{"id":47150,"date":"2023-05-29T08:50:01","date_gmt":"2023-05-29T08:50:01","guid":{"rendered":"https:\/\/rdnews.al\/?p=47150"},"modified":"2023-05-29T08:50:01","modified_gmt":"2023-05-29T08:50:01","slug":"krimeja-do-te-kthehet-ukrainase","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/2023\/05\/29\/krimeja-do-te-kthehet-ukrainase\/","title":{"rendered":"\u201cKrimeja do t\u00eb kthehet ukrainase\u201d"},"content":{"rendered":"<p><strong>Bashk\u00ebbisedim me Tamila Tasheva, P\u00ebrfaq\u00ebsuese e P\u00ebrhershme e Presidenc\u00ebs ukrainase p\u00ebr Krimen\u00eb\u00a0<\/strong><\/p>\n<p><strong>Mendoni se mund ta rimerrni Krimen\u00eb?<\/strong><\/p>\n<p>Nj\u00eb objektiv themelor i propozimit t\u00eb paqes t\u00eb formuluar nga qeveria e Volodymyr Zelenskyj \u00ebsht\u00eb kthimi n\u00eb kufijt\u00eb ukrainas t\u00eb 1991. Kjo p\u00ebrfshin \u00e7lirimin e gadishullit nga pushtimi rus i vitit 2014. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb q\u00ebllim taktika jon\u00eb \u00ebsht\u00eb hibride: dometh\u00ebn\u00eb i shoq\u00ebron iniciativat diplomatike me mb\u00ebshtetjen e partner\u00ebve tan\u00eb nd\u00ebrkomb\u00ebtar\u00eb me mjete ushtarake. Deri n\u00eb pushtimin rus t\u00eb 2022 Kievi shpresonte n\u00eb nj\u00eb zgjidhje negociale, por me agresionin e saj Moska e ka nxjerr\u00eb jasht\u00eb loje k\u00ebt\u00eb mund\u00ebsi. Sulmi rus ndaj pjes\u00ebs tjet\u00ebr t\u00eb territorit ukrainas \u00ebsht\u00eb edhe rezultati i mosv\u00ebmendjes s\u00eb fort\u00eb nd\u00ebrkomb\u00ebtare kundrejt Krimes\u00eb.<\/p>\n<p><strong>\u00cbsht\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb se po p\u00ebrgatisni nj\u00eb kund\u00ebrsulm mbi gadishull?<\/strong><\/p>\n<p>Ky vendim \u00ebsht\u00eb kompetenc\u00eb e ministrive t\u00eb Mbrojtjes dhe t\u00eb Jasht\u00ebm. Sigurisht q\u00eb Ukraina e mban t\u00eb hapur mund\u00ebsin\u00eb e nj\u00eb operacioni t\u00eb ngjash\u00ebm n\u00eb Krime dhe n\u00eb rajonet e Kherson e Zaporizhzhias. Jan\u00eb zona strategjike, pasi jan\u00eb themelore p\u00ebr furnizimin e ushtris\u00eb ruse.<\/p>\n<p><strong>P\u00ebr cilat arm\u00eb per\u00ebndimore keni nevoj\u00eb?<\/strong><\/p>\n<p>P\u00ebr \u00e7far\u00ebdo mjeti mbrojt\u00ebs dhe sulmues, p\u00ebrfshi tanke dhe drone. Edhe n\u00eb pritje t\u00eb nj\u00eb ripushtimi t\u00eb gadishullit. N\u00eb planin diplomatik, arma m\u00eb efikase mbetet n\u00eb fakt presioni i shkaktuar nga sanksionet mbi presidentin Vladimir Putin, mbi oligark\u00ebt dhe mbi sektorin bankar rus.<\/p>\n<p><strong>N\u00eb \u00e7far\u00eb kushtesh Kievi mund ta rihap\u00eb dialogun me Kremlinin?<\/strong><\/p>\n<p>Pas referendumeve false t\u00eb mbajtura n\u00eb kat\u00ebr oblastet e Donjeckut, Luhanskut, Khersonit dhe Zaporizhzhias dhe p\u00ebrfshirjes s\u00eb k\u00ebtyre territoreve n\u00eb planin kushtetues rus, presidenti ukrainas ka ndaluar \u00e7do kontakt diplomatik me Rusin\u00eb, aq\u00a0 m\u00eb shum\u00eb n\u00eb raport me Krimen\u00eb. Moska ka mbyllur pdo mund\u00ebsi dialogu duke \u00e7uar n\u00ebnj\u00eb luft\u00eb t\u00eb pist\u00eb dhe jokonvencionale. Vet\u00ebm kur do t\u00eb nd\u00ebrpriten operacionet dhe do t\u00eb t\u00ebrhiqet p\u00ebrtej kufijve ukrainas t\u00eb 1991, marr\u00ebdh\u00ebniet mund t\u00eb rifillojn\u00eb, por ama n\u00eb kushtet tona. Nj\u00eb shk\u00ebmbim direkt me Federat\u00ebn Ruse procedon gjith\u00ebsesi n\u00ebp\u00ebrmjet subjekteve t\u00eb treta si Kombet e Bashkuara apo Turqia n\u00eb tema specifike: marr\u00ebveshja p\u00ebr grurin, f\u00ebmij\u00ebt e deportuar ilegalisht n\u00eb Rusi, shk\u00ebmbimi i rob\u00ebrve t\u00eb luft\u00ebs, \u00e7lirimi i civil\u00ebve.<\/p>\n<p><strong>N\u00ebse rus\u00ebt do ta shikonin t\u2019u k\u00ebrc\u00ebnohej kontrolli i tyre n\u00eb Krime, do ta p\u00ebrdornin arm\u00ebn b\u00ebrthamore?<\/strong><\/p>\n<p>Rreziku \u00ebsht\u00eb. Nga pik\u00ebpamja ruse, Donjecku, Luansku, Khersoni dhe Zaporizhzhia jan\u00eb tani subjekte t\u00eb Federat\u00ebs, prandaj pdo aksion ushtarak kund\u00ebr k\u00ebtyre territoreve \u00ebsht\u00eb ekuivalente me nj\u00eb shkelje t\u00eb hap\u00ebsir\u00ebs territoriale dhe kushtetuese ruse. Sidomos qysh kur ushtria ukrainase ka \u00e7liruar Khersonin, frika se mos Moska p\u00ebrdor arm\u00ebt b\u00ebrthamore taktike \u00ebsht\u00eb rritur n\u00eb Amerik\u00eb dhe Europ\u00eb. \u00cbsht\u00eb shfaqur ideja se lufta \u00ebsht\u00eb p\u00ebr Kievin nj\u00eb rast p\u00ebr rimarrjen e Krimes\u00eb edhe me koston e gjakderdhjeve t\u00eb m\u00ebdha dhe \u00ebsht\u00eb p\u00ebrhapur perceptimi se p\u00ebr t\u00eb mbrojtur gadishullin Moska mund t\u00eb p\u00ebrdor arm\u00ebn atomike. Rusia \u00ebsht\u00eb e izoluar dhe partner\u00ebt kryesor\u00eb t\u00eb saj, si Kina dhe India, mbajn\u00eb peng p\u00ebrdorimin e b\u00ebrthamores. Pra nuk besojm\u00eb se Moska ka v\u00ebrtet p\u00ebr q\u00ebllim q\u00eb t\u2019i p\u00ebrdor\u00eb.<\/p>\n<p><strong>A eksportojn\u00eb rus\u00ebt drith\u00ebra dhe l\u00ebnd\u00eb t\u00eb tjera t\u00eb para nga portet e Krimes\u00eb?<\/strong><\/p>\n<p>Po. Nga fillimi i luft\u00ebs Federata Ruse eksporton nga territoret e pushtuara si Zaporizhzhja, Khersoni dhe Sevastopoli grurin ton\u00eb dhe ua rishet paligjshm\u00ebrisht t\u00eb tret\u00ebve. Prokuroria ukrainase me juridiksion n\u00eb territorin e Krimes\u00eb, e detyruar ta transferoj\u00eb selin\u00eb e saj n\u00eb Kiev, i ka denoncuar e para k\u00ebt\u00eb vjedhje. Zyra e saj monitoron n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb konstante l\u00ebvizjet ruse n\u00ebp\u00ebrmjet Detit t\u00eb Zi.<\/p>\n<p><strong>Ku jan\u00eb destinuar k\u00ebto eksporte?<\/strong><\/p>\n<p>N\u00eb kompani t\u00eb vendeve t\u00eb ndryshme, sidomos turke. Kievi nuk e ka e akuzuar kurr\u00eb hapur Turqin\u00eb p\u00ebr blerjen e grurit t\u00eb vjedhur n\u00eb Ukrain\u00eb, por i ka k\u00ebrkuar Ankaras\u00eb t\u00eb hap\u00eb hetime mbi subjektet e p\u00ebrfshira.<\/p>\n<p><strong>Cilat biznese e rishesin m\u00eb pas n\u00eb vende t\u00eb tjera?<\/strong><\/p>\n<p>Po. N\u00eb Azi Qendrore dhe n\u00eb Siri, p\u00ebr shembull, jan\u00eb zbuluar gjurm\u00eb t\u00eb shk\u00ebmbimeve t\u00eb tilla. P\u00ebr t\u2019ia marr\u00eb k\u00ebt\u00eb treg t\u00eb paligjsh\u00ebm Mosk\u00ebs, n\u00eb p\u00ebrvjetorin e fundit t\u00eb Holodomorit (zis\u00eb s\u00eb madje t\u00eb buk\u00ebs t\u00eb periudh\u00ebs 1932 \u2013 1933) Kievi ka nisur nj\u00eb projekt humanitar t\u00eb mbiquajtur \u201cGrur\u00eb nga Ukraina\u201d. Programi \u00ebsht\u00eb operativ nga n\u00ebntori dje shikon pjes\u00ebmarrjen e partner\u00ebve t\u00eb ndrysh\u00ebm si Italia, Mbret\u00ebria e Bashkuara, Shtetet e Bashkuara, Japonia, Koreja e Jugut dhe Turqia. K\u00ebta t\u00eb fundit e blejn\u00eb nga ne grurin p\u00ebr ta rishitur m\u00eb pas n\u00eb vendet e Azis\u00eb Qendrore, Amerik\u00ebs Latine dhe Afrik\u00ebs q\u00eb deri m\u00eb tani e blinin nga Rusia.<\/p>\n<p><strong>N\u00ebse do ta rimerrte kontrollin e Krimes\u00eb, mund t\u00eb mbanit nj\u00eb referendum apo ta shpallnit gadishullin e pavarur?<\/strong><\/p>\n<p>Tatar\u00ebt e Krimes\u00eb do t\u00eb siguronin ka mund\u00ebsi nj\u00eb status special, por Kievi nuk e ka nd\u00ebrmend as t\u00eb mbaj\u00eb ndonj\u00eb referendum, as t\u00eb mb\u00ebshtes\u00eb pavar\u00ebsin\u00eb e gadishullit. Republika Autonome e Krimes\u00eb \u00ebsht\u00eb pjes\u00eb e territorit ukrainas. Nga pik\u00ebpamja gjeografike \u00ebsht\u00eb ngusht\u00ebsisht e lidhur me m\u00ebm\u00ebdheun dhe i \u00ebsht\u00eb e varur prej furnizimit me uj\u00eb, gaz dhe elektricitet. Nga pushtimi Rusia faktikisht ka pasur v\u00ebshtir\u00ebsi t\u00eb m\u00ebdha q\u00eb ta mb\u00ebshtes\u00eb. Narracioni i Mosk\u00ebs sipas t\u00eb cilit Krimeja ju dhurua Kievit nga presidenti rus Nikita Hrushov n\u00eb vitet \u201950 t\u00eb \u2018900 nuk \u00ebsht\u00eb krejt\u00ebsisht i v\u00ebrtet\u00eb. Pranon se gadishulli nuk do t\u00eb arrinte t\u00eb mbijetonte pa nj\u00eb lidhje direkte me territorin ukrainas.<\/p>\n<p><strong>Kush e banon sot Krimen\u00eb?<\/strong><\/p>\n<p>P\u00ebrcaktimi i shifrave dhe i p\u00ebrqindjeve \u00ebsht\u00eb i v\u00ebshtir\u00eb pasi censimenti i fundit i takon vitit 2001 dhe Kievi nuk i beson atij rus t\u00eb 2014. P\u00ebrpara pushtimit n\u00eb Krime banonte 1milion e gjys\u00ebm njer\u00ebz me pashaport\u00eb ukrainase., prej t\u00eb cil\u00ebve 500000 t\u00eb etnis\u00eb tatare: Ukraina vazhdon t\u2019i konsideroj\u00eb shtetasit e saj, edhe pse kan\u00eb marr\u00eb pashaport\u00ebn ruse. Prej vitit 2015, midis 55000 dhe 150000 personave e kan\u00eb l\u00ebn\u00eb gadishullin dhe Moska ka favorizuar transferimin e 500000 \u2013 800000 rus\u00ebve. Pas pushtimit t\u00eb 2022 n\u00eb Krime duhet t\u00eb jen\u00eb akoma rreth 470000 tatar\u00eb; shum\u00eb burra t\u00eb rekrutuesh\u00ebm jan\u00eb larguar. I kemi b\u00ebr\u00eb k\u00ebto vler\u00ebsime duke analizuar matrikullimet e automobilave dhe ndryshimet e banimit n\u00ebp\u00ebrmjet administrat\u00ebs ruse. Kur Krimeja do t\u00eb jet\u00eb s\u00ebrish n\u00ebn kontrolli ukrainas, do t\u2019u k\u00ebrkojm\u00eb rus\u00ebve t\u00eb largohen. N\u00eb rast t\u00eb kund\u00ebrt, rrezikojn\u00eb deportimin.<\/p>\n<p><strong>Si komunikoni me vendasit?<\/strong><\/p>\n<p>Jemi organi i vet\u00ebm q\u00eb kemi nj\u00eb lidhje direkte me popullsin\u00eb. Un\u00eb jam tatare e Krimes\u00eb dhe d\u00ebgjoj rregullisht kush\u00ebrinj, miq dhe t\u00eb njohur q\u00eb banojn\u00eb akoma n\u00eb gadishull. Nga mesi i 2020 n\u00eb fundin e 2021 kemi pasur 9000 kontakte n\u00ebp\u00ebrmjet letrave, emailave, socialeve dhe kanaleve t\u00eb mesazhistik\u00ebs jo t\u00eb monitoruara nga Moska. N\u00eb 2022 kemi pasur 3000, p\u00ebrfshi ato me familje t\u00eb burgosurish politik\u00eb. T\u00eb pakt\u00ebn 158 persona jan\u00eb n\u00eb burg p\u00ebr aktivitete proteste kund\u00ebr luft\u00ebs, prej t\u00eb cil\u00ebve 112 tatar\u00eb t\u00eb Krimes\u00eb.<\/p>\n<p><strong>Si \u00ebsht\u00eb e organizuar rezistenca ukrainase n\u00eb Krime? Kievi merr pjes\u00eb n\u00eb aksione sabotazhi?<\/strong><\/p>\n<p>P\u00ebrpara 24 shkurtit 2022 protestat n\u00eb Krime kishin si objektiv t\u00eb drejtat personale dhe nuk kishin karakter proukrainas. Nga fillimi i luft\u00ebs jan\u00eb faktikisht n\u00eb favorin e Kievit: dijm\u00eb p\u00ebr t\u00eb pakt\u00ebn 247 procese n\u00eb zhvillim p\u00ebr krime administrative kund\u00ebr forcave ruse. Personat arrestohen sepse nuk kan\u00eb nj\u00eb pashaport\u00eb ruse, sepse p\u00ebrhapin volantin\u00eb apo promovojn\u00eb manifestime n\u00ebp\u00ebr shkolla kund\u00ebr pushtimit. N\u00ebp\u00ebr mure shfaqen shkrime himinizuese p\u00ebr forcat e armatosura ukrainase, qarkullojn\u00eb adeziv\u00eb dhe pulla q\u00eb shprehin mosdakord\u00ebsi ndaj Mosk\u00ebs. P\u00ebrgjegj\u00ebsit gjobiten apo burgosen p\u00ebr 10 deri 15 dit\u00eb. L\u00ebvizje si Partizan\u00ebt e Krimes\u00eb (Krymsky Partisany), Pul\u00ebbardhat Luft\u00ebtare t\u00eb Krimes\u00eb (Krymsky Boyovy Ciayki) dhe Ngjit\u00ebsi i Verdh\u00eb (Zhovta Strychka) koordinojn\u00eb aksionet e protest\u00ebs. Ne nuk kontribuojm\u00eb n\u00eb asnj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb, por kemi kontakte me an\u00ebtar\u00eb t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb dhe u transmetojm\u00eb atyre informacione p\u00ebr t\u2019u p\u00ebrhapur. Organe t\u00eb tjera, si sh\u00ebrbimet e siguris\u00eb ukrainase, mund t\u00eb menaxhojn\u00eb n\u00eb fakt operacione bashk\u00eb me k\u00ebto grupe.<\/p>\n<p><strong>\u00cbsht\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb se mobilizimi i tatar\u00ebve t\u00eb Krimes\u00eb i nxitur nga Moska nuk ka hasur n\u00eb protesta lokale t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme?<\/strong><\/p>\n<p>Manifestimet n\u00eb territore n\u00ebn kontorllin rus pengohen nga survejimi i rrept\u00eb i Mosk\u00ebs. Thirrja n\u00ebn arm\u00eb ka p\u00ebrfshir\u00eb n\u00eb pjes\u00ebn m\u00eb t\u00eb madhe tatar\u00ebt e Krimes\u00eb dhe m\u00ebnyra e vetme p\u00ebr ta shmangur qe largimi. Mij\u00ebra burra jan\u00eb transferuar n\u00eb Gjeorgji, Yzbekistan, Kazakistan, Turqi dhe Bashkim Europian. N\u00ebp\u00ebrmjet k\u00ebtij t\u00eb fundit mund t\u00eb rikthehen n\u00eb Ukrain\u00eb, por \u00ebsht\u00eb nj\u00eb zgjedhje e komplikuar dhe e kushtueshme. Udh\u00ebtimi i daljes nga Krimeja zgjat 1 jav\u00eb dhe kushton 500 \u2013 600 dollar\u00eb p\u00ebr person. P\u00ebr ar\u00ebsye sigurie, shum\u00eb vendosin t\u00eb q\u00ebndrojn\u00eb jasht\u00eb vendit dhe t\u00eb presin p\u00ebrfundimin e luft\u00ebs.<\/p>\n<p>(nga <em>Limes<\/em>)<\/p>\n<p><strong>P\u00ebrgatiti<\/strong><\/p>\n<p><strong>ARMIN TIRANA<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Bashk\u00ebbisedim me Tamila Tasheva, P\u00ebrfaq\u00ebsuese e P\u00ebrhershme e Presidenc\u00ebs ukrainase p\u00ebr Krimen\u00eb\u00a0 Mendoni se mund ta rimerrni Krimen\u00eb? Nj\u00eb objektiv themelor i propozimit t\u00eb paqes t\u00eb formuluar nga qeveria e Volodymyr Zelenskyj \u00ebsht\u00eb kthimi n\u00eb kufijt\u00eb ukrainas t\u00eb 1991. Kjo p\u00ebrfshin \u00e7lirimin e gadishullit nga pushtimi rus i vitit 2014. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb q\u00ebllim taktika jon\u00eb &hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":47151,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[42],"tags":[],"class_list":["post-47150","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","","category-kulture"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/47150","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=47150"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/47150\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/47151"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=47150"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=47150"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=47150"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}