{"id":47795,"date":"2023-06-06T08:27:22","date_gmt":"2023-06-06T08:27:22","guid":{"rendered":"https:\/\/rdnews.al\/?p=47795"},"modified":"2023-06-06T08:27:22","modified_gmt":"2023-06-06T08:27:22","slug":"kulla-e-pisa-dhe-menyra-e-kuptimit-te-historise","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/2023\/06\/06\/kulla-e-pisa-dhe-menyra-e-kuptimit-te-historise\/","title":{"rendered":"Kulla e Pisa dhe m\u00ebnyra e kuptimit t\u00eb historis\u00eb"},"content":{"rendered":"<p><strong>Monumenti duhet t\u00eb drejtohet ose t\u00eb lihet t\u00eb rr\u00ebzohet. Mbajtja n\u00eb k\u00ebmb\u00eb artificialisht ja prish autenticitetin historik, pohon me nj\u00eb provokacion eseisti Daniel Snowman.<\/strong><\/p>\n<p>Italia \u00ebsht\u00eb jasht\u00ebzakonisht e pasur me vepra arti q\u00eb duhet t\u00eb restaurohen. Her\u00ebpas\u00ebhere nj\u00eb monument i madh p\u00ebrfundon n\u00ebn drit\u00ebn e projektor\u00ebve, nd\u00ebrsa nj\u00eb tjet\u00ebr zhduket nga skena p\u00ebr pak koh\u00eb. Nd\u00ebrsa n\u00eb vitet \u201990 vizitor\u00ebt e Cappella Sistina mbesnin t\u00eb mrekulluar nga shk\u00eblqimi i mrekulluar i fytyr\u00ebs s\u00eb Michelangelo, nd\u00ebrsa kush kishte zgjedhur Pisa mbetej i zhg\u00ebnjyer. Kulla e Pjerr\u00ebt, q\u00eb i kishte shtyr\u00eb ta vizitonin qytetin toskan dhe ku shpresonin t\u00eb ngjiteshin, ishte e mbyllur dhe e rrethuar nga parmak\u00eb dhe nga lajm\u00ebrime ku shpjegohej se n\u00eb Piazza dei Miracoli arritjet e fundit t\u00eb shkenc\u00ebs m\u00eb s\u00eb fundi do ta ndryshonin pjerr\u00ebsimin progresiv t\u00eb Kull\u00ebs. N\u00eb k\u00ebt\u00eb rast problemi nuk ishte edhe aq p\u00ebrkeq\u00ebsimi i nj\u00eb vepre arti t\u00eb lasht\u00eb. Zgjidhjet e propozuara qen\u00eb t\u00eb reja, padiskutim, por jo problemi. Origjinat e Kull\u00ebs i p\u00ebrkasin shekullit t\u00eb XII, kur kush qeveriste Pisa vendosi ta celebroj\u00eb pushtetin dhe autoritetin shpirt\u00ebror e qytetit me nd\u00ebrtimin e nj\u00eb katedraleje sip\u00ebrore prej mermeri, t\u00eb nj\u00eb pag\u00ebzimoreje dhe t\u00eb nj\u00eb kambanoreje. Camposanto fqinj, nj\u00eb varrez\u00eb e mbuluar nga mermere t\u00eb \u00e7muara, do ta kompletonte projektin. N\u00eb k\u00ebt\u00eb vend bukurie t\u00eb pakrahasueshme t\u00eb gjitha ritet e pag\u00ebzimit \u2013 pag\u00ebzim, mart\u00ebse\u00eb, vdekje dhe varrosje \u2013 do t\u00eb merrnin v\u00ebmendjen e duhur, si\u00e7 p\u00ebrsh\u00ebndetet nga kambanat e kull\u00ebs s\u00eb madhe.<\/p>\n<p><strong>Paq\u00ebndrueshm\u00ebri simbolike<\/strong><\/p>\n<p>Gj\u00ebrat nuk shkuan sipas parashikimit. Katedralja, pag\u00ebzimorja dhe, m\u00eb pas, Camposanto u kompletuan sipas projektit, por jo kulla cilindrike. Faktikisht, pak pas fillimit t\u00eb punimeve kambanorja filloi t\u00eb pjerr\u00ebsohet. P\u00ebrgjegj\u00ebsit e nd\u00ebrtimi kuptuan se terreni i i p\u00ebrmbytur ku mb\u00ebshteteshin, nd\u00ebrtimi ishte i but\u00eb dhe i paq\u00ebndruesh\u00ebm dhe se masa e madhe boshe dhe kulla gjithmon\u00eb e m\u00eb lart\u00eb e shtynte t\u00eb pjerr\u00ebsohej, duke rrezikuar q\u00eb t\u00eb shembej. Punimet u nd\u00ebrpren\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb p\u00ebrs\u00ebritur u pezulluan n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb p\u00ebrs\u00ebritur dhe gjenerata t\u00eb ndryshme inxhinier\u00ebsh k\u00ebrkuan t\u00eb gjenin m\u00ebnyr\u00ebn p\u00ebr ta stabilizuar struktur\u00ebn delikate. Askush nuk e dinte n\u00ebse kambanorja do t\u00eb kishte qen\u00eb ndonj\u00ebher\u00eb e hapur p\u00ebr publikun. P\u00ebr m\u00eb shum\u00eb se nj\u00eb shekull Kulla mbeti pa kambana (dometh\u00ebn\u00eb pa funksion) dhe qen\u00eb t\u00eb nevojshme 200 vjet p\u00ebrpara se nd\u00ebrtesa t\u00eb kompletohej. N\u00eb k\u00ebt\u00eb pik\u00eb, n\u00eb fundin e \u2018300, Pisa kishte p\u00ebsuar nj\u00eb seri humbjesh ushtarake dhe krizash politike dhe ekonomike, si edhe nuk ishte m\u00eb qytet \u2013 shteti i fuqish\u00ebm dhe krenar q\u00eb Piazza dei Miracoli do t\u00eb donte t\u00eb celebronte. Kambanorja e madhe, e konceptuar n\u00eb nj\u00eb epok\u00eb triumfesh, e pa m\u00eb s\u00eb fundi drit\u00ebn n\u00eb nj\u00eb periudh\u00eb preokupimi t\u00eb thell\u00eb. Simbolizmi i dhimbsh\u00ebm, por i pakapsh\u00ebm i nj\u00eb kulle gjithnj\u00eb e m\u00eb t\u00eb pjerr\u00ebsuar ishte evidente edhe p\u00ebr pisan\u00ebt e epok\u00ebs.<\/p>\n<p>Qysh at\u00ebhere objektivi konstant i ekspert\u00ebve ka qen\u00eb ai i b\u00ebrjes s\u00eb Kull\u00ebs s\u00eb Pjerr\u00ebt sa m\u00eb t\u00eb q\u00ebndruesh\u00ebm dhe m\u00eb t\u00eb sigurt\u00eb q\u00eb t\u00eb ishte e mundur. Sikur siguria t\u00eb kishte qen\u00eb preokupimi i vet\u00ebm, zgjedhja m\u00eb e mir\u00eb n\u00eb faza t\u00eb ndryshme t\u00eb historis\u00eb s\u00eb qytetit do t\u00eb ishte ajo e shkat\u00ebrrimit t\u00eb kambanores apo ndoshta i kufizimit t\u00eb zon\u00ebs n\u00eb pritje q\u00eb Kulla t\u00eb binte vet\u00eb, duke u transformuar n\u00eb nj\u00eb g\u00ebrmadh\u00eb historike n\u00eb t\u00eb gjitha aspektet, e ngjashme me Fori Imperiali t\u00eb Rom\u00ebs. N\u00eb alternativ\u00eb, do t\u00eb ishte e mundur t\u00eb sigurohej nj\u00eb lloj i ndrysh\u00ebm autenticiteti duke provuar ta drejtoj\u00eb Kull\u00ebn dhe duke e b\u00ebr\u00eb sa m\u00eb shum\u00eb t\u00eb jet\u00eb e mundur dhe duke e b\u00ebr\u00eb sa m\u00eb shum\u00eb t\u00eb jet\u00eb e ngjashme e mundur me struktur\u00ebn perpendikolare t\u00eb projektit fillestar. Dikush ka mb\u00ebshtetur se Kulla do t\u00eb duhej t\u00eb ishte e ankoruar m\u00eb n\u00eb thell\u00ebsi, e rrethuar dhe e forcuar me struktura sigurie apo e mbajtur n\u00eb pozicion nga seri shtyllash, telash dhe kavosh, n\u00eb nj\u00eb gjendje pezullimi t\u00eb p\u00ebrhersh\u00ebm.<\/p>\n<p><strong>Legjenda t\u00eb ndryshme<\/strong><\/p>\n<p>Gjat\u00eb shekujve sugjerimet kan\u00eb qen\u00eb t\u00eb ndryshme, n\u00eb nj\u00eb spekt\u00ebr q\u00eb shkon nga shum\u00eb praktikja tek e \u00e7uditshmja, deri tek e paimagjinueshmja, por t\u00eb vetmit q\u00eb jan\u00eb marr\u00eb seriozisht n\u00eb situat\u00eb kishin si objektiv stabilizimin e struktur\u00ebs, p\u00ebr ta l\u00ebn\u00eb n\u00eb gjendjen dhe n\u00eb vendin ku ndodhej (kur n\u00eb 1996 u dogj teatri historik i Venezia, La Fenice, t\u00eb gjith\u00eb binin dakord mbi faktin se duhej t\u00eb rind\u00ebrtohej <em>si\u00e7 ishte, ku ishte<\/em>) n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb gjeneratat e ardhshme t\u00eb mund t\u00eb vazhdonin t\u00eb admironin nj\u00eb d\u00ebshmi t\u00eb shk\u00eblqyer t\u00eb s\u00eb kaluar\u00ebs. Por si? Problemi nuk ka qen\u00eb kurr\u00eb ekskluzivisht inxhinieristik. Konsideratave t\u00eb siguris\u00eb u jan\u00eb bahsk\u00ebngjitur vler\u00ebsime religjioze, estetike dhe financiare. Nd\u00ebrkoh\u00eb nd\u00ebrthurja midis mitit dhe historis\u00eb i ka shtuar nj\u00eb shtes\u00eb padhunueshm\u00ebrie kryevepr\u00ebs difektoze t\u00eb Pisa. Banor\u00ebt e qytetit kan\u00eb m\u00ebsuar ta duan Kull\u00ebn e Pjerr\u00ebt t\u00eb tyre, difekti evident i s\u00eb cil\u00ebs \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb pjes\u00eb e forc\u00ebs t\u00ebrheq\u00ebse t\u00eb saj, jo vet\u00ebm p\u00ebr pisan\u00ebt, por edhe p\u00ebr vizitor\u00ebt e ardhur nga pjesa tjet\u00ebr e bot\u00ebs.<\/p>\n<p>Nj\u00eblloj si me piramidat apo me Sfinksin, Kulla ka t\u00ebrhequr legjendat si nj\u00eb skaf i vjet\u00ebr t\u00ebrheq krostac\u00ebt detar\u00eb. Qysh nga vitet e para pjerr\u00ebsimi i \u00ebsht\u00eb atribuar nga folklori forcave t\u00eb ndryshme malinje: faji ishte i nd\u00ebrtuesi keqdash\u00ebs q\u00eb kishte dashur t\u00eb hakmerrej ndaj padron\u00ebve t\u00eb qytetit prej pag\u00ebs modeste t\u00eb marr\u00eb? Apo ndoshta vepra ishte e armiqve t\u00eb Pisa (xhenovez\u00ebt, fiorentin\u00ebt, sara\u00e7en\u00ebt)? Apo ishte nj\u00eb nd\u00ebshkim i d\u00ebrguar nga Zoti pisan\u00ebve prej kot\u00ebsis\u00eb dhe mendjemadh\u00ebsis\u00eb s\u00eb tyre, si\u00e7 u kishte ndodhur nd\u00ebrtuesve t\u00eb Kull\u00ebs s\u00eb Babelit? Apo ndoshta, e kund\u00ebrta, fakti q\u00eb Kulla nuk ka r\u00ebn\u00eb kurr\u00eb ishte shenja e hirit dhe e mi\u00ebrqenies hjynore? Prodhimi i miteve nuk \u00ebsht ndali k\u00ebtu. Thuhet se Galileu \u00ebsht\u00eb ngjitur n\u00eb maj\u00ebn e Kull\u00ebs rreth 1590 me dy gjyle topi (apo t\u00eb gurta) me pesha t\u00eb ndryshme, duke i hedhur nj\u00ebherazi p\u00ebr t\u00eb demonstruar tez\u00ebn e tij me shpejt\u00ebsin\u00eb e nj\u00eb objekti n\u00eb r\u00ebnie varet nga masa e tij. N\u00eb 2 shekujt e m\u00ebpas\u00ebm, me rritjen e mund\u00ebsive p\u00ebr t\u00eb udh\u00ebtuar, lajmi i ekzistenc\u00ebs s\u00eb nj\u00eb kulle t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb n\u00eb Pisa \u00ebsht\u00eb p\u00ebrhapur midis t\u00eb rinjve q\u00eb b\u00ebnin <em>Grand Tour<\/em>. P\u00ebr Shelley dhe miqt\u00eb e tij (midis t\u00eb cil\u00ebve Byron dhe Leigh Hunt) Pisa u b\u00eb nj\u00eb lloj selie q\u00ebndrore, nj\u00eb qytet i veshur me shoq\u00ebrime romantike (sidomos Kulla) normalisht e rezervuar g\u00ebrmadhave t\u00eb Greqis\u00eb dhe Rom\u00ebs s\u00eb lasht\u00eb. N\u00eb fundin e \u2018800, Kulla e Pisa figuronte q\u00ebndruesh\u00ebm n\u00eb rrug\u00ebtimin turistik nd\u00ebrkomb\u00ebtar dhe ishte b\u00ebr\u00eb nj\u00eb lloj Meke p\u00ebr dashnor\u00ebt e artit dhe historis\u00eb, p\u00ebrve\u00e7se nj\u00eb etap\u00eb fina\u00ebe e pamungueshme p\u00ebr nj\u00eb kategori tjet\u00ebr personash: fatkeq\u00ebt e vendosur q\u00eb t\u2019i jepnin fund jet\u00ebs s\u00eb tyre duke u vet\u00ebvrar\u00eb. P\u00ebr pjes\u00ebn m\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb historis\u00eb s\u00eb saj, pak kan\u00eb besuar se Kulla v\u00ebrtet mund t\u00eb shembej. N\u00eb fund t\u00eb fundit, ishte aty qysh nga rilindja e par\u00eb dhe gjat\u00eb shekujve rritja e pjerr\u00ebsimit kishte qen\u00eb minimale.<\/p>\n<p>Deri kur, n\u00eb 1902, nj\u00eb ngjarje dramatike shtyu bot\u00ebn t\u2019i rivler\u00ebsoj\u00eb sigurit\u00eb e saj:\u00a0 kambanorja e nderuar e San Marco n\u00eb Venezia shfaqi nj\u00eb t\u00eb \u00e7ar\u00eb dhe m\u00eb pas u rr\u00ebzua. Nj\u00eb prej monumenteve m\u00eb t\u00eb famshme t\u00eb Italis\u00eb, e admiruar nga gjenerata vizitor\u00ebsh, ishte zhdukur n\u00eb hi\u00e7 (n\u00eb vijim \u00ebsht\u00eb rind\u00ebrtuar p\u00ebrkrah bazilik\u00ebs, por n\u00eb distanc\u00eb sigurie). N\u00ebse kishte ndodhur n\u00eb Venezia, ku struktura dukej e q\u00ebndrueshme dhe ishte p\u00ebrsosm\u00ebrisht e drejt\u00eb, me siguri q\u00eb mund t\u00eb ndodhte edhe n\u00eb Pisa. K\u00ebshtu q\u00eb u krijuan edhe komisione t\u00eb reja, sidomos nga Mussolini n\u00eb vitet \u201920 dhe fillimvitet \u201930 dhe u b\u00ebn\u00eb matje, analiza t\u00eb shpejt\u00ebsis\u00eb s\u00eb er\u00ebs, bonifikime, g\u00ebrmime, injektime betoni, shtojca n\u00eb zhavorr, nxjerrje nga trualli dhe instalim kund\u00ebrpeshash n\u00eb an\u00ebn e kund\u00ebrt nga ajo q\u00eb pjerr\u00ebsohej. Por Kulla vazhdonte t\u00eb pjerr\u00ebsohej, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb konstante n\u00eb pragun e katastrof\u00ebs. M\u00eb pas Kull\u00ebs i \u00ebsht\u00eb dashur t\u00eb p\u00ebrballoj\u00eb nj\u00eb rrezik t\u00eb ri. N\u00eb 1944, teksa forcat aleate ngjiteshin n\u00eb gadishull, disa thesare historike pashmangsh\u00ebrisht d\u00ebmtoheshin apo shkat\u00ebrroheshin. N\u00eb Montecassino aleat\u00ebt bombarduan manastirin e madh benediktin ku mendohej se pat\u00ebn ngecur trupat gjermane. Piazza dei Miracoli u duk se ishte nisur n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjtin fat, por u kursye (edhe pse Camposanto dhe veprat e pa\u00e7muara q\u00eb p\u00ebrmbante ju dha flaka dhe pjesa m\u00eb e madhe e qendr\u00ebs s\u00eb banuar n\u00eb jug t\u00eb Arno u d\u00ebmtua r\u00ebnd\u00eb).<\/p>\n<p>Pas luft\u00ebs Kulla e Pisa rifitoi statusin e saj si nd\u00ebrtesa nd\u00ebr m\u00eb t\u00eb famshmet e bot\u00ebs, e krahasueshme n\u00eb njohshm\u00ebrin\u00eb imediate t\u00eb saj me piramidat, me Taj Mahal dhe me Kull\u00ebn Eiffel. Pastaj n\u00eb 1989 nj\u00eb kambanore mesjetare ra n\u00eb Pavia, duke vrar\u00eb 4 njer\u00ebz. Buja p\u00ebr k\u00ebt\u00eb katastrof\u00eb goditi n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb Pisa, ku n\u00eb janarin e 1990 Kulla u mbyll dhe u krijua nj\u00eb komision i ri. Shum\u00eb pisan\u00eb, t\u00eb privuar nga produkti i tyre m\u00eb i \u201cshitsh\u00ebm\u201d, v\u00ebrejt\u00ebn me ciniz\u00ebm t\u00eb kuptuesh\u00ebm vepr\u00ebn e ekspert\u00ebve t\u00eb rinj, t\u00eb z\u00ebn\u00eb me problemin m\u00eb t\u00eb lasht\u00eb t\u00eb qytetit. Dyzimet e popullsis\u00eb u rrit\u00ebn n\u00eb 1995 kur Kulla u pjerr\u00ebsua m\u00eb tej duke ju afruar shembijes, edhe p\u00ebr shkak (u tha) t\u00eb masave t\u00eb adoptuara p\u00ebr ta v\u00ebn\u00eb n\u00eb siguri. Nj\u00eb vit m\u00eb von\u00eb komisioni u shkarkua, por n\u00eb 1997 nj\u00eb t\u00ebrmet shkat\u00ebrroi Assisi dhe k\u00ebshtu komisioni u rimblodh s\u00ebrish. Kulla e Pisa duhej shp\u00ebtuar dhe menj\u00ebher\u00eb.<\/p>\n<p>Nj\u00eb kapitull i ri i historis\u00eb s\u00eb Kull\u00ebs, 800 vjet i gjat\u00eb, \u00ebsht\u00eb shkruar n\u00eb 2001. 11 vite pas mbylljes dhe fal\u00eb nj\u00eb shpenzimi prej 55 miliard liretash (28 milion euro), monumenti m\u00eb s\u00eb fundi u deklarua i sigurt\u00eb dhe u rihap p\u00ebr publikun, duke ju mund\u00ebsuar turist\u00ebve q\u00eb t\u00eb ktheheshin n\u00eb Pisa dhe t\u00eb ngisnin rreth 290 shkall\u00ebsh (jo m\u00eb shum\u00eb se 30 persona p\u00ebr radh\u00eb). Restaurimi e kishte drejtuar me 44 centimetra Kull\u00ebn, por vizitor\u00ebt e impenjuar q\u00eb t\u00eb p\u00ebrshkonin shkall\u00ebn e lasht\u00eb me spirale nuk dukej se e kuptonin. Faktikisht, p\u00ebrvoja ishte e ngjashme me at\u00eb t\u00eb ngjitjes s\u00eb shkall\u00ebs s\u00eb nj\u00eb anijeje gjat\u00eb n\u00eb furtune, p\u00ebrjashto prej munges\u00ebs s\u00eb kap\u00ebseve apo kordave pas t\u00eb cilave t\u00eb kapej. Nuk ishte nj\u00eb mision p\u00ebr frikacak\u00eb, t\u00eb dob\u00ebtit nga zemra apo njer\u00ebzve q\u00eb vuanin nga marramendja. N\u00eb maj\u00eb t\u00eb Kull\u00ebs (p\u00ebr k\u00eb arrinte t\u00eb hipte) ndodhet nj\u00eb parapet ql shtrihet me 4 metra e gjys\u00ebm p\u00ebrtej baz\u00ebs s\u00eb struktur\u00ebs, nj\u00eb cop\u00eb mbres\u00ebl\u00ebn\u00ebse e sfazuar e nj\u00eb oqeani n\u00eb furtun\u00eb dhe nd\u00ebrkoh\u00eb e pal\u00ebvizshme. Kush kishte kurajon t\u00eb shtrihej mund t\u00eb admironte nj pamje t\u00eb shk\u00eblqyer t\u00eb katedrales, i qytetit dhe i fshatrave p\u00ebrreth. Pas nj\u00eb pasti qet\u00ebsie, turist\u00ebt duhej t\u00eb nd\u00ebrmerrnin nj\u00eb zbritje marramend\u00ebse sa ngjitja, duke u spostuar nga nj\u00ebra an\u00eb p\u00ebr t\u2019i dh\u00ebni hap\u00ebsir\u00eb grupit q\u00eb ngitej. N\u00eb asnj\u00eb vend tjet\u00ebr ideja e ecjes \u201cpas gjurm\u00ebve t\u00eb historis\u00eb\u201d nuk duket kaq dometh\u00ebn\u00ebse.<\/p>\n<p><strong>Sharmi i rrezikut <\/strong><\/p>\n<p>Pse njer\u00ebzit jan\u00eb gjithmon\u00eb t\u00eb rrethuara p\u00ebr ta admiruar Kull\u00ebn e Pjerr\u00ebt? Qyteti \u00ebsht\u00eb i pasur me histori. Ka nj\u00eb universitet t\u00eb famsh\u00ebm, \u00ebsht\u00eb vendi ku ka lindur Galileo Galilei dhe g\u00ebzon shum\u00eb nd\u00ebrtesa historike dhe religjioze, midis t\u00eb cil\u00ebve nj\u00eb kish\u00eb n\u00eb brigjet e lumit Arno ku ndodhet nj\u00eb relike q\u00eb p\u00ebrmban Sacra Spina, nj\u00eb cop\u00eb e drunjt\u00eb q\u00eb besohet se ishte pjes\u00eb e kryqit t\u00eb Jez\u00f9sit. E mrekullueshme Piazza dei Cavalieri b\u00ebhet m\u00eb e \u00e7muar nga nj pallat i dekoruar nga Vasari n\u00eb \u2018500 me porosi t\u00eb familjes Medici dhe i transformuar nga Napoleoni n\u00eb nj\u00eb universitet n\u00eb fillimin e \u2018800. Por \u00ebsht\u00eb drejt Piazza dei Miracoli q\u00eb drejtohen gjithmon\u00eb turist\u00ebt, duke gjetur nj\u00eb d\u00ebshmi monumentale t\u00eb nj\u00eb epoke t\u00eb kaluar dhe plot me shpres\u00eb. Pjesa m\u00eb e madhe e vizitor\u00ebve futet n\u00eb katedralen e mrekullueshme dhe n\u00eb pag\u00ebzimore (duke admiruar veprat e Nicola dhe Giovanni Pisano) p\u00ebr t\u2019u drejtuar m\u00eb pas drejt muzeumeve fqinje t\u00eb pasura me thesare artistike dhe historike. Por m\u00eb shum\u00eb se \u00e7do gj\u00eb tjet\u00ebr \u00ebsht\u00eb Kulla e Pjerr\u00ebt q\u00eb u intereson. Si\u00e7 e kemi par\u00eb, Kambanorja p\u00ebrmbledh nj\u00eb fam\u00eb element\u00ebsh jasht\u00ebzakonisht t\u00eb gjer\u00eb: historike, shpirt\u00ebrore, estetike, financiare, politike dhe shkencore. Duket se jan\u00eb t\u00eb p\u00ebrfshira edhe imperativ\u00eb psikologjik\u00eb m\u00eb t\u00eb thell\u00eb.<\/p>\n<p>Rreziku me siguri q\u00eb ka nj\u00eb rol vendimtar. Ashti si elementi ky\u00e7 i bungee jumping, i rafting, i korrid\u00ebs, i garave t\u00eb Formula 1 apo i performanc\u00ebs s\u00eb akrobat\u00ebve \u00ebsht\u00eb vet\u00ebdija e e heshtur se mund t\u00eb ndodh\u00eb m\u00eb e keqja (por ka mund\u00ebsi q\u00eb nuk do t\u00eb ndodh\u00eb), atraktiviteti i parezistuesh\u00ebm i Kull\u00ebs s\u00eb Pisa q\u00ebndron n\u00eb hipotez\u00ebn se mund t\u00eb bjer\u00eb (bashk\u00eb me t\u00eb edhe vizitori). Askush nuk do t\u00eb paguante p\u00ebr t\u2019u ngjitur n\u00eb malet ruse sikur t\u00eb eliminohej ndjenja e frik\u00ebs. N\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn m\u00ebnyr\u00eb, Kulla e Pisa do ta humbiste atraktivitetin special t\u00eb saj sikur t\u00eb \u201cdrejtohej\u201d. Italia \u00ebsht\u00eb plot me kulla mesjetare dhe t\u00eb rilindjes mbi t\u00eb cilat t\u00eb ngiteshin, por asnj\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb e famshme si ajo e Pisa, pasi ka di\u00e7ka thell\u00ebsisht elektrizuese n\u00eb nj\u00eb kull\u00eb q\u00eb pjerr\u00ebsohet n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb kaq t\u00eb fort\u00eb, me nj\u00eb ndjenj\u00eb shqet\u00ebsuese dhe nj\u00ebherazi siguruese e sfid\u00ebs ndaj ligjeve t\u00eb natyr\u00ebs. Pisa ofron nj\u00eb lloj luna park. \u00cbsht\u00eb p\u00ebr k\u00ebt\u00eb q\u00eb njer\u00ebzit vijn\u00eb ta shkojn\u00eb, t\u00eb fotografohen apo t\u00eb ngjiten deri n\u00eb maj\u00ebn e Kull\u00ebs. Riprodhimet e Kull\u00ebs jan\u00eb shitur me mij\u00ebra n\u00ebp\u00ebr tezga. Jan\u00eb n\u00eb libra, riprodhime, tavlla duhani, komplete kafeterie dhe kartolina. P\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr, do t\u00eb gjeni nj\u00eb suvenir t\u00eb nj\u00eb lloji tjet\u00ebr, pak p\u00ebrtej turpit: modele t\u00eb vogla grash\u00eb lakuriqe q\u00eb p\u00ebrqafojn\u00eb Kull\u00eb, duke aluduar p\u00ebr aspektin fallik t\u00eb saj. Me sa duket drith\u00ebrima\u00a0 rrezikut nuk \u00ebsht\u00eb emocioni i vet\u00ebm i fort\u00eb i ngjallur nga Kulla.<\/p>\n<p>(<em>Daniel Snowman \u00ebsht\u00eb nj\u00eb eseist britanik. K\u00ebt\u00eb artikull e ka shkruar p\u00ebr On History, nj\u00eb blog i Institute of Historical Research n\u00eb School of Advanced Study e University of London<\/em>)<\/p>\n<p><strong>P\u00ebrgatiti<\/strong><\/p>\n<p><strong>ARMIN TIRANA<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Monumenti duhet t\u00eb drejtohet ose t\u00eb lihet t\u00eb rr\u00ebzohet. Mbajtja n\u00eb k\u00ebmb\u00eb artificialisht ja prish autenticitetin historik, pohon me nj\u00eb provokacion eseisti Daniel Snowman. Italia \u00ebsht\u00eb jasht\u00ebzakonisht e pasur me vepra arti q\u00eb duhet t\u00eb restaurohen. Her\u00ebpas\u00ebhere nj\u00eb monument i madh p\u00ebrfundon n\u00ebn drit\u00ebn e projektor\u00ebve, nd\u00ebrsa nj\u00eb tjet\u00ebr zhduket nga skena p\u00ebr pak koh\u00eb. &hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":47796,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[42],"tags":[],"class_list":["post-47795","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","","category-kulture"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/47795","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=47795"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/47795\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/47796"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=47795"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=47795"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=47795"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}