{"id":20714,"date":"2022-08-17T08:38:25","date_gmt":"2022-08-17T08:38:25","guid":{"rendered":"https:\/\/rdnews.al\/?p=20714"},"modified":"2022-08-17T08:40:38","modified_gmt":"2022-08-17T08:40:38","slug":"20714","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/2022\/08\/17\/20714\/","title":{"rendered":"Rikthim n\u00eb CECA"},"content":{"rendered":"<p><strong>Ju kujtohet Komuniteti Europian i Qymyrit dhe i \u00c7elikut? Lufta dhe kriza energjitike na shtyjn\u00eb prapa me 50 vjet.<\/strong><\/p>\n<p>N\u00eb 1950 Jean Monnet ishte i bindur se nj\u00eb luft\u00eb tjet\u00ebr n\u00eb Europ\u00eb ishte e pashmangshme. N\u00eb Koren\u00eb e Jugut Shtetet e Bashkuara konfrontoheshin me Bashkimin Sovjetik dhe me Kin\u00ebn, t\u00eb dy fuqit\u00eb komuniste, por n\u00eb Kontinentin e Vjet\u00ebr qen\u00eb kthyer t\u00eb rid\u00ebgjoheshin ul\u00ebrima k\u00ebrc\u00ebnuese. Fati i Rhurit dhe i Saarit kishin rihapur plag\u00eb t\u00eb vjetra midis Franc\u00ebs dhe Gjermanis\u00eb ose m\u00eb mir\u00eb Republik\u00ebs Federale Gjermane, duke evokuar kujtimet e 1870, 1914, 1940. Aspak <em>magistra vitae<\/em>, historia po p\u00ebrs\u00ebritej. Funksionari i lart\u00eb francez e kishte ndar\u00eb jet\u00ebn e tij midis kompanis\u00eb s\u00eb familjes, Monnet Cognac prodhuese e distilatit t\u00eb famsh\u00ebm t\u00eb rrushit t\u00eb bardh\u00eb, dhe sh\u00ebrbimit p\u00ebr vendin e tij. Qysh n\u00eb 1943, nd\u00ebrsa n\u00eb Algjeri merrte pjes\u00eb n\u00eb lindjen e Komitetit t\u00eb \u00c7lirimit Komb\u00ebtar t\u00eb drejtuar nga Charles de Gaulle, kishte paralajm\u00ebruar se Europa ishte rind\u00ebrtuar duke privilegjuar interesat e shteteve t\u00eb ve\u00e7anta komb\u00ebtare, nuk do ta gjente kurr\u00eb paqen. Pas humbjes s\u00eb Adolf Hitlerit, Franca kontrollonte dy rajonet kryesore gjermane t\u00eb prodhimit t\u00eb qymyrit dhe \u00e7elikut dhe ua kishte n\u00ebnshtruar rilan\u00e7imit t\u00eb objektivave t\u00eb planit pes\u00ebvje\u00e7ar t\u00eb p\u00ebrpunuar pik\u00ebrisht nga Monnet. Saari, ve\u00e7an\u00ebrisht i pasur me qymyr, ishte nj\u00eb protektorat francez; n\u00eb realitet \u201cnj\u00eb koloni\u201d, akuzonte kancelari Konrad Adenauer, dhe tensionet rriteshin dora dor\u00ebs q\u00eb RFGJ fitonte konsistenc\u00eb (n\u00eb 1949 ishte miratuar edhe kushtetuta e quajtur Ligji Themelor). \u00cbsht\u00eb k\u00ebshtu q\u00eb <em>vigneron<\/em> gjenial i b\u00ebr\u00eb politikan, diplomat, teknokrat, koncepton nj\u00eb projekt vizionar: t\u00eb europianizoj\u00eb qymyrin dhe \u00e7elikun, duke ia hequr synimeve t\u00eb \u00e7do vendi t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb, p\u00ebrfshi Franc\u00ebn dhe Gjermanin\u00eb. Propozimi, i adoptuar nga Robert Schuman, b\u00ebhet b\u00ebrthama e par\u00eb e asaj q\u00eb hap pas hapi, kriz\u00eb pas krize, do t\u00eb jet\u00eb Bashkimi Europian; n\u00eb fakt, ministri i Jasht\u00ebm francez \u00ebsht\u00eb eksplicit qysh nga fillimi: v\u00ebnia e p\u00ebrbashk\u00ebt e prodhimit t\u00eb qymyrit dhe \u00e7elikut do t\u00eb jet\u00eb themeli i nj\u00eb federate europiane dhe i paqes n\u00eb kontinent.<\/p>\n<p>N\u00eb 1952 Monnet em\u00ebrohet president i Autoritetit t\u00eb Lart\u00eb Gjyq\u00ebsor q\u00eb udh\u00ebheq Komunitetin Europian t\u00eb Qymyrit dhe t\u00eb \u00c7elikut, detyra \u00ebsht\u00eb q\u00eb t\u00eb menaxhoj\u00eb bashk\u00eb resurset ky\u00e7e p\u00ebr rind\u00ebrtimin dhe rritjen industriale, megjithat\u00eb \u00ebsht\u00eb menj\u00ebher\u00eb e qart\u00eb qasja politike e tij: t\u00eb hap n\u00eb sovranitetet komb\u00ebtare nj\u00eb t\u00eb \u00e7ar\u00eb mjaftueshm\u00ebrisht t\u00eb kufizuar q\u00eb ta mund t\u00eb pranohet nga shtetet e ve\u00e7anta, por mjaftuesh\u00ebm e thjell\u00eb sa t\u2019i sjell\u00eb shtetet n\u00eb unitetin e nevojsh\u00ebm p\u00ebr garantimin e paqes. CECA \u00ebsht\u00eb nj\u00eb institucion me nj\u00eb asamble, nj\u00eb komision, nj\u00eb k\u00ebshill, dometh\u00ebn\u00eb nj\u00eb arkitektur\u00eb q\u00eb parafiguron at\u00eb t\u00eb Komisionit Ekonomik Europian t\u00eb ardhsh\u00ebm, CEE, dhe m\u00eb pas at\u00eb t\u00eb Bashkimit Europian, si edhe me nj\u00eb aft\u00ebsi t\u00eb saj\u00ebn t\u00eb financimit t\u00eb marr\u00eb nga bilancet e vendeve t\u00eb ve\u00e7anta an\u00ebtare. Traktati ka skaduar n\u00eb 2002, por sot, nd\u00ebrsa Europa nga Atlantiku deri n\u00eb Detin e Zi i duhet t\u00eb b\u00ebj\u00eb bashk\u00eb t\u00eb gjitha resurset p\u00ebr t\u00eb mos i ceduar shantazhit t\u00eb Rusis\u00eb putiniane, mund t\u00eb rifilloj\u00eb nga CECA, duke rikuperuar shpirtin e saj dhe, p\u00ebr shum\u00eb aspekte, telajon e saj. V\u00ebrtet jetojm\u00eb n\u00eb koh\u00eb t\u00eb err\u00ebta \u201ckur t\u00eb flisni p\u00ebr pem\u00eb \u00ebsht\u00eb thuajse nj\u00eb delikt, pasi mbi shum\u00eb masakra sjell heshtje\u201d. K\u00ebshtu duhet t\u00eb diskutojm\u00eb p\u00ebr qymyrin dhe jo vet\u00ebm t\u00eb flasim, por duke p\u00ebrdorur n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb m\u00eb t\u00eb gjer\u00eb. Qymyri kund\u00ebr kriz\u00ebs energjitike e provokuar nga lufta dhe nga sanksionet. \u00c7eliku p\u00ebr mbrojtjen e p\u00ebrbashk\u00ebt, p\u00ebr nj\u00eb mburoj\u00eb kund\u00ebr k\u00ebrc\u00ebnimit q\u00eb vjen nga stepat lindore. Sot i shtohet edhe gruri, pasi nga Ukraina dhe nga Rusia vjen pjesa m\u00eb e madhe e kokrrave t\u00eb konsumuara n\u00eb pjes\u00ebn tjet\u00ebr t\u00eb Europ\u00ebs. Qymyr, \u00e7elik, grur\u00eb, materiale t\u00eb lashta p\u00ebr nj\u00eb luft\u00eb moderne t\u00eb luftuar me parime arkaike, thuajse tribale.<\/p>\n<p>Rusia kishte konceptuar tashm\u00eb n\u00eb dekad\u00ebn e kaluar t\u00eb b\u00ebhej nj\u00eb fuqi hegjemone n\u00eb Europ\u00eb jo vet\u00ebm n\u00eb gaz, por edhe n\u00eb siderugji. Objektivin e par\u00eb e ka arritur. T\u00eb dytin jo pas n\u00eb tentativ\u00ebn p\u00ebr t\u00eb bler\u00eb Arcelor duke p\u00ebrdorur si lev\u00eb \u00e7elikerin\u00eb e dyt\u00eb italiane, at\u00eb t\u00eb Piombino n\u00eb dor\u00ebn e ruses Severstal, ka d\u00ebshtuar me nd\u00ebrhyrjen e indian\u00ebve t\u00eb Mittal t\u00eb mb\u00ebshtetur nga financa anglosaksone. Kan\u00eb hyr\u00eb n\u00eb sken\u00eb fuqit\u00eb e reja industriale, tregu \u00ebsht\u00eb diversifikuar, rrjeti \u00ebsht\u00eb artikuluar dhe specializuar, n\u00eb k\u00ebt\u00eb pik\u00eb b\u00ebhet shum\u00eb e v\u00ebshtir\u00eb predominimi i nj\u00eb grupi t\u00eb vet\u00ebm apo i nj\u00eb vendi t\u00eb vet\u00ebm deri n\u00eb produktin baz\u00eb. Megjithat\u00eb industria siderugjike merr sot nj\u00eb vler\u00eb kryesore q\u00eb p\u00ebrfshin sigurin\u00eb kolektive, aspekt q\u00eb dukej i tejkaluar n\u00eb bot\u00ebn e shesht\u00eb t\u00eb paqes s\u00eb p\u00ebrjetshme dhe t\u00eb globalizimit.<\/p>\n<p>\u00c7eliku \u00ebsht\u00eb nj\u00eb lidhje e hekurit me qymyrin (n\u00eb mas\u00ebn 2%, m\u00eb shum\u00eb b\u00ebhet giz\u00eb), k\u00ebshtu q\u00eb ka nevoj\u00eb p\u00ebr at\u00eb material t\u00eb zi, t\u00eb pluhurt, tymues, me pak fjal\u00eb t\u00eb qymyrit, gur sedimentar i formuar rreth 300 milion vite m\u00eb par\u00eb nga djegia e ngadalt\u00eb e pyjeve t\u00eb gllab\u00ebruara nga uji dhe nga toka. Ekziston n\u00eb kat\u00ebr forma t\u00eb ndryshme: antracit, bituminoz, linjit dhe qymyr subbituminoz, sipas niveleve t\u00eb qymyrit dhe t\u00eb nxeht\u00ebsis\u00eb s\u00eb prodhuar nga djegia. P\u00ebrve\u00e7 qymyrit dhe hidrogjenit, mund t\u00eb p\u00ebrmbaj\u00eb element\u00eb t\u00eb tjer\u00eb midis t\u00eb cil\u00ebve squfuri, oksigjeni dhe azoti. \u00cbsht\u00eb i akuzuari num\u00ebr nj\u00eb n\u00eb procesin kolektiv p\u00ebr ndotjen e ajrit dhe t\u00eb efektit ser\u00eb, por kthehet n\u00eb qend\u00ebr sot n\u00ebn goditjet e ushtris\u00eb ruse. Pasi m\u00ebnyra m\u00eb imediate p\u00ebr t\u00eb kompensuar naf\u00ebtn dhe gazin e Mosk\u00ebs \u00ebsht\u00eb t\u00eb p\u00ebrdoret qymyr tjet\u00ebr n\u00eb centralet elektrike dhe n\u00eb ngrohjen urbane. Nj\u00eb zgjedhje aspak e mir\u00ebqen\u00eb, e n\u00ebnshtruar ndaj nj\u00eb pafund\u00ebsie vetosh dhe rezistencash. Me problemet mjedisore serioze, shoq\u00ebrohet nj\u00eb penges\u00eb tjet\u00ebr akoma m\u00eb e v\u00ebshtir\u00eb p\u00ebr t\u2019u shmangur: 55% e l\u00ebnd\u00ebs s\u00eb par\u00eb t\u00eb importuar n\u00eb Europ\u00eb vjen nga Rusia, prodhues kryesor n\u00eb Kontinentin e Vjet\u00ebr. Me vendburimin e dyt\u00eb m\u00eb t\u00eb madh n\u00eb bot\u00eb, furnizon rreth 170.9 milion ton, 2\/3 e t\u00eb cilave t\u00eb konsumuara n\u00eb tregun e brendsh\u00ebm. Prodhimi i qymyrit kishte zbritur pas shembjes s\u00eb Bashkimit Sovjetik, por nga 2008 e k\u00ebtej \u00ebsht\u00eb ngritur leht\u00ebsisht, pavar\u00ebsisht se \u00ebsht\u00eb rritur var\u00ebsia nga gazi natyral. Menj\u00ebher\u00eb m\u00eb pas vjen Kazakistani me nj\u00eb prodhim prej 55.3 milion ton\u00ebsh, nj\u00eb prej eksportuesve kryesor\u00eb n\u00eb Europ\u00eb: l\u00ebnda e par\u00eb \u00ebsht\u00eb n\u00eb basenet e m\u00ebdha si Karaganda, Ekibastuz, Turgay dhe Maikuben. Polonia \u00ebsht\u00eb n\u00eb vendin e tret\u00eb me 55 milion ton. Rezervat jan\u00eb kryeisht linjiti dhe qymyri fosil n\u00eb Silezin\u00eb e Sip\u00ebrme dhe n\u00eb zon\u00ebn p\u00ebrreth Lublinit.<\/p>\n<p>Sipas t\u00eb dh\u00ebnave Eurostat, prodhimi i qymyrit \u00ebsht\u00eb n\u00eb r\u00ebnie nga 1990 e m\u00eb pas me nj\u00eb r\u00ebnie prej 56 milion ton\u00ebsh n\u00eb 2020 dhe nj\u00eb konsum prej 144 milion ton\u00ebsh; sigurisht ishte pandemia, por megjithat\u00eb b\u00ebhet fjal\u00eb respektivisht me 80% dhe me 63% m\u00eb pak respektivisht 30 viteve m\u00eb par\u00eb. N\u00ebse shtohet edhe numri i vendeve q\u00eb e prodhojn\u00eb n\u00eb Bashkimin Europian, nga 13 n\u00eb vet\u00ebm 2: p\u00ebrve\u00e7 Polonis\u00eb (nxjerr 96% t\u00eb qymyrit fosil) dhe Republik\u00ebs \u00c7eke. Gjermania q\u00eb ka nj\u00eb potencial prodhues prej 170 milion ton\u00ebsh, g\u00ebzon nj\u00eb primat historik: shfryt\u00ebzimi treg\u00ebtar ka filluar n\u00eb mesin e shekullit t\u00eb XVIII pik\u00ebrisht n\u00eb Ruhr dhe akoma sot mbetet burimi kryesor i elektricitetit. Vitin e kaluar ka p\u00ebrfaq\u00ebsuar rreth 42% t\u00eb miksit energjitik. Nj\u00eb rritje e fort\u00eb respektivisht me 26.4 t\u00eb nj\u00eb viti m\u00eb par\u00eb. Kuota p\u00ebr t\u00eb prodhuar elektricitetin, shpjegon Zyra Federale e Statistik\u00ebs, n\u00eb tremestrin e tret\u00eb t\u00eb 2020 ishte n\u00eb 26.4%, nd\u00ebrsa atestohej n\u00eb 27.1% n\u00eb gjysm\u00ebn e par\u00eb t\u00eb 2021. Z\u00ebvend\u00ebskancelari, i gjelb\u00ebri Robert Habeck, ka njoftuar kund\u00ebr partis\u00eb s\u00eb tij q\u00ebllimin e tij p\u00ebr t\u00eb krijuar rezerva strategjike komb\u00ebtare. Edhe Franca i ka b\u00ebr\u00eb rekurs qymyrit, pavar\u00ebsisht se 70% e elektricitetit furnizohet nga centralet atomike t\u00eb cilat e kan\u00eb arritur maksimumin e kapaciteteve t\u00eb tyre. Presidenti Emmanuel Macron kishte premtuar t\u2019i ndalonte impiantet e fundit me qymyr brenda 2022. \u201cStabilimentet e Le Havre dhe Gardanne tashm\u00eb jan\u00eb mbyllur dhe imipanti i Saint-Avold do t\u00eb mbyllet si\u00e7 parashikohet n\u00eb pranver\u00ebn e 2022\u201d, ka th\u00ebn\u00eb ministrja e Transportit Ekologjik, e gjelb\u00ebra Barbara Pompili. Centrali i Cordemais (Loire-Atlantique) mund t\u00eb vazhdoj\u00eb t\u00eb funksionoj\u00eb, megjith\u00eb impenjimet e qeveris\u00eb, p\u00ebr shkak t\u00eb rrezikut t\u00eb tensioneve n\u00eb rrjet deri m\u00eb 2024, dat\u00eb ku do t\u00eb hyj\u00eb n\u00eb sh\u00ebrbim reaktori i gjenerat\u00ebs s\u00eb tret\u00eb plus n\u00eb Flamanville t\u00eb Normandis\u00eb.<\/p>\n<p>Po n\u00eb Itali? 7 centralet e fundit me qymyr t\u00eb ndodhur midis Liguria, Veneto, Friuli-Venezia Giulia, Lazio, Puglia dhe Sardegna, sipas planeve fillestare, jan\u00eb t\u00eb destinuara q\u00eb t\u00eb shuhen apo rikonvertohen brenda 2025. 5 kan\u00eb n\u00eb krye ENEL, ai i Monfalcone <em>multi-utility<\/em> italiane A2A, Fiume Santo af\u00ebr me Porto Torres \u00ebsht\u00eb i kompanis\u00eb \u00e7eke EP. Mario Draghi, n\u00eb informativ\u00ebn urgjente p\u00ebr Dhom\u00ebn mbi kriz\u00ebn ukrainase ka th\u00ebn\u00eb se \u201cp\u00ebr t\u00eb mbushur mungesat eventuale n\u00eb periudh\u00ebn afatshkurt\u00ebr mund t\u00eb jet\u00eb e nevojshme rihapja e centraleve me qymyr\u201d. Impianti i vet\u00ebm i ndaluar \u00ebsht\u00eb ai termoelektrik \u201cEugenio Montale\u201d i La Spezia, me nj\u00eb kapacitet prej 682 MW. N\u00eb centralin \u201cAndrea Palladio\u201d t\u00eb Fusina (Venezia), me 976 MW, dhe n\u00eb \u201cFederico II\u201d t\u00eb Brindisi (nd\u00ebr m\u00eb t\u00eb m\u00ebdhenjt\u00eb e Europ\u00ebs me 2640 MW), \u00ebsht\u00eb nisur nj\u00eb mbyllje e pjesshme e disa grupeve. N\u00eb Lazio gjendet \u201cTorrevaldaliga Nord\u201d, e shtyr\u00eb nga nj\u00eb impiant termoelektrik i ushqyer me qymyr dhe me nj\u00eb kapacitet prej 1980 MW, m\u00eb i vogli n\u00eb Sardegna \u201cGrazia Deledda\u201d e Portovesme (480 MW) dhe \u201cFiume Santo\u201d (rreth 600 MW). Qeveria synon q\u00eb t\u00eb maksimalizoj\u00eb 4 centrale (Fusina, Torrevaldaliga, Monfalcone) sot t\u00eb n\u00ebnp\u00ebrdorura. Duke e \u00e7uar kapacitetin e tyre n\u00eb 100%, do t\u00eb sigurohej nj\u00eb kursim, prej p\u00ebrdorimit t\u00eb munguar t\u00eb gazit, me rreth 3.5 miliard metra kub n\u00eb vit, por operacioni gjith\u00ebsesi do t\u00eb k\u00ebrkoj\u00eb koh\u00eb: jo m\u00eb shum\u00eb e 2 vjet dhe me verifikime semestrale.<\/p>\n<p>Agjencia e informacionit Bloomberg shpjegon se paksa t\u00eb gjith\u00eb prodhuesit europian\u00eb t\u00eb elektricitetit po akaparojn\u00eb ngarkesa qymyri p\u00ebr shkak t\u00eb munges\u00ebs s\u00eb gazit natyror. \u00c7mimet rriten, kan\u00eb prekur 200 dollar\u00eb tonin, shifra m\u00eb e lart\u00eb nga 2008. Nj\u00eb dim\u00ebr i ftoht\u00eb dhe mungesa e er\u00ebs n\u00eb Europ\u00ebn Veriore e kan\u00eb rritur k\u00ebrkes\u00ebn e metanit dhe reduktuar rezervat, pastaj ka ardhur pushtimi i Ukrain\u00ebs. Edhe treg\u00ebtar\u00ebt e qymyrit po regjistrojn\u00eb ngurt\u00ebsi sipas Marco Saalfrank, shefi i <em>merchant trading<\/em> t\u00eb Europ\u00ebs kontinentale tek Axpo Solutions AG. Furnizimet bot\u00ebrore jan\u00eb reduktuar pasi prodhuesit e m\u00ebdhenj, Kolumbia dhe Indonezia, kan\u00eb luftuar kund\u00ebr shirave t\u00eb forta, nd\u00ebrsa disa miniera tjet\u00ebrkund jan\u00eb mbyllur p\u00ebr shkak t\u00eb pandemis\u00eb. Megjithat\u00eb k\u00ebrkesa b\u00ebn t\u00eb rriten edhe fitimet dhe i shtyn bizneset t\u00eb investojn\u00eb (projektet e reja minerare jan\u00eb ndalur) dhe t\u00eb rritet prodhimi. Ambientalist\u00ebt jan\u00eb n\u00eb pragun e luft\u00ebs.<\/p>\n<p>Djegia n\u00eb industrit\u00eb emeton doza t\u00eb m\u00ebdha qymyri dhe kontribuon n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb konsiderueshme n\u00eb ngrohjen globale, shirave acid\u00eb dhe ndryshimet klimaterike. Pastaj jan\u00eb edhe efektet e avullimit mbi k\u00eb jeton jo larg nga basenet qymyrore. P\u00ebr t\u00eb mos folur p\u00ebr minator\u00ebt. Kushtet e tyre t\u00eb pun\u00ebs nuk jan\u00eb m\u00eb ato t\u00eb tmerrshmet q\u00eb kan\u00eb ushqyer epope letrare, luftra sociale epike dhe tragjedi kolektive. Mbetet n\u00eb kujtes\u00eb zija p\u00ebr katastrof\u00ebn e Marcinelle n\u00eb Belgjik\u00eb m\u00eb 1956: nj\u00eb djegie q\u00eb vrau 262 pun\u00ebtor\u00eb, 136 emigrant\u00eb italian\u00eb. P\u00ebrzierja e gazit q\u00eb \u00e7lirohet spontainisht \u00ebsht\u00eb d\u00ebmi i minierave. Sot g\u00ebrmohet me makina, jo m\u00eb me duar dhe me \u00e7eki\u00e7\u00eb, por kushtet e pun\u00ebs jan\u00eb megjithat\u00eb shum\u00eb t\u00eb v\u00ebshtira. Megjithat\u00eb siguria e mbylljes s\u00eb nj\u00eb ere t\u00eb kulmuar me revolucionin industrial vjen m\u00eb pak dhe miniera mund t\u00eb duket nj\u00eb kop\u00ebsht p\u00ebrball\u00eb \u00e7elikeris\u00eb Azovstal. Autonomia energjitike mund t\u00eb jet\u00eb hapi i ardhsh\u00ebm i nevojsh\u00ebm p\u00ebr t\u00eb garantuar nj\u00eb paqe jet\u00ebgjat\u00eb n\u00eb Europ\u00eb, n\u00eb shpirtin e Monnet dhe Schuman. Nuk \u00ebsht\u00eb nj\u00eb peticion parimor dhe nga ai traktat i zgjatur 50 vjet, i n\u00ebnshkruar n\u00eb Paris m\u00eb 18 prill 1951 nga Belgjika, Gjermania, Franca, Italia, Luksemburgu, Vendet e Ul\u00ebta, nuk duhet rikuperuar vet\u00ebm shpirti. CECA parashikonte nj\u00eb organizim t\u00eb regjimeve t\u00eb prodhimit dhe shp\u00ebrndarjes t\u00eb bazuar mbi nj\u00eb sistem institucional q\u00eb i garantonte menaxhimin. N\u00eb faz\u00ebn finale ka menaxhuar nj\u00eb zhvillim t\u00eb ekuilibruar t\u00eb rezervave. Gjat\u00eb kriz\u00ebs s\u00eb thell\u00eb siderugjike n\u00eb vitet \u201970 dhe \u201980 ka p\u00ebrpunuar nj\u00eb p\u00ebrgjigje t\u00eb artikuluar q\u00eb ka lejuar t\u00eb procedohet n\u00eb ristrukturimet dhe n\u00eb rikonvertimet e nevojshme, si shum\u00eb i kontestuari, por efikasi, plan Davignon.<\/p>\n<p>Qasja novatore e CECA ka qen\u00eb politike dhe fiskale. Pavar\u00ebsia nga shtetet an\u00ebtare varej nga autonomia financiare bazuar mbi kapacitetin e Autoritetit t\u00eb Lart\u00eb (organit q\u00eb sot i korrespondon Komisionit Europian) t\u00eb siguroj\u00eb fondet e nevojshme me nxjerrje mbi prodhimin dhe duke marr\u00eb hua n\u00eb treg vet\u00ebm p\u00ebr t\u00eb financuar kompanit\u00eb. N\u00eb ndryshim nga sa ndodh sot n\u00eb Bashkimim Europian, marrjet nuk i kalojn\u00eb n\u00ebp\u00ebr bilancet shtet\u00ebrore, por derdheshin direkt nga bizneset mbi llogari t\u00eb hapura n\u00eb em\u00ebr t\u00eb Autoritetit. CECA ishte e pajisur me nj\u00eb llogari t\u00eb centralizuar dhe dispononte instrumentet e nevojshme p\u00ebr t\u00eb siguruar derdhjet n\u00eb rast pagimi t\u00eb munguar, me gjoba deri n\u00eb 5% p\u00ebr vonesat. Modalitetet e aplikimit dhe t\u00eb mbledhjes vendoseshin nga Autoriteti dhe limiti 1% mund t\u00eb tejkalohej pas autorizimit t\u00eb k\u00ebshillit q\u00eb vendoste me mazhoranc\u00ebn prej 2\/3 (jo me unanimitet). Traktati i jepte jet\u00eb k\u00ebshtu taksave europiane n\u00eb kuptimin e v\u00ebrtet\u00eb t\u00eb fjal\u00ebs, edhe pse n\u00eb nj\u00eb sektor t\u00eb mir\u00ebkufizuar. Aft\u00ebsi fiskale, tejkalim i unanimitetit, menaxhim i p\u00ebrbashk\u00ebt i krizave me instrumenta t\u00eb vetat pa kaluar n\u00ebp\u00ebr pirunjt\u00eb kaudin\u00eb dhe pushtetet e vetos alla Orb\u00e1n, \u00ebsht\u00eb n\u00eb thelb ajo q\u00eb Mario Draghi ka propozuar n\u00eb Europarlament, ama nj\u00eb Autoritet i Lart\u00eb Energjitik i Bashkimit Europian q\u00eb p\u00ebrfshin bizneset, nga gazi tek qymyri, me mb\u00ebshtetje ndaj prodhimit, diversifikim t\u00eb burimeve, blerje dhe magazinim t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt, autonomi financiare, koordinim t\u00eb zgjedhjeve industriale, \u00ebsht\u00eb di\u00e7ka shum\u00eb m\u00eb efikase se nj\u00eb politik\u00eb e treg\u00ebtuar \u00e7do vit midis qeverive t\u00eb ve\u00e7anta, dhe do t\u00eb ishte trash\u00ebgimtarja m\u00eb e mir\u00eb e CECA.<\/p>\n<p>(nga <em>Il Foglio<\/em>)<\/p>\n<p><strong>P\u00ebrgatiti<\/strong><\/p>\n<p><strong>ARMIN TIRANA<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Ju kujtohet Komuniteti Europian i Qymyrit dhe i \u00c7elikut? Lufta dhe kriza energjitike na shtyjn\u00eb prapa me 50 vjet. N\u00eb 1950 Jean Monnet ishte i bindur se nj\u00eb luft\u00eb tjet\u00ebr n\u00eb Europ\u00eb ishte e pashmangshme. N\u00eb Koren\u00eb e Jugut Shtetet e Bashkuara konfrontoheshin me Bashkimin Sovjetik dhe me Kin\u00ebn, t\u00eb dy fuqit\u00eb komuniste, por n\u00eb &hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":20721,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[42],"tags":[],"class_list":["post-20714","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","","category-kulture"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20714","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=20714"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20714\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/20721"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=20714"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=20714"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=20714"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}