ebnien urbane me ansamblet e pallateve \u201cShallvare\u201d dhe \u201cAgimi\u201d.<\/p>\n
\u201cVrasja\u201d e qytetit<\/strong><\/p>\n Ajo q\u00eb Rama e ka p\u00ebrshkruar nd\u00ebr vite si nj\u00eb \u201crilindje arkitekturore\u201d \u00ebsht\u00eb materializuar n\u00eb Tiran\u00eb p\u00ebrmes nj\u00eb numri t\u00eb madh kullash, projektesh shum\u00ebkat\u00ebshe dhe rizhvillimesh t\u00eb m\u00ebdha urbane.<\/p>\n Kritik\u00ebt thon\u00eb se ky model ka ardhur shpesh n\u00eb kurriz t\u00eb hap\u00ebsirave publike, gjelb\u00ebrimit dhe kujtes\u00ebs historike t\u00eb qytetit.<\/p>\n Zona e Parkut Rinia ishte parashikuar si hap\u00ebsir\u00eb e gjelb\u00ebr qendrore q\u00eb n\u00eb planin urbanistik t\u00eb Tiran\u00ebs t\u00eb vitit 1931, n\u00eb periudh\u00ebn kur mor\u00ebn form\u00eb bulevardi dhe qendra monumentale e kryeqytetit.<\/p>\n N\u00eb vitet e para t\u00eb regjimit komunist, n\u00eb park u mboll\u00ebn pem\u00eb me pun\u00eb vullnetare t\u00eb t\u00eb rinjve, prej nga mori edhe emrin \u201cParku Rinia\u201d. M\u00eb von\u00eb aty u nd\u00ebrtua kompleksi i njohur si \u201cTajvani\u201d.<\/p>\n Pas viteve \u201990, parku u mbush me nd\u00ebrtime pa leje. N\u00eb vitin 2000, pak koh\u00eb pasi Rama u zgjodh kryetar i Bashkis\u00eb s\u00eb Tiran\u00ebs, nd\u00ebrtesat informale u shemb\u00ebn dhe hap\u00ebsira iu rikthye p\u00ebrdorimit publik.<\/p>\n Sot, Parku Rinia mbetet nj\u00eb nga t\u00eb paktat hap\u00ebsira t\u00eb gjelbra n\u00eb qendr\u00ebn e qytetit. Ai p\u00ebrdoret si vend takimi, hap\u00ebsir\u00eb rekreative p\u00ebr f\u00ebmij\u00ebt dhe familjet dhe si pik\u00eb referimi p\u00ebr banor\u00ebt dhe turist\u00ebt.<\/p>\n Parku \u00ebsht\u00eb gjithashtu pjes\u00eb e ansamblit historik t\u00eb Tiran\u00ebs dhe g\u00ebzon status mbrojtjeje si monument kulture i kategoris\u00eb s\u00eb dyt\u00eb, nd\u00ebrsa n\u00eb Planin e P\u00ebrgjithsh\u00ebm Vendor p\u00ebrcaktohet si zon\u00eb e gjelb\u00ebr.<\/p>\n Sipas Musait, projekti i ri ndryshon thelb\u00ebsisht natyr\u00ebn e k\u00ebsaj hap\u00ebsire.<\/p>\n \u201cPo kalohet nga nj\u00eb vend i lir\u00eb, ku njer\u00ebzit mund t\u00eb hyjn\u00eb pa qen\u00eb nevoja t\u00eb paguajn\u00eb, n\u00eb nj\u00eb park privat t\u00eb kull\u00ebs,\u201d tha ajo.<\/p>\n Sipas saj, pas nd\u00ebrtimit t\u00eb kompleksit, parku rrezikon t\u00eb humbas\u00eb funksionin q\u00eb ka sot si nj\u00eb destinacion publik i pavarur nga aktivitetet tregtare.<\/p>\n Kulla \u00ebsht\u00eb parashikuar t\u00eb ngrihet n\u00eb truallin e kompleksit \u201cTajvani\u201d, nj\u00eb pron\u00eb publike e privatizuar n\u00eb vitin 2009. Por Musai argumenton se statusi i pron\u00ebsis\u00eb private nuk krijon automatikisht t\u00eb drejt\u00ebn p\u00ebr zhvillim n\u00eb kund\u00ebrshtim me interesin publik dhe funksionin urban t\u00eb zon\u00ebs.<\/p>\n \u201cLigji p\u00ebr planifikimin e territorit parashikon dispozita p\u00ebr transferimin e s\u00eb drejt\u00ebs s\u00eb zhvillimit, pik\u00ebrisht p\u00ebr t\u00eb shmangur nd\u00ebrtimet brenda zonave publike,\u201d tha ajo.<\/p>\n Urbanisti Imeldi Sokoli e sheh projektin edhe p\u00ebrtej debatit mbi sip\u00ebrfaqen e gjelb\u00ebr apo intensitetin e nd\u00ebrtimit.<\/p>\n Sipas tij, nd\u00ebrhyrja prek kujtes\u00ebn kolektive t\u00eb qytetit, pasi Parku Rinia \u00ebsht\u00eb nj\u00eb hap\u00ebsir\u00eb q\u00eb nd\u00ebrthur funksione urbane, sociale dhe kulturore t\u00eb krijuara gjat\u00eb dekadave.<\/p>\n \u201c\u00cbsht\u00eb nj\u00eb dhunim i memories kolektive t\u00eb qytetit t\u00eb Tiran\u00ebs,\u201d tha Sokoli p\u00ebr BIRN. \u201cKjo nd\u00ebrhyrje p\u00ebr tjet\u00ebrsimin e k\u00ebsaj hap\u00ebsire publike dhe, aq m\u00eb tep\u00ebr, betonizimi i k\u00ebsaj hap\u00ebsire \u00ebsht\u00eb shkat\u00ebrrim urban, por edhe social e kulturor n\u00eb raport me qytetin.\u201d<\/p>\n Sipas tij, humbja e vendeve t\u00eb tilla i heq qytetit nj\u00eb nga funksionet m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb hap\u00ebsirave publike, p\u00ebrfshir\u00eb mund\u00ebsin\u00eb q\u00eb banor\u00ebt t\u00eb takohen, t\u00eb nd\u00ebrveprojn\u00eb dhe t\u00eb krijojn\u00eb marr\u00ebdh\u00ebnie sociale jasht\u00eb logjik\u00ebs s\u00eb konsumit.<\/p>\n Urbanist\u00ebt shohin ngjashm\u00ebri mes debatit p\u00ebr Parkun Rinia dhe konfliktit q\u00eb nisi n\u00eb vitin 2013 rreth Gezi Park n\u00eb Stamboll, ku nj\u00eb projekt zhvillimi n\u00eb nj\u00eb park historik u kthye n\u00eb shk\u00ebndij\u00ebn e protestave masive kund\u00ebr qeveris\u00eb turke.<\/p>\n \u201cKa nj\u00eb paraleliz\u00ebm n\u00eb zhdukjen e memories kolektive, por n\u00eb rastin e Ram\u00ebs mendoj se kapja e pushtetit dhe, aq m\u00eb tep\u00ebr, e instrumenteve t\u00eb planifikimit t\u00eb territorit \u00ebsht\u00eb absolute, ku vendimmarrja i takon vet\u00ebm K\u00ebshillit Komb\u00ebtar t\u00eb Territorit, i cili ka kompetenc\u00eb t\u00eb cenoj\u00eb planet e p\u00ebrgjithshme vendore,\u201d tha Sokoli.<\/p>\n Edhe Musai e sheh ngjashm\u00ebrin\u00eb kryesisht te m\u00ebnyra e vendimmarrjes.<\/p>\n \u201cGezi Park dhe Parku Rinia kan\u00eb projekte zhvillimi q\u00eb vijn\u00eb nga lart-posht\u00eb, n\u00eb rrug\u00eb jodemokratike dhe pa p\u00ebrfshir\u00eb komunitetin,\u201d p\u00ebrfundoi ajo.<\/p>\n