Peppone pa don Camillo: thuajse mund t\u00eb ngat\u00ebrrohesh p\u00ebrball\u00eb portretit t\u00eb tij. Sikur t\u00eb mos ishte p\u00ebr ata sy, t\u00eb fiksuar dhe bosh: aspekti i vet\u00ebm i fytyr\u00ebs s\u00eb Stalinit, bashk\u00eb me mustaqet me t\u00eb cilat mbulonte shenjat e lis\u00eb, q\u00eb piktor\u00ebt e regjimit nuk guxuan kurr\u00eb t\u2019ia modifikojn\u00eb. As kur u b\u00eb nj\u00eb detyrim \u201crusifikimi\u201d i linjave t\u00eb diktatorit mizor t\u00eb lindur n\u00eb Gjeorgji: balli i ringritur respektivisht origjinalit, hunda tipike e sh\u00ebnuar e tok\u00ebs s\u00eb tij t\u00eb origjin\u00ebs e zvog\u00ebluar dhe e zgjatur, vetulla harkore e majt\u00eb e ulur n\u00eb nj\u00eb ovale t\u00eb p\u00ebrkryer q\u00eb paraqet Stalinin, por nuk \u00ebsht\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb. Nj\u00eb fytyr\u00eb e pakapshme, n\u00eb portretet si n\u00eb jet\u00eb, at\u00eb t\u00eb njeriut q\u00eb me goditje totalitarizmi shtypi \u00e7do mosp\u00ebrputhje dhe kult personaliteti ndryshoi historin\u00eb ruse, duke ia p\u00ebrshkruar momentet vendimtare (nga dekadat e revolucioneve anticariste n\u00eb Luft\u00ebn e Dyt\u00eb Bot\u00ebrore) dhe duke mbetur p\u00ebr rreth 30 vjet n\u00eb krye t\u00eb pushtetit, baba \u2013 padron i popullit sovjetik.<\/p>\n
I besuesh\u00ebm.<\/strong> Kush qe v\u00ebrtet Josif Vissarionovich Xhugashvili, i quajtur \u201cStalin\u201d (nga stal<\/em>, \u201c\u00e7elik\u201d n\u00eb rusisht)? \u201cMjesht\u00ebri i urt\u00ebsis\u00eb\u201d, \u201ckreu gjenial\u201d, \u201cmakinisti i madh i lokomotiv\u00ebs s\u00eb revolucionit\u201d apo, si\u00e7 u quajt edhe n\u00eb Rusi pas vdekjes s\u00eb tij, \u201cm\u00eb i p\u00ebrbindsh\u00ebmi i p\u00ebrbindshave\u201d, mitoman, paranojak, gjakatar dhe sadist? \u201cBabai i vog\u00ebl i popullit\u201d me fytyr\u00eb t\u00eb qet\u00eb dhe sigurues apo masakruesi i miliona opozitar\u00ebve, t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb dhe sidomos t\u00eb supozuar? \u00abStalini ka qen\u00eb nj\u00eb aktor i madh, i aft\u00eb ta p\u00ebrshtas\u00eb mask\u00ebn e tij ndaj \u00e7far\u00ebdo situate\u00bb, thekson sociologu Alessandro Mongili, studiues i historis\u00eb dhe i shoq\u00ebris\u00eb ruse, n\u00eb librin e tij Stalini dhe perandoria sovjetike <\/em>(sht\u00ebpia botuese Giunti). \u00abNjeriu q\u00eb sot na duket si nj\u00eb prej diktator\u00ebve t\u00eb tmerrsh\u00ebm t\u00eb shekullit p\u00ebrshkruhej nga shum\u00eb, jo vet\u00ebm n\u00eb Bashkimin Sovjetik, si nj\u00eb drejtues i urt\u00eb, modest dhe plot humor. Shum\u00eb gra qen\u00eb t\u00ebrhequr pas tij: atyre ju dukej i sjellsh\u00ebm, n\u00eb xhaket\u00ebn e tij t\u00eb bardh\u00eb verore, i besuesh\u00ebm dhe bujar me qeshje ndaj t\u00eb ftuarve t\u00eb tij\u00bb. Edhe presidenti i ardhsh\u00ebm francez Charles De Gaulle i njihte \u201cnj\u00eb sharm t\u00eb friksh\u00ebm\u201d <\/em>dhe kryemininstri i at\u00ebhersh\u00ebm britanik Winston Churchill kujtonte i goditur se e kishte par\u00eb t\u00eb fshinte lot\u00ebt n\u00eb teatrin Bolshoi, teksa d\u00ebgjonte baladat popullore mbi t\u00eb m\u00ebrguarit n\u00eb Siberi. Nj\u00eb nga t\u00eb pakt\u00ebt q\u00eb nuk u magjeps qe Lev Trocki,\u00a0 antagonisti i tij direkt n\u00eb Partin\u00eb Bolshevike, intelektual dhe i huaj ndaj logjikave t\u00eb aparatit sa tjetri ishte i pakulturuar dhe i trash\u00eb: qysh nga takimi i tyre i par\u00eb, i ndodhur n\u00eb Vjen\u00eb m\u00eb 1913, ai shok kok\u00ebfort bolshevik i ishte dukur shqet\u00ebses dhe n\u00eb aspekte armiq\u00ebsor dhe, me kalimin e koh\u00ebs, p\u00ebrfundoi duke e konsideruar \u201cnuliteti m\u00eb i shquar i partis\u00eb\u201d<\/em>. Asgj\u00eb nuk mund ta plagoste m\u00eb shum\u00eb dashurin\u00eb e diktatorit. \u201cStalini \u00ebsht\u00eb shum\u00eb i trishtuar, pasi nuk mund t\u2019i bind\u00eb t\u00eb gjith\u00eb, duke filluar nga vet\u00ebvetja, se \u00ebsht\u00eb m\u00eb i miri\u201d<\/em>, theksonte Nikolai Bukharin, ish an\u00ebtar i zyr\u00ebs politike.<\/p>\n F\u00ebmij\u00ebri e v\u00ebshtir\u00eb.<\/strong> Djali i tret\u00eb i Vissarion, nj\u00eb k\u00ebpucari i kushtuar pas shishes, dhe i fshatares analfabete Ekaterina, kishte lindur n\u00eb nj\u00eb kasolle t\u00eb mjer\u00eb t\u00eb lagjes rurale t\u00eb Gorit, m\u00eb 6 dhjetor 1878.\u00a0 Natyra e ishte b\u00ebr\u00eb nj\u00eb objektiv t\u00eb leht\u00eb i rrahjeve t\u00eb t\u00eb atit, t\u00eb djemve m\u00eb t\u00eb m\u00ebdhenj dhe t\u00eb fatit. Por i dob\u00ebti Soso (shkurtim i Josifit) m\u00ebsoi shpejt t\u00eb p\u00ebrgjigjej me rima. Lija e dhenve, nj\u00eb incident me nj\u00eb kal\u00eb n\u00eb mosh\u00ebn 10 vje\u00e7are dhe, 2 vite m\u00eb pas, me nj\u00eb kaloshin\u00eb: i mbijetoi gjith\u00e7kaje, edhe pse i lan\u00eb prapa shenja t\u00eb thella. Respektivisht, shkurtimi \u201cme shenja\u201d, nj\u00eb p\u00ebrdorim i kompromentuar i krahut t\u00eb majt\u00eb dhe epiteti i \u201c\u00e7alamanit\u201d. Shtatshkurt\u00ebsia \u00ebsht\u00eb fakti se kishte lindur n\u00eb nj\u00eb prej vendeve m\u00eb t\u00eb p\u00ebrbuzura t\u00eb aneksuara nga Perandoria Cariste dhe n\u00ebnshtruar nj\u00eb rusifikimi t\u00eb detyruar, b\u00ebn\u00eb kusurin, duke e transformuar nj\u00eb djal\u00eb t\u00eb heshtur dhe t\u00eb prekur nga reufizimi i origjin\u00ebs s\u00eb tij dhe nga nj\u00eb ndjenj\u00eb e madhe inferioriteti, t\u00eb metabolizuar me koh\u00eb n\u00eb nj\u00eb shpirt t\u00eb keq rivaliteti dhe zilie ndaj kujtdo q\u00eb demosntrohej m\u00eb i mir\u00eb se ai. \u201c\u00c7far\u00eb t\u00eb ka shtyr\u00eb t\u00eb b\u00ebhesh opozitar? Mund t\u00eb jet\u00eb nj\u00eb abuzim prind\u00ebror?\u201d<\/em>, e kishte pyetur pa m\u00ebdyshje biografi i tij gjerman, Emil Ludwig, kur tashm\u00eb f\u00ebmij\u00ebria e tij ishte nj\u00eb kujtim i larg\u00ebt. \u201cJo. Prind\u00ebrit e mi m\u00eb kan\u00eb trajtuar mjaft mir\u00eb. Nj\u00eb gj\u00eb tjet\u00ebr \u00ebsht\u00eb seminari teologjik, ku kam studiuar at\u00ebhere. P\u00ebr protest\u00eb kund\u00ebr regjimit posht\u00ebrues dhe metodave jezuite q\u00eb kishte n\u00eb seminar, isha i gatsh\u00ebm t\u00eb b\u00ebhesha dhe jam b\u00ebr\u00eb nj\u00eb revolucionar, nj\u00eb mb\u00ebshtet\u00ebs i marksizmit\u201d<\/em>, ju p\u00ebrgjigj Stalini. Efektivisht qe pik\u00ebrisht n\u00eb seminarin ortodoks t\u00eb Tbilisit, ku n\u00ebna e tij shum\u00eb e devotshme e kishte shtyr\u00eb t\u00eb hynte n\u00eb mosh\u00ebn 15 vje\u00e7are, q\u00eb Soso filloi t\u00eb transformohej n\u00eb Koba e pamposhtur (pseudonim q\u00eb djali kishte marr\u00eb hua nga heroi i nj\u00eb romani aventure): nj\u00eb i ri revolucionar socialist me karakter t\u00eb ftoht\u00eb dhe i papenetruesh\u00ebm si vendet ku kishte lindur, kushtuar teksteve t\u00eb ndaluara t\u00eb Darwin dhe Marx shum\u00eb m\u00eb tep\u00ebr sesa teologjis\u00eb.<\/p>\n Feja e vetme.<\/strong> Pika e moskthimit qe viti 1898: Josifi hyri n\u00eb organizat\u00ebn klandestine t\u00eb socialdemokrat\u00ebve gjeorgjian\u00eb dhe, nj\u00eb vit m\u00eb pas, p\u00ebrzihet nga seminari prej aktiviteteve t\u00eb tij propagandistike marksiste. Konvertimi qe i plot\u00eb: feja e tij e vetme tashm\u00eb ishte revolucioni dhe kisha e tij, nga viti 1905, qe krahu bolshevik i Partis\u00eb Pun\u00ebtore Socialdemokrate Rise, ku Lenini, kryeministri i ardhsh\u00ebm i republik\u00ebs ruse, shkonte duke mbledhur an\u00ebtar\u00ebt m\u00eb radikal\u00eb t\u00eb partis\u00eb. Arrestimi i par\u00eb (1902), me akuz\u00ebn e \u201cnxitjes ndaj revolt\u00ebs dhe r\u00ebnies s\u00eb qeveris\u00eb cariste\u201d<\/em>, do t\u00eb ndiqeshin n\u00eb 15 vite 7 d\u00ebnime, 6 evazione dhe, n\u00eb finalen e madhe, ekzili i fundit, prej 4 vitesh n\u00eb Siberi (1913). N\u00eb dukje i pap\u00ebrfillsh\u00ebm, ky djalosh me mjek\u00ebrr dhe flok\u00eb gjithnj\u00eb e m\u00eb t\u00eb gjata i godiste shok\u00ebt e burgut prej ashp\u00ebrsis\u00eb s\u00eb tij: \u201cStalini \u00ebsht\u00eb vet\u00eb simboli i mosbesimit, tek ai ngat\u00ebrrohen ar\u00ebsyeja, n\u00ebnshtrimi, autenticiteti dhe falsiteti. I nxiste t\u00eb burgosurit e tjer\u00eb t\u00eb revoltoheshin, por pa u bashkuar asnj\u00ebher\u00eb me ta <\/em>[\u2026] gjat\u00eb ekzekutimeve, q\u00eb i trondisnin t\u00eb tjer\u00ebt, flinte thell\u00ebsish apo studionte me qet\u00ebsin\u00eb maksimale\u201d<\/em>, shkruanin p\u00ebr t\u00eb m\u00eb 1908. Ai pak njerzill\u00ebk me t\u00eb cilin thuajse ishte pajisur e kishte humbur me vdekjen (1907) e gruas s\u00eb re Ekaterina Svanidze, q\u00eb i la, fjal\u00ebt e tij, \u201cshpirtin pabesueshm\u00ebrisht bosh\u201d<\/em>, nj\u00eb th\u00ebnie p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn u \u00e7interesua dhe nj\u00eb seri historish\u00eb seksi, abortesh dhe f\u00ebmij\u00ebsh jo t\u00eb njohur. Nga g\u00ebrmadhat e militantit t\u00eb err\u00ebt Koba po lind\u00ebte Stalini, njeriu i \u00e7elikt\u00eb i dashuruar i Liqenit t\u00eb mjellmave<\/em>, por akoma m\u00eb shum\u00eb i balerinave t\u00eb Bolshoit.<\/p>\n Brutal.<\/strong> \u00abMegjith\u00ebse n\u00eb asnj\u00eb moment gjat\u00eb periudh\u00ebs revolucionare ka mbuluar role t\u00eb dor\u00ebs s\u00eb par\u00eb, an\u00ebtar\u00ebt e partis\u00eb i njohin forc\u00ebn, vendosm\u00ebrin\u00eb dhe aft\u00ebsit\u00eb organizative\u00bb, shkruan ende Mongili. K\u00ebshtu, i rikthyer n\u00eb Rusi pas abdikimit t\u00eb carit (1917), n\u00eb klim\u00ebn e zjarrt\u00eb dhe t\u00eb err\u00ebt q\u00eb ka pasuar revolucionin e tetorit Lenini i besoi postin e Komisarit t\u00eb Popullit p\u00ebr Noacionalitetet n\u00eb zyr\u00ebn politike e qeveris\u00eb s\u00eb re t\u00eb p\u00ebrkohshme dhe, 5 vite m\u00eb pas, postin e Sekretarit t\u00eb P\u00ebrgjithsh\u00ebm t\u00eb Partis\u00eb Komuniste Ruse (Bolshevike). Qe gll\u00ebnjka e par\u00eb e got\u00ebs s\u00eb pushtetit dhe, n\u00eb vend q\u00eb t\u2019ia shuante, ja ndezi edhe m\u00eb shum\u00eb etjen. \u00abOportunist dhe i matur, tregohet jasht\u00eb organizat\u00ebs s\u00eb p\u00ebrkat\u00ebsis\u00eb nj\u00eb radikal, por merr nga brenda pozicione t\u00eb nd\u00ebrmjetme dhe t\u00eb matura\u00bb, vazhdon Mongili. \u00abRespektivisht moralizimit dhe ngurt\u00ebsis\u00eb ideologjike t\u00eb an\u00ebtar\u00ebve t\u00eb tjer\u00eb t\u00eb drejtimit, paras\u00ebgjithash Stalini udh\u00ebhiqej nga interesi i tij\u00bb. N\u00eb fund deri Lenini e kupton se ka ushqyer shum\u00eb admirim p\u00ebr at\u00eb \u201cXhenxhiz Khan q\u00eb ka lexuar <\/em>Kapitalin\u201d<\/em>. \u201cStalini \u00ebsht\u00eb tejet brutal dhe ky difekt krejt\u00ebsisht i duruesh\u00ebm n\u00eb ambientin dhe n\u00eb raportet midis nesh, komjnist\u00ebve, \u00ebsht\u00eb i paduruesh\u00ebm n\u00eb funksionin e Sekretarit t\u00eb P\u00ebrgjithsh\u00ebm. Prandaj u propozoj shok\u00ebve t\u00eb reflektojn\u00eb mbi mjetet p\u00ebr ta hequr Stalinin nga ky post\u201d<\/em>, shkroi Lenini n\u00eb t\u00eb famshmin Testament <\/em>q\u00eb me vdekjen e tij (1924), Stalini u kujdes q\u00eb t\u00eb mbahej sekret. U rikonfirmua k\u00ebshtu n\u00eb rolin e tij dhe qysh at\u00ebehre njeriu i \u00e7elikt\u00eb nisi ngjitjen e tij t\u00eb pandalshme.<\/p>\n N\u00eb pushtet.<\/strong> \u201cNuk ka asgj\u00eb m\u00eb t\u00eb mir\u00eb sesa p\u00ebr ta identifikuar kund\u00ebrshtarin, t\u00eb p\u00ebrgatis\u00ebsh \u00e7do gj\u00eb, t\u00eb hakmerresh p\u00ebr t\u00eb mir\u00ebn, t\u00eb hash nj\u00eb mish t\u00eb pjekur, t\u00eb pish nj\u00eb shishe <\/em>mukuzani (nj\u00eb ver\u00eb e kuqe e Gjeorgjis\u00eb, sh\u00ebnimi im.), t\u00eb ndez\u00ebsh lull\u00ebn dhe pastaj t\u00eb shkosh t\u00eb flesh\u201d<\/em>, kishte th\u00ebn\u00eb nj\u00eb mbr\u00ebmje vere t\u00eb 1923, duke llafosur me disa shok\u00eb. Fjal\u00eb q\u00eb aposteriori i rezultuan si nj\u00eb paralajm\u00ebrim. Duke shfryt\u00ebzuar \u00e7do mjet, person dhe rast, doli fitimtar nga lufta p\u00ebr suksesionin e hapur pas vdekjes s\u00eb Leninit dhe, pak e nga pak, duke fshir\u00eb \u00e7do opozitar, i p\u00ebrq\u00ebndroi t\u00eb gjitha pushtetet n\u00eb duart e tij. \u201cP\u00ebr t\u00eb drejtuar nj\u00eb parti t\u00eb ngjashme, \u00ebsht\u00eb e nevojshme t\u00eb posedosh shum\u00eb cil\u00ebsi dhe shum\u00eb i an\u00eb dh\u00ebn\u00eb shokut talin: modesti, kurajo, p\u00ebrkushtim kauz\u00ebs proletare, dijes, k\u00ebmb\u00ebnguljes\u201d<\/em>, lavd\u00ebruan gazetat, duke p\u00ebrsh\u00ebndetur 50 vjetorin e diktatorit. Nd\u00ebrkaq qarkullonte z\u00ebri se Stalini i rrihte ministrat dhe se, p\u00ebr t\u00eb kuptuar n\u00ebse qen\u00eb besnik\u00eb, i fiksonte gjat\u00eb me sy pa ju folur: kush dridhej, ishte i humbur. \u201cStalini ishte nj\u00eb bretkos\u00eb dhe kushdo q\u00eb i afrohej rrjet\u00ebs s\u00eb tij duhej t\u00eb vdiste\u201d<\/em>, qe p\u00ebrshkrimi postum q\u00eb i b\u00ebri kompozitori rus Dmitrij Shostakovi\u00e7. Tamam si brektos\u00eb, Stalini t\u00ebrhiqej n\u00eb da\u00e7\u00ebn e tij t\u00eb Kuncevo, af\u00ebr Mosk\u00ebs, skllav i zakoneve t\u00eb tij, duke i besuar vet\u00eb truproj\u00ebs dhe guvernantes besnike. I obsesionuar nga frika se mos tradh\u00ebtohej, dilte sa m\u00eb pak t\u00eb ishte e mundur, akoma edhe m\u00eb shum\u00eb pas vet\u00ebvrasjes (1932) t\u00eb bashk\u00ebshortes s\u00eb tij t\u00eb trishtuar: Nadezhda Allilujeva.<\/p>\n Joafektiv.<\/strong> \u201cQe nj\u00eb djal\u00eb shum\u00eb i keq, pa m\u00ebdyshje, si\u00e7 ka qen\u00eb nj\u00eb baba i keq dhe nj\u00eb bashk\u00ebshort i keq\u201d<\/em>, shkroi vajza e vog\u00ebl Svetlana, n\u00eb nj\u00eb lib\u00ebr kujtimesh t\u00eb botuar n\u00eb Shtetet e Bashkuara, ku ishte arratisur n\u00eb 1966. \u201cE gjith\u00eb qenia e tij ishte konsakruar t\u00ebr\u00ebsisht tjetrit: politik\u00ebs, luft\u00ebs; prandaj t\u00eb huajt qen\u00eb p\u00ebr t\u00eb gjithmon\u00eb m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishmit dhe m\u00eb dometh\u00ebn\u00ebsit se t\u00eb af\u00ebrmit\u201d<\/em>. Nuk g\u00ebnjente. I z\u00ebn\u00eb si\u00e7 ishte me \u201cspastrimet e m\u00ebdha\u201d, n\u00eb 1937 nuk mori pjes\u00eb as n\u00eb funeralin e s\u00eb \u00ebm\u00ebs. Her\u00ebn e fundit e kishte takuar 3 vite m\u00eb par\u00eb, n\u00eb nj\u00eb prej vizitave t\u00eb tij t\u00eb rralla: \u201cJosif, \u00e7far\u00eb b\u00ebn sakt\u00ebsisht?<\/em>\u201d, e kishte pyetur ajo. \u201cSekretarin e Komitetit Qendror t\u00eb Partis\u00eb Komuniste\u201d<\/em>, i ishte p\u00ebrgjigjur ai, duke i shpjeguar se ishte \u201cnj\u00eb \u00e7ik\u00eb si cari\u201d. <\/em>E \u00ebma e d\u00ebgjoi, n\u00eb heshtje, dhe n\u00eb fund sentencioi: \u201cPra nj\u00eb m\u00ebkat q\u00eb pastaj nuk je b\u00ebr\u00eb prift\u201d<\/em>.<\/p>\n Aleat\u00eb me djallin<\/strong><\/p>\n Nj\u00eb prej pamjeve simbol t\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb Dyt\u00eb Bot\u00ebrore \u00ebsht\u00eb ajo q\u00eb paraqet Churchill, Roosevelt dhe Stalinin t\u00eb ulur n\u00eb bah\u00e7en e Pallatit Livadija (ish rezidenca e carit Nikolla i II) n\u00eb Jalt\u00eb t\u00eb Krimes\u00eb. \u00cbsht\u00eb 9 shkurti i 1945 dhe qet\u00ebsia e dukshme e tre aleat\u00ebve fsheh f\u00ebrkimet e pashmangshme t\u00eb atyre dit\u00ebve p\u00ebr nj\u00eb marr\u00ebveshje ndoshta m\u00eb e v\u00ebshtir\u00eb se parashikimi. Tributi i gjakut rus p\u00ebr \u00e7lirimin e pjes\u00ebs m\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb Europ\u00ebs ishte i pamohuesh\u00ebm dhe lufta, pavar\u00ebsisht se n\u00eb dit\u00ebt e fundit, nuk kishte mbaruar: sovjetik\u00ebt do t\u00eb hynin n\u00eb Berlin vet\u00ebm n\u00eb prill dhe Japonia nuk ishte dor\u00ebzuar akoma. Roosevelt kishte nevoj\u00eb p\u00ebr mb\u00ebshtetjen ruse. K\u00ebshtu, lider\u00ebt e demokracive liberale i ceduan k\u00ebrkesave t\u00eb Stalinit p\u00ebr Polonin\u00eb dhe Lindjen europiane, duke u k\u00ebnaqur me impenjimin e tij p\u00ebr t\u00eb futur n\u00eb k\u00ebto vende zgjedhje t\u00eb lira dh hequr dor\u00eb nga synime t\u00eb tjera ekspansioniste. Natyrisht q\u00eb k\u00ebshtu nuk ndodhi. Kund\u00ebrloja p\u00ebr aleat\u00ebt qe nj\u00eb Gjermani e ndar\u00eb n\u00eb 4 zona influence, si\u00e7 u k\u00ebrkua nga kryeministri britanik Winston Churchill, q\u00eb deshi edhe Franc\u00ebn n\u00eb ndarjen e territorit armik. Ndr\u00ebsa presidenti amerikan k\u00ebrkoi dhe siguroi impenjimin p\u00ebr nj\u00eb ndihm\u00eb ushtarake sovjetike n\u00eb Paq\u00ebsor, ku amerikan\u00ebt luftonin akoma kund\u00ebr Japonis\u00eb dhe nulla osta<\/em> e Bashkimit Sovjetik p\u00ebr lindjen e Kombeve t\u00eb Bashkuara. Pas nj\u00eb jave diskutimesh dhe traktativash (edhe me takime sekrete bilaterale dhe n\u00eb seli jozyrtare) u arrit marr\u00ebveshje e uruar historike, q\u00eb pati nj\u00eb fitues t\u00eb vet\u00ebm: Stalinin.<\/p>\n Sulm n\u00eb befasi.<\/strong> Mir\u00ebkuptimi midis fuqive per\u00ebndimore dhe liderit sovjetik e kishte filluar nisjen n\u00eb mesin e vitit 1941, n\u00eb p\u00ebrputhje me fillimin e Operacionit \u201cBarbarossa\u201d t\u00eb lan\u00e7uar nga Hitleri p\u00ebr ta pushtuar Rusin\u00eb. Nj\u00eb sulm i papritur: dy vite m\u00eb par\u00eb Bashkimi Sovjetik dhe Gjermania kishin firmosur n\u00eb fakt nj\u00eb traktat mossulmimi, i ashtuquajturi Pakti Molotov \u2013 Ribbentrop. Por aleanca krejt\u00ebsisht jo e natyrshme midis komunist\u00ebve dhe nazist\u00ebve, si\u00e7 ishte e parashikueshme, nuk zgjati. I bindur p\u00ebr kapacitetin e pak\u00ebt ushtarak sovjetik, Hitleri vendosi se kishte ardhur momenti q\u00eb ta sulmonte aleatin. E b\u00ebri n\u00eb qershor, i bindur se do t\u00eb ishte nj\u00eb \u201cluft\u00eb rrufe\u201d q\u00eb do t\u00eb p\u00ebrfundonte p\u00ebrpara ardhjes s\u00eb dimrit t\u00eb friksh\u00ebm rus dhe gjerman\u00ebt fillimisht qen\u00eb mir\u00eb, duke arritur n\u00eb dyert e Mosk\u00ebs, p\u00ebrve\u00e7se p\u00ebr t\u2019u ndalur m\u00eb pas dhe zmbrapsur nga rezistenca kok\u00ebfort\u00eb sovjetike.<\/p>\n E keqja m\u00eb e vog\u00ebl.<\/strong> L\u00ebvizja gjermane ia dor\u00ebzoi faktikisht Bashkimin Sovjetik kampit armik. \u201cSikur Hitleri t\u00eb pushtonte Ferrin, un\u00eb do t\u00eb lidhja nj\u00eb raport t\u00eb favorsh\u00ebm me djallin n\u00eb Dhom\u00ebn e Komuneve\u201d<\/em>, kishte deklaruar Churchill n\u00eb vitin 1941. Fillonte k\u00ebshtu nj\u00eb prej aleancave m\u00eb fitimprur\u00ebse t\u00eb historis\u00eb, midis Stalinit dhe vendeve per\u00ebndimore, e lindur vet\u00ebm n\u00eb funksion antinazist. Faktikisht, kryeministri anglez nuk i besonte shum\u00eb Stalinit, por me nj\u00eb doz\u00eb t\u00eb mir\u00eb realpolitike <\/em>u p\u00ebrshtat. N\u00eb fund t\u00eb fundit, Mbret\u00ebria e Bashkuara ishte at\u00ebbot\u00eb e izoluar dhe n\u00eb pozicion dob\u00ebsie p\u00ebrball\u00eb Boshtit: Franca ishte pushtuar n\u00eb \u201940 dhe Shtetet e Bashkuara pat\u00ebn hyr\u00eb n\u00eb luft\u00eb vet\u00ebm m\u00eb 7 dhjetor 1941. Takimi i par\u00eb midis dy neoaleat\u00ebve ndodhi n\u00eb korrikun e 1942, kur n\u00eb Stalingrad kishte filluar para pak kohe beteja e gjat\u00eb dhe e p\u00ebrgjakshme q\u00eb do t\u00eb kontribuoj\u00eb n\u00eb ndryshimin e fateve t\u00eb luft\u00ebs. Mosbesim dhe siklete e karakterizuar at\u00eb takim t\u00eb par\u00eb. Churchill kishte shkuar n\u00eb Mosk\u00eb p\u00ebr t\u00eb referuar me aleatin rus, por sidomos p\u00ebr ta informuar p\u00ebr faktin se p\u00ebr momentin nuk ishte e mundur t\u00eb hapej nj\u00eb front i dyt\u00eb n\u00eb per\u00ebndim, si\u00e7 k\u00ebrkohej nga Stalini. Rus\u00ebt mund t\u00eb mb\u00ebshteteshin mbi ndihmat materiale t\u00eb aleat\u00ebve, por duhej t\u00eb rezistonin. Nj\u00eb front i ri do t\u00eb hapej n\u00eb Afrik\u00ebn Veriore vet\u00ebm n\u00eb n\u00ebntor me Operacionin \u201cTorch\u201d, nd\u00ebrsa p\u00ebr at\u00eb n\u00eb Europ\u00eb do t\u00eb duhej t\u00eb pritej periudha 1943 \u2013 1944.<\/p>\n Lufta patriotike.<\/strong> Qe pik\u00ebrisht rezistenca e ushtar\u00ebve dhe civil\u00ebve gjat\u00eb rrethimit t\u00eb ashp\u00ebr t\u00eb Stalingraditq\u00eb ushqeu mitin e rus\u00ebve heronj dhe t\u00eb domosdosh\u00ebm kund\u00ebr armikut nazist. Megjith\u00ebse pakti ishte diktuar nga nevoja strategjike dhe ushtarake, ishte e domosodshme t\u00eb kihej mb\u00ebshtetja e opinionit publik. E p\u00ebrjavshmja popullore amerikane Life <\/em>n\u00eb marsin e 1943, pas p\u00ebrfundimit t\u00eb betej\u00ebs, i kushtoi Stalinit, t\u00eb mbiquajtur me afeksion \u201cUncle Joe\u201d <\/em>(daj\u00eb Xhoja), dhe luft\u00ebtar\u00ebve stoik\u00eb rus\u00eb nj\u00eb num\u00ebr t\u00eb t\u00ebr\u00eb ku ve\u00e7 t\u00eb tjerash shkruhej: \u201cAsnj\u00eb komb n\u00eb histori ka b\u00ebr\u00eb kaq shum\u00eb n\u00eb ngut <\/em>[…]. Ne q\u00eb e njohim pushtetin e liris\u00eb s\u00eb fjal\u00ebs dhe nevoj\u00ebn e saj, mund t\u00eb jemi t\u00eb sigurt\u00eb se sikur lider\u00ebt t\u00eb jen\u00eb t\u00eb sinqert\u00eb n\u00eb vepr\u00ebn e tyre t\u00eb emancipimit t\u00eb popullit rus, ata do t\u2019i fusin shpejt\u201d<\/em>. Emblematike e klim\u00ebs qe ajo q\u00eb i ndodhi George Orwell dhe romanit t\u00eb tij Ferma e kafsh\u00ebve<\/em>. N\u00eb vitin 1944 shkrimtari anglez, socialist, por kund\u00ebrshtar ndaj totalitarizmit sovjetik, kishte mbaruar librin e tij q\u00eb n\u00ebn alegorin\u00eb e ferm\u00ebs fsheh nj\u00eb kritik\u00eb t\u00eb ashp\u00ebr ndaj stalinizmit, por asnj\u00eb botues nuk qe i gatsh\u00ebm t\u2019ia botoj\u00eb: nuk ishte oportune t\u00eb nxirrej n\u00eb drit\u00eb t\u00eb keqe aleati sovjetik. U botua vet\u00ebm m\u00eb 1945, me luft\u00ebn e mbaruar.<\/p>\n Perdja e Hekurt.<\/strong> Idili midis fuqive kaq t\u00eb ndryshme p\u00ebrfundoi me fundin e luft\u00ebs, kur gj\u00ebrat ndryshuan rr\u00ebnj\u00ebsisht dhe n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb repentine. N\u00eb prillin e 1945 vdiq Roosevelt, q\u00eb n\u00eb ndryshim nga Churchill kishte me Stalinin nj\u00eb raport vler\u00ebsimi m\u00eb t\u00eb madh (edhe pse e takoi vet\u00ebm dy her\u00eb, n\u00eb Teheran dhe n\u00eb Jalt\u00eb). Lufta n\u00eb Europ\u00eb kishte p\u00ebrfunduar n\u00eb maj dhe n\u00eb gusht japonez\u00ebt qen\u00eb dor\u00ebzuar. Truman, pasuesi i Roosevelt, ishte mbi pozicione shum\u00eb m\u00eb konservator dhe m\u00eb izolacioniste se paraardh\u00ebsi. Ve\u00e7 k\u00ebsaj, ishte tashm\u00eb e qart\u00eb se Stalini nuk do t\u2019u q\u00ebndronte marr\u00ebveshjeve, duke pushtuar ushtarakisht territore t\u00eb ndryshme lindore. Klima nd\u00ebrkomb\u00ebtare u nxeh. Gjysma e Europ\u00ebs ishte shkat\u00ebrruar dhe komunizmi rrezikonte t\u00eb p\u00ebrhapej n\u00eb vende m\u00eb t\u00eb sprovuara nga lufta. K\u00ebshtu, i dashuri Uncle Joe <\/em>u transformua n\u00eb nj\u00eb k\u00ebrc\u00ebnim. Rezultoi menj\u00ebher\u00eb par\u00ebsore p\u00ebr Shtetet e Bashkuara q\u00eb ta rifusnin Europ\u00ebn n\u00eb sfer\u00ebn e tyre t\u00eb influenc\u00ebs dhe jo vet\u00ebm p\u00ebr interesa ekonomike dhe ushtarake (q\u00eb megjithat\u00eb qen\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme), por edhe ideologjike. Shtetet e Bashkuara frik\u00ebsoheshin se mos n\u00eb Europ\u00eb komunizmi p\u00ebrhapej, ndoshta edhe n\u00ebp\u00ebrmjet zgjedhjeve t\u00eb lira, kjo do t\u00eb \u00e7onte p\u00ebrfundimisht n\u00eb per\u00ebndimin e aleanc\u00ebs tradicionale midis vendeve per\u00ebndimore me t\u00eb cilat ndante vlerat e demokracis\u00eb dhe t\u00eb liberalizmit. Por asgj\u00eb nuk mund t\u00eb shmangte q\u00eb Kontinenti i Vjet\u00ebr t\u00eb ndahej n\u00eb dy blloqe t\u00eb kundrv\u00ebna politikisht, q\u00eb nuk komunikonin m\u00eb nj\u00ebri me tjetrin. \u201cNj\u00eb Perde e Hekurt ka r\u00ebn\u00eb mbi frontin e tyre <\/em>[t\u00eb sovjetik\u00ebve, sh\u00ebnimi im.]. Nuk e dijm\u00eb se \u00e7far\u00eb po ndodh pas saj\u201d<\/em>, i shkroi Churchill Truman m\u00eb 1945. Ishte fillimi i Luft\u00ebs s\u00eb Ftoht\u00eb, q\u00eb do ta influencoj\u00eb politik\u00ebn bot\u00ebrore n\u00eb 50 vitet e ardhshme.<\/p>\n Frik\u00eb e kuqe.<\/strong> N\u00eb Shtetet e Bashkuara frika nga komunist\u00ebt, \u201cRed Scare\u201d e p\u00ebrhapuri pas shp\u00ebrthimit t\u00eb Revolucionit t\u00eb Tetorit, midis viteve 1917 e 1920, rimori energji n\u00eb vitet \u201950, kur frik\u00ebrave t\u00eb nj\u00eb infiltrimi t\u00eb komunist\u00ebve n\u00eb poste pushteti ju shtuan frik\u00ebrat e nj\u00eb sulmi nga ana e Bashkimit Sovjetik. N\u00eb vend nisi nj\u00eb gjueti n\u00eb kuptimin e plot\u00eb t\u00eb fjal\u00ebve ndaj spiun\u00ebve komunist\u00eb apo t\u00eb supozuara t\u00eb till\u00eb. Politika, shoq\u00ebria, sektor\u00eb t\u00eb t\u00ebr\u00eb\u00a0 dhe sidomos industria e kinemas\u00eb \u2013 e cila kishte nj\u00eb pesh\u00eb t\u00eb madhe n\u00eb kultur\u00ebn amerikane \u2013 i paguan shpenzimet. Hollywood, q\u00eb midis 1943 e 1944 kishte prodhuar filma propagande p\u00ebr t\u00eb promovuar aleanc\u00ebn me rus\u00ebt, tani ishte n\u00eb sh\u00ebnjestr\u00ebn e Komisionit p\u00ebr Aktivitetet Antiamerikane. Skenarist\u00eb dhe regjisor\u00eb t\u00eb dyshuar se punonin p\u00ebr sovjetik\u00ebt kund\u00ebr qeveris\u00eb s\u00eb Shteteve t\u00eb Bashkuara p\u00ebrfunduan n\u00eb black list<\/em>, shum\u00eb u procesuan dhe deri i burgos\u00ebn. Masat e ndodhura n\u00eb ligjet si Smith Act, q\u00eb nga 1940 vinte n\u00ebn akuz\u00eb k\u00ebdo q\u00eb favorizonte p\u00ebrmbysjen e qeveris\u00eb s\u00eb Shteteve t\u00eb Bashkuara, u mor\u00ebn dhe u zgjeruan n\u00eb funksion antikomunist\u00eb dhe p\u00ebrb\u00ebn\u00eb baz\u00ebn e nj\u00eb lufte politike dhe ideologjike t\u00eb gjat\u00eb e t\u00eb dhimbshme.<\/p>\n Pasoja.<\/strong> Prej koh\u00ebsh historian\u00ebt debatojn\u00eb mbi shkaqet e klim\u00ebs s\u00eb v\u00ebshtir\u00eb nd\u00ebrkomb\u00ebtare q\u00eb u krijua t\u00eb nes\u00ebrmen e konfliktit bot\u00ebror, duke u nisur pik\u00ebrisht nga ajo konferenc\u00eb e Krimes\u00eb. Aty u vendos\u00ebn fatet e kombeve dhe e t\u00eb gjitha popullsive t\u00eb Europ\u00ebs p\u00ebr shum\u00eb vite n\u00eb vazhdom: \u201cPerdja e Hekurt\u201d me kujtes\u00eb churchilliane nisi t\u00eb bjer\u00eb vet\u00ebm n\u00eb 1989. Sipas disave, aleat\u00ebt i dhan\u00eb shum\u00eb Stalinin. Kurse p\u00ebr t\u00eb tjer\u00ebt nuk kishin alternativa, duke qen\u00eb n\u00eb gjendje shahu: lufta ishte n\u00eb zhvillim dhe sovjetik\u00ebt do t\u00eb mund ta merrnin kontrollin e t\u00eb gjith\u00eb Gjermanis\u00eb, kus Ushtria e Kuqe ende po luftonte. Nj\u00eb gj\u00eb \u00ebsht\u00eb e sigurt\u00eb: n\u00eb Konferenc\u00ebn Jalt\u00ebs t\u00eb gjith\u00eb nyjet e nj\u00eb alenace t\u00eb detyruara erdh\u00ebn n\u00eb momentin e \u00e7arjes dhe realizmi politik paraqiti llogarin\u00eb.<\/p>\n (nga Storica<\/em>)<\/p>\n P\u00ebrgatiti<\/strong><\/p>\n ARMIN TIRANA<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Peppone pa don Camillo: thuajse mund t\u00eb ngat\u00ebrrohesh p\u00ebrball\u00eb portretit t\u00eb tij. Sikur t\u00eb mos ishte p\u00ebr ata sy, t\u00eb fiksuar dhe bosh: aspekti i vet\u00ebm i fytyr\u00ebs s\u00eb Stalinit, bashk\u00eb me mustaqet me t\u00eb cilat mbulonte shenjat e lis\u00eb, q\u00eb piktor\u00ebt e regjimit nuk guxuan kurr\u00eb t\u2019ia modifikojn\u00eb. As kur u b\u00eb nj\u00eb detyrim …<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":39664,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[42],"tags":[],"class_list":["post-39663","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","","category-kulture"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/39663","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=39663"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/39663\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/39664"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=39663"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=39663"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=39663"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}