{"id":46118,"date":"2023-05-16T08:39:32","date_gmt":"2023-05-16T08:39:32","guid":{"rendered":"https:\/\/rdnews.al\/?p=46118"},"modified":"2023-05-16T08:39:32","modified_gmt":"2023-05-16T08:39:32","slug":"lidhja-amerikane","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/2023\/05\/16\/lidhja-amerikane\/","title":{"rendered":"Lidhja amerikane"},"content":{"rendered":"<p>K\u00ebshtu shkruante i sapozgjedhuri Sekretar amerikan i Shtetit, Dean Acheson, n\u00eb fillimin e 1949: \u201cItalia nuk ndodhet fizikisht n\u00eb oqeanin veriatlantik dhe p\u00ebrfshirja e saj [n\u00eb aleanc\u00ebn e ardhshme] shtrin impenjimet e pjes\u00ebmarr\u00ebsve\u201d drejt \u201cMesdheut, siguria e t\u00eb cilit do t\u00eb menaxhohej m\u00eb mir\u00eb t\u00eb menaxhohej n\u00ebp\u00ebrmjet nj\u00eb marr\u00ebveshjeje [\u2026] t\u00eb ndar\u00eb\u201d dhe specifike. \u201cKlauzolat e traktatit t\u00eb paqes i kufizojn\u00eb rrept\u00ebsisht dimensionet e struktur\u00ebs ushtarake dhe, p\u00ebr pasoj\u00eb, aft\u00ebsin\u00eb e saj p\u00ebr t\u00eb kontribuar [\u2026] ndaj siguris\u00eb kolektive t\u00eb hap\u00ebsir\u00ebs veriatlantike\u201d. Mbrojtja e Italis\u00eb rrezikon t\u00eb absorboj\u00eb nj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb \u201cresurseve dhe forcave t\u00eb kufizuara t\u00eb cil\u00ebn e disponojn\u00eb pjes\u00ebmarr\u00ebsit e tjer\u00eb. [\u2026] N\u00eb dy luft\u00ebrat bot\u00ebrore, Italia \u00ebsht\u00eb demonstruar aleate e paaft\u00eb dhe e pambrojtshme, duke nd\u00ebrruar n\u00eb t\u00eb dy rastet kampin\u201d dhe, n\u00eb 1940, \u201cduke goditur n\u00eb shpin\u00eb Franc\u00ebn dhe Mbret\u00ebrin\u00eb e Bashkuar\u201d. Ama \u00ebsht\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb edhe se Italia ishte nj\u00eb \u201can\u00ebtare natyrale e komunitetit europiano \u2013 per\u00ebndimor p\u00ebr nga raca, tradita dhe qytet\u00ebrimi i that\u00eb (<em>arid civilization<\/em>)\u201d. Qeveria franceze kishte b\u00ebr\u00eb t\u00eb qart\u00eb se do t\u00eb ishte shum\u00eb e v\u00ebshtir\u00eb t\u00eb \u201cfirmos\u00eb apo ratifikoj\u00eb paktin\u201d n\u00eb rasti t\u00eb nj\u00eb p\u00ebrfshirje t\u00eb munguar italiane. Shtetet e Bashkuara qen\u00eb shpenzuar shum\u00eb p\u00ebr ta ndihmuar qeverin\u00eb italiane dhe \u201cdob\u00ebsuar k\u00ebrc\u00ebnimin komunist\u201d.<\/p>\n<p>Ambasadori n\u00eb Rom\u00eb, James Dunn, mendonte se refuzimi i k\u00ebrkes\u00ebs s\u00eb pjes\u00ebmarrjes \u201cdo t\u00eb anullonte pjes\u00ebrisht at\u00eb q\u00eb \u00ebsht\u00eb fituar n\u00eb Itali vitin e fundit dhe do ta nxiste qeverin\u00eb italiane t\u00eb adoptonte nj\u00eb pozicion neutraliteti n\u00ebp\u00ebrmjet t\u00eb cilit do t\u00eb tentonte ta vendoste Per\u00ebndimin kund\u00ebr Lindjes. Nj\u00eb refuzim q\u00eb do ta rriste\u201d p\u00ebrtej \u201cinfluenc\u00ebn komuniste n\u00eb Itali dhe do ta diskreditonte qeverin\u00eb aktuale dhe politikat proper\u00ebndimore t\u00eb saj\u201d. K\u00ebshtu pra Acheson e karakterizonte Italin\u00eb dhe shpjegonte se pse, pavar\u00ebsisht gjith\u00e7kaje, ishte e nevojshme t\u00eb futej n\u00eb aleanc\u00ebn veriatlantike \u2013 traktati q\u00eb do t\u00eb firmosej n\u00eb Uashington m\u00eb 4 prill 1949. Acheson fliste p\u00ebr nj\u00eb president, Harry Truman, skeptik dhe instinktivisht kund\u00ebr; p\u00ebr nj\u00eb bot\u00eb politike, p\u00ebrfshi t\u00eb gjith\u00eb an\u00ebtar\u00ebt kryesor\u00eb t\u00eb Komisionit t\u00eb Jasht\u00ebm t\u00eb Senatit, n\u00eb pjes\u00eb t\u00eb madhe armiq\u00ebsor ndaj ides\u00eb; p\u00ebr nj\u00eb opinion publik q\u00eb e p\u00ebrtypte me v\u00ebshtir\u00ebsi zgjerimin e barrave nd\u00ebrkomb\u00ebtare t\u00eb Shteteve t\u00eb Bashkuara dhe kufizimet q\u00eb nj\u00eb aleanc\u00eb si ajo q\u00eb po negocionte do t\u2019i vendoste liris\u00eb s\u00eb veprimit dhe vet\u00eb sovranitetit amerikan. Kishte qen\u00eb n\u00eb thelb ajo sfida e madhe e politik\u00ebs s\u00eb jashtme amerikane e 3 viteve t\u00eb m\u00ebparshme: t\u00eb bind\u00ebte amerikan\u00ebt t\u00eb pranonin kostot dhe r\u00ebnd\u00ebsit\u00eb e nj\u00eb pranie nd\u00ebrkomb\u00ebtare shum\u00eb m\u00eb t\u00eb madhe nga sa nuk besohej nga undi i Luft\u00ebs s\u00eb Dyt\u00eb Bot\u00ebrore. Gjith\u00e7ka n\u00eb mes t\u00eb nj\u00eb tranzicioni kompleks nga ekonomia e luft\u00ebs n\u00eb at\u00eb t\u00eb paqes, me mij\u00ebrat e ushtar\u00ebve q\u00eb protestonin dhe rebeloheshin \u2013 nga Manila n\u00eb Berlin \u2013 p\u00ebr koh\u00ebt e shtyra nga kthimi i tyre n\u00eb sht\u00ebpi dhe nj\u00eb bot\u00eb politike ku k\u00ebmb\u00ebngul\u00ebs (dhe t\u00eb forcuara nga vota e <em>midterm<\/em> t\u00eb vitit 1946) qen\u00eb z\u00ebrat e kujt i kund\u00ebrvihej linj\u00ebs internacionaliste t\u00eb administrat\u00ebs.<\/p>\n<p><strong>Motivet e pasiguris\u00eb ndaj Italis\u00eb \u2013 dhe ndaj Europ\u00ebs<\/strong>. Ar\u00ebsyet e k\u00ebsaj kund\u00ebrshtie p\u00ebr ta mir\u00ebpritur Italin\u00eb n\u00eb b\u00ebrtham\u00ebn e vendeve firmuese t\u00eb paktit veriatlantik qen\u00eb t\u00eb shumta. Italia ishte nj\u00eb vend i dob\u00ebt dhe i mundur, i p\u00ebrjashtuar nga Kombet e Bashkuara, i nd\u00ebshkuar me nj\u00eb traktat paqeje jodrakonian, por q\u00eb ia kufizonte shum\u00eb aft\u00ebsin\u00eb e fuqis\u00eb s\u00eb ardhshme. Si\u00e7 kujtonte Acheson dhe shpjegonin shum\u00eb narrativa t\u00eb stereotipizuara mbi q\u00ebndrimin italian n\u00eb t\u00eb dy luft\u00ebrat, Italia ishte nj\u00eb partner i pabesuesh\u00ebm dhe politikisht i pap\u00ebrshtatsh\u00ebm. Dukej dhe n\u00eb shum\u00eb aspekte p\u00ebrb\u00ebnte nj\u00eb barr\u00eb m\u00eb shum\u00eb sesa nj\u00eb resurs: nj\u00eb pesh\u00eb t\u00eb cil\u00ebs i duhej kushtuar m\u00eb shum\u00eb kujdes sesa nj\u00eb kapital p\u00ebr t\u2019u sjell\u00eb nj\u00eb dhunti t\u00eb nj\u00eb aleance. Nj\u00eb besueshm\u00ebri kjo e konfirmuar nga vet\u00eb kuadri i brendsh\u00ebm politik italian. Zgjedhjet e prillit 1948 e kishin b\u00ebr\u00eb Uashingtonin t\u00eb shfrynte i qet\u00eb, por kishin provuar nj\u00eb ekuilib\u00ebr midis fprcave t\u00eb ndryshme qeveris\u00ebse q\u00eb nuk ishte ai i uruar nga Shtetet e Bashkuara, t\u00eb cilat pat\u00ebn synuar shum\u00eb mbi aft\u00ebsin\u00eb e forcave laike, republikane dhe social demokrate mbi t\u00eb gjitha, t\u00eb fark\u00ebtonin konservatorizmin e klerikalizmin e sektor\u00ebve t\u00eb gjer\u00eb t\u00eb Demokracis\u00eb Kristianem dhe t\u00eb promovonin ato receta reformuese dhe \u201cnewdealiste\u201d q\u00eb administrata Truman i konsideronte t\u00eb domosdoshme p\u00ebr demokratizimin dhe modernizimin e Italis\u00eb.<\/p>\n<p>Brenda galaktik\u00ebs demokristiane lul\u00ebzonin pastaj forca, q\u00eb si nga e djathta, ashtu si nga e majta, mendonin se ishte akoma e mundur t\u2019i t\u00ebrhiqeshin frer\u00ebt e bipolarizmit t\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb Ftoht\u00eb, duke shmangur nj\u00eb zgjedhje kampi q\u00eb po b\u00ebhej n\u00eb fakt e pashmangshme. Kund\u00ebrshtimit t\u00eb nj\u00eb pacifizmi me matric\u00eb kristiane me rr\u00ebnj\u00eb fisnike e t\u00eb thella i sh\u00ebrbenin si kund\u00ebrblloqe iluzionet terco \u2013 forciste t\u00eb kujt p\u00ebrk\u00ebdhelte akoma mund\u00ebsin\u00eb p\u00ebr t\u2019i dh\u00ebn\u00eb jet\u00eb blloqeve katolike jugeuropiane, ndoshta bashk\u00eb me Spanj\u00ebn e Franco. Ndryshorja politike q\u00eb preokuponte m\u00eb shum\u00eb Shtetet e Bashkuara ishte ajo e aktorve prosovjetik\u00eb: nj\u00eb parti komuniste m\u00eb e fort\u00eb dhe m\u00eb popullore se ajo q\u00eb po b\u00ebnte blloku i drejtuar nga Shtetet e Bashkuara dhe nj\u00eb parti socialiste, e masakruar nga p\u00ebrplasjet dhe shk\u00ebputjet, por solide dhe e lidhur n\u00eb nj\u00eb aleanc\u00eb politike dhe sindikale me Partin\u00eb Komuniste Italiane q\u00eb Shtetet e Bashkuara p\u00ebr vite do t\u00eb k\u00ebrkonin m\u00eb pas ta shkat\u00ebrronin. Pyetja q\u00eb shum\u00eb n\u00eb Uashington ngrinin ishte n\u00ebse mund t\u00eb armatosej dhe integrohej ushtarakisht q\u00eb do t\u00eb mund t\u00eb binte \u201cligj\u00ebrisht\u201d (dometh\u00ebn\u00eb me rrug\u00eb elektorale) n\u00eb nj\u00eb kamp armik; ku nga administrata publike tek forcat e armatosura nga mediat tek bizneset, ishte shum\u00eb e fuqishme mund\u00ebsia q\u00eb kolonat e pesta ta sabotonin aleanc\u00ebn.<\/p>\n<p>S\u00eb fundi, influenconin hierarkit\u00eb gjeopolitike dhe p\u00ebrkufizimi pasues i prioriteteve strategjike t\u00eb administrat\u00ebs. Zemra e konkurrenc\u00ebs bipolare me Bashkimin Sovjetik mbetej Gjermania. Italia nuk p\u00ebrb\u00ebnte teat\u00ebr margjinal, por as par\u00ebsor. Kthesa nga ana globaliste e politik\u00ebs s\u00eb jashtme amerikane do t\u00eb vinte n\u00eb muajt dhe n\u00eb vitet n\u00eb vazhdim: n\u00eb Azi, me pushtimin komunist t\u00eb Kin\u00ebs n\u00eb tetorin e 1949, shp\u00ebrthimin e konfliktit korean n\u00eb qershorin e 1950 dhe n\u00eb pjes\u00ebn tjet\u00ebr t\u00eb bot\u00ebs me faz\u00ebn e fundit t\u00eb shkolonizimit, neutralizmit transkomb\u00ebtar t\u00eb lan\u00e7uar n\u00eb Bandung n\u00eb vitin 1955, si dhe aktivizmin global t\u00eb Bashkimit Sovjetik passtalinian. I gjith\u00eb debati politik dhe strategjik amerikan i periudh\u00ebs 1947 \u2013 1949 u p\u00ebrq\u00ebndrua mbi nevoj\u00ebn e korrelimit t\u00eb mjeteve dhe q\u00ebllimeve, me p\u00ebrcaktimin e prioriteteve dhe dallimit midis zonave q\u00eb qen\u00eb strategjikisht jetike dhe atyre q\u00eb nuk qen\u00eb t\u00eb tilla. Nj\u00eb debat ky i dominuar jo rrall\u00eb nga konsiderata bilanci dhe nga konservatorizmi fiskal i presidentit Truman, p\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb t\u00eb gjat\u00eb kund\u00ebr financimit t\u00eb deficitit t\u00eb siguris\u00eb dhe i aft\u00eb ta \u00e7onte brenda pak kohe, midis 1945 e 1948, shpenzimet ushtarake nga 38% n\u00eb 3.5% t\u00eb PBB.<\/p>\n<p>Pak figura e sintetizuan m\u00eb mir\u00eb k\u00ebt\u00eb linj\u00eb sesa George Kennan, diplomatit q\u00eb nga Moska kishte promovuar nj\u00eb politik\u00eb frenimi t\u00eb fort\u00eb t\u00eb atij q\u00eb e konsideronte ekspansioniz\u00ebm t\u00eb lindur t\u00eb Bashkimit Sovjetik dhe q\u00eb n\u00eb majin e 1947 Truman e kishte vendosur t\u00eb drejtonte t\u00eb sapolindurin \u201cPolicy Planning Staff\u201d e Departamentit t\u00eb Shtetit. <em>Containment <\/em>i Kennan do t\u00eb vihej thuajse menj\u00ebher\u00eb n\u00ebn sulm si nj\u00eb \u201cjopolitik\u00eb\u201d nga intelektuali dhe komentatori legjendar Walter Lippmann dhe diplomati do t\u00eb b\u00ebnte me ngut prapkthehu, duke denoncuar aplikimin e keq t\u00eb indikacioneve t\u00eb tij dhe adoptimin e nj\u00eb globalizmi sa ideologjik aq edhe t\u00eb ngurt\u00eb, q\u00eb sipas th\u00ebnies s\u00eb tij ngrinte dhe shtynte Luft\u00ebn e Ftoht\u00eb n\u00eb vend q\u00eb ta zgjidhte. Mospranimi i Kennan u manifestua me forc\u00eb rrit\u00ebse sidomos gjat\u00eb vitit 1950, me distancimin e tij nga nj\u00eb dokument ky\u00e7 si NSC-68 (at\u00ebhere sekret), q\u00eb jo vet\u00ebm justifikonte adoptimin e impenjimeve shum\u00eb m\u00eb t\u00eb gjera dhe globale nga ana e Shteteve t\u00eb Bashkuara, por q\u00eb rivendikonte edhe pasojat pozitive ekonomike n\u00ebp\u00ebrmjet adoptimit t\u00eb nj\u00eb keynesizmi eksplicit ushtarak. Truman e miratoi dokumentin pas shum\u00eb rezistencave n\u00eb shtatorin e aij viti, si pasoj\u00eb e shp\u00ebrthimit t\u00eb luft\u00ebs n\u00eb Kore, por dyshimet e Kennan, p\u00ebr sa shpesh t\u00eb heshtura, qen\u00eb shfaqur respektivisht hipotez\u00ebs s\u00eb dh\u00ebnies jet\u00eb t\u00eb nj\u00eb aleance veriatlantike, si ajo q\u00eb u ratifikua m\u00eb pas n\u00eb prillin e 1949.<\/p>\n<p>Diplomati kishte objeksion iden\u00eb e perimetrit t\u00eb gjer\u00eb t\u00eb aleanc\u00ebs, q\u00eb do t\u2019i theksonte karakterin natyral dhe organik, duke ia zgjeruar detyrime dhe barra. Nj\u00eb aleanc\u00eb kombesh \u201cfine\u201d (<em>like-minded<\/em>), theksoi, ishte shum\u00eb m\u00eb tep\u00ebr e preferueshme: nj\u00eb koalicion q\u00eb do t\u00eb p\u00ebrfshinte Shtetet e Bashkuara, Britanin\u00eb e Madhe, Kanadan\u00eb dhe ndoshta edhe Portugalin\u00eb e Salazar, ku Kennan kishte punuar midis viteve 1942 e 1944 dhe t\u00eb cilit i vler\u00ebsonte reaksionarizmin\u00a0 e thell\u00eb e t\u00eb disiplinuar. Nga nj\u00eb perspektiv\u00eb e ngjashme, aderimi italian nuk ishte n\u00eb asnj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb i shtysh\u00ebmt\u00eb dh\u00ebn\u00ebs banalisht gjeografike i shtohej ajo politiko \u2013 kulturore: \u201cjo atlanticiteti\u201d italian manifestohej edhe n\u00eb brisht\u00ebsin\u00eb e nj\u00eb kombi, q\u00eb n\u00eb paragjykimin e fort\u00eb t\u00eb Kennan ndaj vendeve latine t\u00eb Europ\u00ebs, ashtu si n\u00eb Amerika, nuk mund t\u00eb kishte t\u00eb b\u00ebnte asgj\u00eb me grupin e tij t\u00eb <em>like-minded nations<\/em>.<\/p>\n<p><strong>R\u00ebnd\u00ebsia e gadishullit<\/strong>. Sekretari i Shtetit Acheson, si\u00e7 e kemi par\u00eb, e kryesonte k\u00ebt\u00eb logjik\u00eb, evokone rac\u00ebn, religjionin dhe qytet\u00ebrimin \u2013 si\u00e7 edhe Kennan \u2013 p\u00ebr t\u00eb ravij\u00ebzuar nj\u00eb kamp per\u00ebndimor (dhe, p\u00ebr pasoj\u00eb, atlantik) shum\u00eb m\u00eb t\u00eb gjer\u00eb brenda t\u00eb cilit Italia gjente n\u00eb fakt q\u00ebndrim natyral. E b\u00ebnte p\u00ebr t\u00eb fituar pik\u00ebrisht rezistencat ndaj p\u00ebrfshirjes s\u00eb Rom\u00ebs n\u00eb aleanc\u00eb dhe e b\u00ebnte p\u00ebr nj\u00eb seri ar\u00ebsyesh q\u00eb p\u00ebrfshinte pjes\u00eb t\u00eb administrat\u00ebs Truman, duke filluar nga Departamentii Shtetit, ta rishikonin linj\u00ebn fillestare. Kishte nj\u00eb t\u00eb natyrshme dhe t\u00eb p\u00ebrgjithshme: p\u00ebrkeq\u00ebsimi i p\u00ebrshpejtuar i raporteve me Mosk\u00ebn dhe bindja se Shtetet e Bashkuara duhet t\u00eb merrnin p\u00ebrgjegj\u00ebsi t\u00eb reja, duke institucionalizuar krijimin e nj\u00eb blloku euro \u2013 amerikan t\u00eb federuar nga garancia e siguris\u00eb e Shteteve t\u00eb Bashkuara dhe nga formalizimi i impenjimit t\u00eb tyre p\u00ebr t\u00eb mbrojtur partner\u00ebt europian\u00eb.<\/p>\n<p>Pastaj kishte edhe nj\u00eb seri ar\u00ebsyesh t\u00eb lidhura specifikisht me rastin italian. T\u00eb sapolindurit Departament t\u00eb Mbrojtjes, krer\u00ebt e Shtabit t\u00eb P\u00ebrgjithsh\u00ebm (<em>Joint Chiefs of Staff<\/em>) i n\u00ebnvizonin me theks n\u00eb rritje vler\u00ebn strazegjike t\u00eb krahut jugor dhe r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb e bazave q\u00eb Italia do t\u00eb mund t\u2019u garantonte Shteteve t\u00eb Bashkuara, duke filluar nga ishujt. N\u00eb negociatat e gjata mbi aleanc\u00ebn veriatlantike t\u00eb nisura n\u00eb korrikun e 1948 (t\u00eb quajtura <em>Washington Talks<\/em>), Franca ishte rreshtuar n\u00eb favor t\u00eb p\u00ebrfshirjes italiane me objektiv spostimin n\u00eb jug t\u00eb qendr\u00ebs gravitacionale t\u00eb bllokut dhe reduktimit t\u00eb rrezikut t\u00eb nj\u00eb dominimi anglo \u2013 amerikan dhe me urimin q\u00eb garancit\u00eb e aleanc\u00ebs t\u00eb mund t\u00eb shtriheshin m\u00eb pas edhe n\u00eb territoret veriafrikane.<\/p>\n<p>Ishte s\u00eb fundi konteksti politik italian, ka mund\u00ebsi ndryshorja m\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme n\u00eb influencimin e Shteteve t\u00eb Bashkuara. N\u00eb terma t\u00eb p\u00ebrgjithsh\u00ebm, peshonin m\u00eb shum\u00eb konsiderata politike dhe psikologjike se past\u00ebrtisht ushtarake. Aleanca sh\u00ebrbente p\u00ebr t\u00eb siguruar aleat\u00ebt, nxitur q\u00eb t\u00eb bashk\u00ebpunonin midis tyre dhe t\u00eb kontribuonin p\u00ebr mbrojtjen e p\u00ebrbashk\u00ebt, si edhe sh\u00ebrbente p\u00ebr t\u00eb forcuar subjektet politikisht m\u00eb t\u00eb brisht\u00eb: ata q\u00eb kishin m\u00eb shum\u00eb p\u00ebr k\u00ebt\u00eb binom ngusht\u00ebsisht m\u00eb t\u00eb nd\u00ebrvarur nga demokratizimi dhe modernizimi sesa Shtetet e Bahskuara donin t\u00eb promovonin, edhe pse n\u00eb leximin shum\u00eb <em>liberal<\/em> dhe progresist akoma hegjemon konsiderohej ky binom si antidoti m\u00eb i mir\u00eb ndaj p\u00ebrhapjes s\u00eb radikalizmave autoritar\u00eb t\u00eb cil\u00ebve komunizmi p\u00ebrfaq\u00ebsonte mish\u00ebrimin final ekstrem.<\/p>\n<p>Nga kjo perspektiv\u00eb ta lije Italin\u00eb jasht\u00eb paktit veriatlantik do ta dob\u00ebsonte dhe delegjitimonte De Gasperi, qeverin\u00eb e tij dhe partit\u00eb q\u00eb e mb\u00ebshtesnin. Aleanca dhe Plani Marshall qen\u00eb pra dy an\u00ebt e s\u00eb nj\u00ebjt\u00ebs medalje: instrumenta integrimi\u00a0 \u2013 sigurie dhe ekonomike \u2013 t\u00eb Italis\u00eb brenda nj\u00eb hap\u00ebsire atlantike q\u00eb shtirhej shum\u00eb p\u00ebrtej kufijve gjeografik\u00eb t\u00eb saj; dhe mjete t\u00eb nj\u00eb <em>grand design<\/em> modernizues, demokratizues dhe antikomunist.<\/p>\n<p><em>Containment <\/em>i Bashkimit Sovjetik kalonte edhe n\u00ebp\u00ebrmjet pranimit t\u00eb Italis\u00eb n\u00eb aleanc\u00ebn veriatlantike. N\u00eb vendosjen e firm\u00ebs italiane m\u00eb 4 prill t\u00eb 1949, ministri i Jasht\u00ebm Carlo Sforza shprehu fjal\u00eb t\u00eb larta dhe jo rrethanore. N\u00ebnshkrimi i k\u00ebsaj marr\u00ebveshjeje jo vet\u00ebm amerikane, deklaroi, \u201cndihmon t\u00eb gjith\u00eb t\u00eb kuptojn\u00eb se oqeanet po v\u00ebhen liqene t\u00eb vegj\u00ebl dhe formacionet historike m\u00eb t\u00eb ndryshme nuk p\u00ebrfaq\u00ebsojn\u00eb gj\u00eb tjet\u00ebr ve\u00e7se nj\u00eb varietet folklori\u00a0 p\u00ebrball\u00eb nevoj\u00ebs p\u00ebr t\u2019u bashkuar, t\u00eb gjith\u00eb, p\u00ebr t\u00eb shp\u00ebtuar pasurin\u00eb ton\u00eb t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt m\u00eb t\u00eb shtrenjt\u00eb: paqen dhe demokracin\u00eb\u201d. \u201cPakti veriatlantik\u201d, gozhdoi Sforza, \u201cdo t\u00eb p\u00ebrb\u00ebj\u00eb nj\u00eb prej ngjarjeve m\u00eb fisnike dhe bujare t\u00eb historis\u00eb s\u00eb njer\u00ebzimit sikur t\u00eb gjith\u00eb an\u00ebtar\u00ebt e tij do t\u00eb demonstrojn\u00eb \u2013 brenda dhe jasht\u00eb paktit \u2013 sikur historia melankolike e Europ\u00ebs u ka m\u00ebsuar k\u00ebt\u00eb leksion suprem: se asnj\u00eb vend n\u00eb bot\u00eb nuk mund t\u00eb ndjehet i sigurt\u00eb p\u00ebr begatin\u00eb dhe paqen e tij sikur t\u00eb gjith\u00eb fqinj\u00ebt e tij t\u00eb mos marshonin me t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn siguri drejt objektivash t\u00eb pranuar begatie dhe sigurie\u201d.<\/p>\n<p>Parlamenti italian e ratifikoi me shpejt\u00ebsi marr\u00ebveshjen, edhe pse nuk munduan moskdakord\u00ebsit\u00eb dhe diskutimet brenda Demokracis\u00eb Kristiane. At\u00ebhere lind\u00ebte nj\u00eb aleanc\u00eb asimetrike dhe e pabarabart\u00eb, menj\u00ebher\u00eb e strukturuar n\u00eb nj\u00eb organizat\u00eb t\u00eb saj, NATO. Subjekti hegjemon dhe federues, Shtetet e Bashkuara, merrnin p\u00ebrsip\u00ebr sigurin\u00eb e vendeve europiane, duke siguruar n\u00eb k\u00ebmbim privilegje gjysm\u00eb perandorake, mbi t\u00eb gjitha juridiksioni i saj mbi ushtarak\u00ebt amerikan\u00eb e pranish\u00ebm n\u00eb Europ\u00eb (nj\u00eb ekstraterritorialitet ky nga i cili do t\u00eb p\u00ebrfitonin pilot\u00ebt amerikan\u00eb p\u00ebrgjegj\u00ebs p\u00ebr masakr\u00ebn e Cermis n\u00eb vitin 1998).<\/p>\n<p><strong>Italia n\u00eb NATO dhe ambiguitetet e saj<\/strong>. Brenda k\u00ebsaj asiemtrie themelore, dialektika mbetej e dendur dhe e destinuar t\u00eb sh\u00ebnonte historin\u00eb e marr\u00ebdh\u00ebnieve italo \u2013 amerikane. Si dhe m\u00eb shum\u00eb se an\u00ebtar\u00ebt e tjer\u00eb t\u00eb NATO, administratat e ndryshme amerikane i k\u00ebrkonin Italis\u00eb t\u00eb kontribuonte m\u00eb shum\u00eb dhe n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb m\u00eb pak ambie ndaj mbrojtjes s\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt dhe politikave NATO. Duke rritur shpenzimet ushtarake, sidomos pas shp\u00ebrthimit t\u00eb luft\u00ebs n\u00eb Kore; duke koordinuar politikat e siguris\u00eb; duke marr\u00eb nj\u00eb linj\u00eb m\u00eb t\u00eb vendosur kund\u00ebr forcave politike dhe sindikatave prosovjetike, po t\u00eb ishte e nevojshme duke i deklaruar t\u00eb paligjshme si\u00e7 i k\u00ebrkoi, p\u00ebr shembull, administrata Eisenhower. K\u00ebrkesa k\u00ebto q\u00eb partneri italian shpesh i refuzoi, i shtyr\u00eb nga kot\u00ebsi politike \u2013 respektivisht ndaj autonomis\u00eb s\u00eb supozuar t\u00eb cil\u00ebn Italia kishte mundur t\u00eb g\u00ebzonte n\u00eb hap\u00ebsir\u00ebn mesdhetare \u2013 dometh\u00ebn\u00eb nga nj\u00eb ndjeshm\u00ebri kushtetuese q\u00eb vinte nga ato derivime autoritare t\u00eb ngritura n\u00eb at\u00eb koh\u00eb nga Uashingtoni, si n\u00eb periudh\u00ebn gjat\u00eb s\u00eb cil\u00ebs Clare Boothe Luce qe ambasadore n\u00eb Rom\u00eb (1953 \u2013 1956) apo n\u00eb vitet e para t\u00eb administrat\u00ebs Nixon (1969 \u2013 1972).<\/p>\n<p>N\u00ebse Shtetet e Bashkuara shpesh e konsideronin Italin\u00eb si partner atlantik ambig dhe asnj\u00ebher\u00eb plot\u00ebsisht t\u00eb besuesh\u00ebm, jo rrall\u00eb Roma e ankoi q\u00ebndrimin binar dhe t\u00eb pam\u00ebshirsh\u00ebm t\u00eb diplomacis\u00eb amerikane (pak jav\u00eb pas fillimit t\u00eb konfliktit korean, kryeministri De Gasperi paralajm\u00ebroi se Europa, \u201cm\u00eb e urt\u00eb dhe eksperte\u201d se \u201cnaiv\u00ebt amerikan\u00eb\u201d arrinte t\u00eb thoshte nj\u00eb \u201cfjal\u00eb t\u00eb vendosur paqeje\u201d). Vepronte dhe do t\u00eb vepronte gjat\u00eb pjes\u00ebs m\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb Ftoht\u00eb, nj\u00eb tension themelor midis t\u00eb dy besnik\u00ebrive brenda t\u00eb cil\u00ebve ishte thirrur t\u00eb operonte kush drejtonte Italin\u00eb: ajo nd\u00ebrkomb\u00ebtare ndaj nj\u00eb aleance lidh\u00ebsja themelore e s\u00eb cil\u00ebs ishte antikomunizmi dhe q\u00ebllimi final frenimi i Bashkimit Sovjetik; dhe ajo e krijimi antifashist ku kishin kontribuar forca prosovjetike, q\u00eb p\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr qeverisnin qytete t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme (dhe, n\u00eb t\u00eb ardhmen, rajone) dhe merrnin pjes\u00eb aktivisht n\u00eb loj\u00ebn parlamentare, shpesh duke kontribuar n\u00eb iterin legjislativ. Nj\u00eb tension ky q\u00eb do t\u00eb tejkalohej vet\u00ebm me kalimin e koh\u00ebs me zbehjen e matricave fillestare t\u00eb aleanc\u00ebs, transformimin fillimisht t\u00eb Partis\u00eb Socialiste Italiane e m\u00eb pas t\u00eb Partis\u00eb Komuniste Italiane dhe mbarimit t\u00eb luft\u00ebs s\u00eb Ftoht\u00eb.<\/p>\n<p>(nga <em>Aspen Institute<\/em>)<\/p>\n<p><strong>P\u00ebrgatiti<\/strong><\/p>\n<p><strong>ARMIN TIRANA<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>K\u00ebshtu shkruante i sapozgjedhuri Sekretar amerikan i Shtetit, Dean Acheson, n\u00eb fillimin e 1949: \u201cItalia nuk ndodhet fizikisht n\u00eb oqeanin veriatlantik dhe p\u00ebrfshirja e saj [n\u00eb aleanc\u00ebn e ardhshme] shtrin impenjimet e pjes\u00ebmarr\u00ebsve\u201d drejt \u201cMesdheut, siguria e t\u00eb cilit do t\u00eb menaxhohej m\u00eb mir\u00eb t\u00eb menaxhohej n\u00ebp\u00ebrmjet nj\u00eb marr\u00ebveshjeje [\u2026] t\u00eb ndar\u00eb\u201d dhe specifike. \u201cKlauzolat &hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":46119,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[42],"tags":[],"class_list":["post-46118","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","","category-kulture"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/46118","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=46118"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/46118\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/46119"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=46118"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=46118"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=46118"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}