{"id":50677,"date":"2023-07-08T09:29:23","date_gmt":"2023-07-08T09:29:23","guid":{"rendered":"https:\/\/rdnews.al\/?p=50677"},"modified":"2023-07-08T09:29:23","modified_gmt":"2023-07-08T09:29:23","slug":"sefarditet-diaspora-ne-mesdhe","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/2023\/07\/08\/sefarditet-diaspora-ne-mesdhe\/","title":{"rendered":"Sefardit\u00ebt: Diaspora n\u00eb Mesdhe"},"content":{"rendered":"

Sefarad ishte em\u00ebrtimi i Gadishullit Iberik n\u00eb hebraishten mesjetare nga ku marrin emrin sefardit\u00ebt, hebrenjt\u00eb e p\u00ebrjashtuar nga ky territor n\u00eb shekullin e XV dhe t\u00eb mir\u00ebpritur sidomos n\u00eb vendet myslimane.<\/strong><\/p>\n

Midis shekullit t\u00eb XIV e t\u00eb XVI qindramij\u00ebra njer\u00ebz q\u00eb ndanin nj\u00eb origjin\u00eb t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt hebraike u detyruan q\u00eb ta linin tok\u00ebn ku pat\u00ebn banuar prej shekujsh, Sefarad \u2013 em\u00ebr me t\u00eb cilin quanin Gadishullin Iberik \u2013 p\u00ebr t\u2019u shp\u00ebrndar\u00eb n\u00eb t\u00eb kat\u00ebr an\u00ebt e bot\u00ebs. Shum\u00eb prej tyre rridhnin nga familjet judaike q\u00eb midis shekullit t\u00eb XII e t\u00eb XIV qen\u00eb vendosur n\u00eb mbret\u00ebrit\u00eb gadishullore pasi qen\u00eb p\u00ebrz\u00ebn\u00eb nga rajone t\u00eb tjera europiane (Franc\u00eb, Perandori e Shenjt\u00eb Romake, Angli, Uells). Sefarad nuk ishte destinacioni i vet\u00ebm i tyre: grupe t\u00eb ndryshme hebraike t\u00eb ardhura nga diaspora t\u00eb m\u00ebpasme u mikprit\u00ebn edhe nga Mbret\u00ebria e Polonis, ku u bashkuan ata t\u00eb ardhur nga Austria, Hungaria, Lituania dhe nga zona m\u00eb t\u00eb larg\u00ebta si Krimeja. P\u00ebrz\u00ebniet mesjetare i dhan\u00eb origjin\u00eb dy grupeve kryesore hebraike t\u00eb mbijetuara deri n\u00eb dit\u00ebt tona. Nga nj\u00ebra an\u00eb sfeardit\u00ebt, gjuha e t\u00eb cil\u00ebve, judeo \u2013 spanjishtja, e quajtur edhe judiz\u00ebm apo ladin (p\u00ebr t\u00eb mos u ngat\u00ebrruar me ladin\u00ebn dolomitike), \u00ebsht\u00eb nj\u00eb dialekt i spanjishtes mesjetare me influenca hebraike, italishte dhe turqishte. Nga ana tjet\u00ebr, ashkenazit\u00ebt flasin jidish, nj\u00eb dialekt i gjermanishtes mesjetare e influencuar nga hebraishtja dhe nga gjuh\u00ebt sllave.<\/p>\n

Nj\u00eb ekzil i p\u00ebrhersh\u00ebm<\/strong><\/p>\n

N\u00eb 1492 mbret\u00ebrit katolik\u00eb t\u00eb Spanj\u00ebs dekretuam p\u00ebrz\u00ebnien e hebrenjve q\u00eb jetonin n\u00eb territoret e tyre gadishullore. Por ai nuk qe viti i vet\u00ebm n\u00eb t\u00eb cilin i regjistruan eksode t\u00eb m\u00ebdha t\u00eb popullsis\u00eb hebreje. Shum\u00eb hebrenj e lan\u00eb Gadishullin Iberik midis 1391, viti i sulmeve t\u00eb p\u00ebrgjakshme ndaj lagjeve hebreje t\u00eb shum\u00eb qyteteve spanjolle, dhe 1415. M\u00eb von\u00eb, midis 1478 dhe 1492, mij\u00ebra t\u00eb konvertuar (hebrenj q\u00eb n\u00eb fakt qen\u00eb pag\u00ebzuar dhe t\u00eb pakt\u00ebn n\u00eb let\u00ebr qen\u00eb kristian\u00eb) shkuan n\u00eb ekzil, t\u00eb ndjekur nga Inkuizicioni dhe nga revoltat antisemite n\u00eb Andaluzi. Dhe midis 1492 dhe 1550 e lan\u00eb vendin t\u00eb konvertuar t\u00eb tjer\u00eb. Nuk b\u00ebhej fjal\u00eb gjithmon\u00eb p\u00ebr lamtumira p\u00ebrfundimtare: n\u00eb shum\u00eb raste n\u00eb fakt kush nuk arrinte t\u00eb integrohej n\u00eb destinacione t\u00eb tjera kthehej, edhe pse duke filluar nga 1492 kjo mund\u00ebsi detyrohej me konvertimin n\u00eb kristianiz\u00ebm. Jo gjithmon\u00eb vendet e mikpritjes qen\u00eb n\u00eb gjendje t\u2019u garantonin hebrenjve siguri, duke qen\u00eb se edhe aty mund t\u00eb b\u00ebheshin objekt p\u00ebrz\u00ebnieje. K\u00ebshtu ndodhi p\u00ebr shembull n\u00eb 1497 n\u00eb Portugali me hebrenjt\u00eb q\u00eb refuzuan t\u00eb konvertohen; n\u00eb 1498 u p\u00ebrzun\u00eb nga Provensa dhe nga Navarra. N\u00eb Itali ndodh\u00ebn p\u00ebrz\u00ebnieje t\u00eb pjesshme n\u00eb Firenze (1494), n\u00eb Napoli (n\u00eb 1510 prej vullnetit t\u00eb Ferdinandit Katolik dhe n\u00eb 1541 prej nipit t\u00eb tij Karli i V) dhe n\u00eb Shtetin Papnor me p\u00ebrjashtimin e Ankon\u00ebs dhe Rom\u00ebs (1569). Nj\u00ebkoh\u00ebsisht shtete si Ferrara, Venecia dhe Toskana i mbrojt\u00ebn hebrenjt\u00eb, por duke i kufizuar n\u00ebp\u00ebr geto, si\u00e7 papati kishte b\u00ebr\u00eb n\u00eb Rom\u00eb.<\/p>\n

N\u00eb fundin e shekullit t\u00eb XVII k\u00ebrkuan deri t\u00eb t\u00ebrheqin hebrenjt\u00eb levantin\u00eb (ata q\u00eb qen\u00eb vendosur n\u00eb Perandorin\u00eb Osmane) p\u00ebr t\u2019ju shfryt\u00ebzuar rrjetet treg\u00ebtare n\u00eb portet e Livornos dhe Venecias. Ndjesia e pasiguris\u00eb konstante, e perceptimit t\u00eb vendeve mikprit\u00ebse si t\u00eb p\u00ebrkohshme dhe t\u00eb jetuarit n\u00eb ekzil t\u00eb vazhduesh\u00ebm p\u00ebrcaktoi gjenerata t\u00eb ndryshme hebrenjsh dhe sefardit\u00ebsh t\u00eb konvertuar, si\u00e7 mund t\u00eb lexohet Lugina e s\u00eb qar\u00ebs <\/em>(1575), nj\u00eb vep\u00ebr e shkrimtarit dhe historianit hebre Joseph Ha-Cohen, i lindur n\u00eb Avinjon, por me origjin\u00eb nga Gadishulli Iberik. Nga ana tjet\u00ebr, sefardit\u00ebt qen\u00eb krenar\u00eb p\u00ebr t\u00eb kaluar\u00ebn e tyre n\u00eb Sefarad dhe e ruajt\u00ebn gjuh\u00ebn e tyre, ladin\u00ebn, duke b\u00ebr\u00eb nj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb indentitetit t\u00eb tyre. Kjo kontribuonte n\u00eb nj\u00eb lloj ndjesie superioriteti kulturor respektivisht hebrenjve tashm\u00eb t\u00eb pranish\u00ebm n\u00eb vendet q\u00eb i mir\u00ebprisnin dhe p\u00ebrgatiti vet\u00ebdijen e tyre se i p\u00ebrkisnin nj\u00eb grupi unik, duke ua penguar integrimin. Nga pik\u00ebpamja ekonomike, ardhja e sefardit\u00ebve (si hebrenj, ashtu edhe t\u00eb konvertuar) n\u00ebnkuptoi nj\u00eb impuls t\u00eb madh ekonomik, teknologjik, religjioz dhe kulturor p\u00ebr territoret ku u vendos\u00ebn. Jo vet\u00ebm u b\u00ebn\u00eb protaginist\u00eb t\u00eb ekspansionit t\u00eb mjeks\u00ebsi galenike jasht\u00eb Europe apo interpretimesh novatore filozofike, talmudike dhe kabalistike, por kontribuan edhe n\u00eb p\u00ebrhapjen e shtypit (sektor n\u00eb t\u00eb cilin qen\u00eb shum\u00eb aktiv\u00eb) dhe teknikash t\u00eb reja treg\u00ebtie dhe prodhimi, si telajot p\u00ebr m\u00ebndafshin dhe leshin, makinat p\u00ebr kompaktimin e leshit dhe arin e p\u00ebrpunimit t\u00eb l\u00ebkur\u00ebs n\u00eb Itali, Holland\u00eb, Afrik\u00ebn Veriore dhe Perandorin\u00eb Osmane. Diaspora sefardike \u2013 tragjike p\u00ebr ata q\u00eb e p\u00ebsuan \u2013 favorizoi globalizimin e par\u00eb, modernizimin teknologjik dhe zhvillimin e sistemit kapitalist.<\/p>\n

Sefardit\u00ebt e F\u00e8sit<\/strong><\/p>\n

Barberia (zona bregdetare e Marokut, Algjeris\u00eb dhe Tunizis\u00eb), bashk\u00eb me Portugalin\u00eb, qe destinacioni kryesor i hebrenjve t\u00eb shp\u00ebtuar nga masakrat e 1391 dhe qysh at\u00ebhere nuk reshti s\u00eb mikprituri gribe hebrenjsh dhe t\u00eb konvertuarish. N\u00eb lokalitete si F\u00e8si, megorashim\u00ebt<\/em> ose m\u00ebrgimtar\u00ebt e ardhur nga Gadishulli Iberik, i shkrin\u00eb me toshavim\u00ebt<\/em>, hebrenj vendor\u00eb t\u00eb ngulur shum\u00eb koh\u00eb m\u00eb par\u00eb. P\u00ebr shekuj me radh\u00eb t\u00eb dy grupet e hebrenjve pat\u00ebn vend ekulti dhe varrosjeje t\u00eb ve\u00e7anta, deri kur n\u00eb fund ladinishtja, ritet dhe traditat mesjetare spanjolle u vendos\u00ebn. Komunitetet kryesore t\u00eb themeluara nga sfeardit\u00ebt n\u00eb Afrik\u00ebn Veriore qen\u00eb ato t\u00eb F\u00e8sit, Debdousit dhe Oranit. Mellahu <\/em>(lagja hebraike) e F\u00e8sit mikpriti refugjat\u00ebt e pogromeve t\u00eb shekullit t\u00eb XIV, edhe pse qe praktikisht e shkat\u00ebrruar pas masakr\u00ebs s\u00eb hebrenjve e ndodhur m\u00eb 1465 n\u00eb vijim t\u00eb r\u00ebnies s\u00eb sulltan\u00ebve t\u00eb dinastis\u00eb merinide, q\u00eb deri m\u00eb at\u00ebhere kishin mbrojtur komunitetin judaik. Shum\u00eb sefardit\u00eb u rikthyen at\u00ebhere n\u00eb Kastilje, por 30 vite mp pas, pas p\u00ebrz\u00ebnies s\u00eb p\u00ebrgjithshme t\u00eb 1492, u kthyen s\u00ebrish n\u00eb F\u00e8s. K\u00ebsaj radhe qyteti nuk qe n\u00eb gjendje t\u2019i asimiloj\u00eb 20000 hebrenj n\u00eb ardhje. Udh\u00ebtimi midis bregut dhe qytetit qe n\u00eb kaskad\u00eb vjedhjesh dhe vrasjesh t\u00eb kryera nga popullsia vendore. Me t\u00eb arritur n\u00eb F\u00e8s, pjesa m\u00eb e madhe e hebrenjve u detyrua q\u00eb t\u00eb banoj\u00eb n\u00eb nj\u00eb lloj kampi refugjat\u00ebsh n\u00eb periferi t\u00eb qytetit. Shum\u00eb prej tyre zgjodh\u00ebn q\u00eb riviheshin s\u00ebrish n\u00eb l\u00ebvizje drejt Kastiljes; n\u00eb rrug\u00ebn e kthimit u pag\u00ebzuan n\u00eb qytetet veriafrikane t\u00eb Assilah, Tangerit e Ceutas, t\u00eb kontrolluara nga Portugalia dhe morr\u00ebn mbiemra portugez\u00eb p\u00ebrpara se kalonin Ngushtic\u00ebn e Gjibraltarit. Disa shkuan n\u00eb Kadiks dhe n\u00eb Herez, ku u b\u00ebn\u00eb treg\u00ebtar\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm.<\/p>\n

N\u00eb gjysm\u00ebn e par\u00eb t\u00eb shekullit t\u00eb XVI, n\u00ebn sulltan\u00ebt watasid\u00eb (pasues t\u00eb merinid\u00ebve), lul\u00ebzoi treg\u00ebtia midis F\u00e8sit, Kanarieve, Portugalis\u00eb dhe Kadiksit. Kjo klim\u00eb begatie i detyrohej shum\u00eb rrjeteve treg\u00ebtare q\u00eb lidhnin hebrenjt\u00eb sefardit\u00eb t\u00eb F\u00e8sit, Marrakeshit dhe Taroudantit me partner\u00ebt e tyre t\u00eb konvertuar t\u00eb Kadiksit dhe Lisbonls, n\u00ebp\u00ebrmjet t\u00eb cilit tekstilet europiane \u2013 m\u00ebndafshi i Granad\u00ebs, mbulesat e kok\u00ebs s\u00eb Toledos dhe Kordov\u00ebs, stofrat franceze \u2013\u00a0 shk\u00ebmbeheshin me kosto t\u00eb ul\u00ebt me flori, skllev\u00ebr dhe l\u00ebnd\u00eb t\u00eb para nga Afrika Veriore: dylli, l\u00ebkura indaku (nj\u00eb ngjyros\u00ebs blu) dhe hurmat e Arabis\u00eb. Por gjat\u00eb gjysm\u00ebs s\u00eb dyt\u00eb t\u00eb shekullit t\u00eb XVI, ekonomia e F\u00e8sit u paragjykua nga dominimi i dinastis\u00eb s\u00eb re saadiane, q\u00eb e spostoi kryeqytetin n\u00eb Marrakesh. Shum\u00eb sefardit\u00eb e lan\u00eb mellahun <\/em>dhe hebrenj\u00ebt e F\u00e8sit nuk e gjet\u00ebn salltanetin e tyre t\u00eb vjet\u00ebr deri n\u00eb shekullin e XIX, kur Maroku ju hap treg\u00ebtis\u00eb nd\u00ebrkomb\u00ebtare dhe qyteti arriti t\u00eb num\u00ebroj\u00eb 15 sinagoga. Por duke filluar nga viti 1912, me fillimin e protektoratit frncez, popullsia hebraike filloi t\u00eb reduktohej dhe n\u00eb gjysm\u00ebn e dyt\u00eb t\u00eb shekullit t\u00eb XX thuajse t\u00eb gjith\u00eb hebrenjt\u00eb e qytetit (rreth 22000) tashm\u00eb pat\u00ebn emigruar n\u00eb Kazablank\u00eb apo n\u00eb Franc\u00eb, Kanada dhe Izrael. N\u00eb 1997 n\u00eb F\u00e8s jetonin vet\u00ebm 150 hebrenj dhe n\u00eb mellah <\/em>nuk kishte m\u00eb sinagoga aktive.<\/p>\n

Debdou, Sevilja e vog\u00ebl<\/strong><\/p>\n

I ndodhur n\u00eb veri t\u00eb Marokut, Debdou qe nj\u00eb prej qyteteve t\u00eb pakta me mazhoranc\u00eb hebraike gjat\u00eb thuajse t\u00eb gjith\u00eb ekzistenc\u00ebs s\u00eb tij, bashk\u00eb me Selanikun. N\u00eb Debdou qen\u00eb vendosur hebrenj\u00ebt e arratisur nga Sevilja dhe Murcia pas pogromeve t\u00eb 1391; fontana kryesore e qytetit quhet akoma \u201cfontana e Seviljes\u201d. Deri n\u00eb vitet \u201950 t\u00eb \u2018900, Debdou ka qen\u00eb nj\u00eb qend\u00ebr formimi religjioz me referim p\u00ebr komunitetin hebraik t\u00eb Magrebit, me 14 sinagoga dhe yeshivah <\/em>(shkoll\u00eb rabinike) t\u00eb ndryshme. Si\u00e7 ka ndodhur n\u00eb komunitete t\u00eb tjera judeo \u2013 marokine, n\u00eb gjysm\u00ebn e dyt\u00eb t\u00eb shekullt t\u00eb XX pjesa m\u00eb e madhe e sefardit\u00ebve emigroi n\u00eb Kazablank\u00eb, n\u00eb Melilla, n\u00eb Franc\u00eb apo n\u00eb Izrael. Sefardit\u00eb t\u00eb shum\u00eb q\u00eb jetonin n\u00eb Afrik\u00ebn Veriore apo n\u00eb qytetet italiane i mbyll\u00ebn dit\u00ebt e tyre n\u00ebn mbrojtjen e sulltan\u00ebve osman\u00eb. Jo m\u00eb kot, sulltan Bajaziti i II d\u00ebrgoi nj\u00eb flot\u00eb t\u00eb drejtuar nga admirali Kemal Reis n\u00eb brigjet e Gadishullit Ibreik p\u00ebr t\u00eb shkuar dhe marr\u00eb hebrenjt\u00eb e p\u00ebrz\u00ebn\u00eb m\u00eb 1492.<\/p>\n

Mbrojtja osmane<\/strong><\/p>\n

Hebrenjt\u00eb kishin mund\u00ebsin\u00eb q\u00eb t\u00eb rivendoseshin n\u00eb komunitete t\u00eb ndryshme t\u00eb Perandoris\u00eb Osmane. Moses Capsali, kryerabini i Turqis\u00eb, dhe me von\u00eb an\u00ebtar\u00eb t\u00eb ndrysh\u00ebm t\u00eb familjes s\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme Nasi, si Gracia dhe Josef, sefardit\u00eb aragonez\u00eb, pat\u00ebn nj\u00eb rol dometh\u00ebn\u00ebs respektivisht k\u00ebsaj mikpritjeje t\u00eb favorshme. Deri n\u00eb shekullin e XV territori ku sefardit\u00ebt pat\u00ebn akses \u2013 Ballkani, Greqia dhe Anadolli \u2013 kishin qen\u00eb seli e dy komuniteteve hebraike: romaniot\u00ebve, hebrenj q\u00eb flisnin greqisht, dhe karait\u00ebve, hebrenj q\u00eb flisni turqisht t\u00eb ardhur nga Krimeja. Por kur erdh\u00ebn sefardit\u00ebt k\u00ebto komunitete qen\u00eb reduktuar deri n\u00eb palc\u00eb apo praktikisht t\u00eb zhdukura, pasi n\u00eb 1453 sulltan Mehmedi i II i kishte mobilizuar hebrenjt\u00eb e k\u00ebtyre rajoneve p\u00ebr t\u00eb populluar kryqeytetin e ri, Stambollin, em\u00ebr me t\u00eb cilin kishte pag\u00ebzuar t\u00eb sapopushtuarin Konstandinopoj\u00eb. Fal\u00eb superioritetit t\u00eb tyre numerik dhe kulturor, sefardit\u00ebt ua vendos\u00ebn ladinishten bashk\u00ebfetar\u00ebve t\u00eb tyre dhe p\u00ebr k\u00ebt\u00eb disa hebrenj bashk\u00ebkoh\u00ebs t\u00eb gjuh\u00ebs ladinishte mund t\u00eb kishin asgj\u00eb t\u00eb b\u00ebnin me Sefaradin mesjetar. Sefardit\u00ebt kontribuan ndjesh\u00ebm n\u00eb zhvillimin ekonomik t\u00eb Perandoris\u00eb Osmane, sidomos fal\u00eb fabrikimit t\u00eb leshit n\u00eb Selanik, Trikall\u00eb dhe Rodi (Greqi), Pleven (Bullgari) dhe Safad (Izrael): me nj\u00eb teknologji spanjolle pararoj\u00eb n\u00eb termat e telajove dhe t\u00eb grumbulluesve, territoret osmane prodhonin deri n\u00eb 60000 cop\u00eb tekstili \u00e7do vit. Ve\u00e7 k\u00ebsaj, sefardit\u00ebt mor\u00ebn kontrollin e rrjete tregtare tok\u00ebsore q\u00eb lidhnin Mesdheun lindor me Persin\u00eb dhe Lindjen e largme. Produktet e ardhura nga India, nga Kina dhe nga Japonia kalonin ekskluzivisht n\u00ebp\u00ebr duart e tyre, t\u00eb pakt\u00ebn deri kur portugez\u00ebt dhe spanjoll\u00ebt nuk krijuan rrug\u00eb treg\u00ebtare n\u00ebp\u00ebrmjet Oqeanit Indian dhe atij Paq\u00ebsor. Komunitetet kryesore sefardite t\u00eb Perandoris\u00eb Osmane qen\u00eb n\u00eb Stamboll, Smirne, Jeruzalem, Safad, Selanik dhe Sarajev\u00eb. Kur n\u00eb mesin e shekullit t\u00eb XVII perandoria hyri n\u00eb faz\u00ebn r\u00ebn\u00ebse, shum\u00eb sefardit\u00eb zgjodh\u00ebn q\u00eb t\u00eb transferoheshin n\u00eb qytetet e Europ\u00ebs Per\u00ebndimore q\u00eb ofronin perspektiva m\u00eb t\u00eb mira ekonomike, si Londra dhe, sidomos, Amsterdami.<\/p>\n

Kryeqyteti osman mikpriti me interes t\u00eb madh grupet hebraike t\u00eb ardhura nga mbret\u00ebrit\u00eb e Kastiljes dhe t\u00eb Aragon\u00ebs. K\u00ebtu, n\u00eb 1493, sefardit\u00ebt David dhe Samuel Nahmias, q\u00eb p\u00ebrpara p\u00ebrz\u00ebnies posedonin nj\u00eb tipografi n\u00eb af\u00ebrsit\u00eb e qytetit t\u00eb vog\u00ebl aragonez Teruel, botuan nj\u00eb lib\u00ebr n\u00eb hebraisht Arba\u2019ah Turim<\/em>, botimi i vet\u00ebm i shtypur jasht\u00eb Europ\u00ebs s\u00eb krishter\u00eb. Midis 1493 dhe 1530 dol\u00ebn n\u00eb Stamboll nja 100 libra n\u00eb hebraisht. Artizan\u00eb t\u00eb tjer\u00eb sefardit\u00eb, p\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr t\u00eb ardhur nga Kordoba, soll\u00ebn me vete sekretet e punimit t\u00eb l\u00ebkur\u00ebs dhe ju kushtuan prodhimit t\u00eb koramit (l\u00ebkur\u00eb e shtypur dhe e punuar), duke arritur t\u00eb rivalizojn\u00eb me cil\u00ebsin\u00eb kordobase gjat\u00eb gjith\u00eb epok\u00ebs moderne: n\u00eb shekullin e XVII qen\u00eb 5000 q\u00eb punonin n\u00eb 1084 laborator\u00ebt e qytetit. P\u00ebrve\u00e7 dedikimit ndaj huas\u00eb dhe treg\u00ebtis\u00eb, hebrenjt\u00eb e Stambollit qen\u00eb an\u00ebtar\u00eb ekskluziv\u00eb e punuesve t\u00eb m\u00ebndafshit dhe t\u00eb xhamave, si edhe merrnin edhe n\u00eb ato t\u00eb argjendar\u00ebve, pasti\u00e7ier\u00ebve, k\u00ebpucar\u00ebve, rrobaqep\u00ebsve dhe peshkatar\u00ebve. Por gjith\u00ebsesi qen\u00eb p\u00ebrjashtuar nga 65% e korporatave, t\u00eb rezervuar mysliman\u00ebve. Midis sefardit\u00ebve m\u00eb t\u00eb spikatur qen\u00eb an\u00ebtar\u00ebt e familjes Nasi: Gracia dhe nipi i tij, pse jo edhe dh\u00ebnd\u00ebrri, Josef. Gracia themeloi sinagoga t\u00eb shumta me mbiemrin e tij, seniyora<\/em>, dhe Josef qe minist\u00ebr dhe diplomat i sulltan\u00ebve Sulejman i Mrekulluesh\u00ebm dhe Selimit t\u00eb II. Ky i fundit e em\u00ebroi duk\u00eb t\u00eb ishullit Nasso dhe zot i Tiberiades, n\u00eb Palestin\u00eb.<\/p>\n

Jo larg nga Tiberiada ndodhej Safadi, q\u00eb n\u00eb shekullin e XVI fitoi nofk\u00ebn e \u201cqytetit t\u00eb kabal\u00ebs\u201d prej numrit t\u00eb madh t\u00eb studiuesve t\u00eb k\u00ebtij korrenti ezoterik u vendos\u00ebn k\u00ebtu, pjesa m\u00eb e madhe e t\u00eb cil\u00ebve sefardit\u00eb. Qen\u00eb ata q\u00eb themeluan sinagog\u00ebn e titulluar pas kabalistit spanjoll Isaac Abuhav n\u00eb fundin e shekullit t\u00eb XV, ashtu si\u00e7 e b\u00ebn\u00eb Safadin nj\u00eb pik\u00eb referimi p\u00ebr prodhimin e cop\u00ebrave t\u00eb leshit n\u00eb Lindjen e Af\u00ebrt. Popullsia arabe vend\u00ebse bashk\u00ebjetoi me m\u00ebrgimtar\u00ebt sefardit\u00eb, q\u00eb i em\u00ebrtuan lagjet hebraike duke i b\u00ebr\u00eb jehon\u00eb vendeve t\u00eb tyre t\u00eb origjin\u00ebs: Qurtubah (Kordoba), Qastiliyah (Kastilia), Araghun ma\u2019 Qatalan (Aragona dhe Katalonja) dhe Sibiliyah (Sevilja). Sasia e fisnik\u00ebve sefardit\u00eb q\u00eb u vendos\u00ebn n\u00eb Safad qe e jasht\u00ebzakoshme sa prodhimi i tyre intelektual. Eksperti i kabal\u00ebs Moses Cordovero ishte me origjin\u00eb nga Kordoba; juristi Josepf Karo (t\u00eb cilit i ishte titulluar nj\u00eb sinagog\u00eb e qytetit) i qytetit Toledo dhe m\u00ebsuesi i tij Jacob Berab vinte nga Maqueda fqinje. N\u00eb fundin e shekullit t\u00eb XVI n\u00eb Safed jetonin rreth 10000 hebrenj, por qyteti ju n\u00ebnshtrua sulmeve t\u00eb vazhdueshme gjat\u00eb p\u00ebrplasjeve midis druz\u00ebve (grup etniko \u2013 fetar mysliman vendas) dhe Perandoris\u00eb Osmane. Shum\u00eb sefardit\u00eb ja mbath\u00ebn p\u00ebr Stamboll dhe Europ\u00eb Veriore. Kush mbeti jetoi n\u00eb shekullin e XVIII ardhjen e hebrenjve nga vende t\u00eb tjera si Rusia dhe Lituania, q\u00eb kontribuan n\u00eb reduktimin e identitetit sefardit t\u00eb qytetit.<\/p>\n

Lavdi dhe tragjedi e Selanikut<\/strong><\/p>\n

I njohur n\u00eb ladinishte si \u201cn\u00ebna e Izraelit\u201d, ky port osman (sot n\u00ebn Greqi) \u00ebsht\u00eb nj\u00eb pik\u00eb referimi p\u00ebr m\u00ebrgimin sefardit. Midis viteve 1492 dhe 1550 mikpriti rreth 15000 hebrenj m\u00ebrgimtar\u00eb dhe t\u00eb konvertuar, si edhe u b\u00eb qend\u00ebr e madhe treg\u00ebtare dhe artizanale e perandoris\u00eb. K\u00ebtu sefardit\u00ebt zhvilluan prodhimin m\u00eb t\u00eb madh tekstil t\u00eb territoreve osmane fal\u00eb telajove revolucionare kastiliane; duke filluar nga 1576 mbajt\u00ebn ve\u00e7 t\u00eb tjerash monopolin e uniformave t\u00eb jeni\u00e7er\u00ebve, gard\u00ebs elitare t\u00eb sulltanit, me nj\u00eb prodhim vjetor prej 4100 kompletesh n\u00eb veshje. N\u00eb epok\u00ebn moderne hebrenjt\u00eb Selanikut e tejkalonin numrin e turqve e t\u00eb grek\u00ebve dhe qen\u00eb t\u00eb pranish\u00ebm n\u00eb t\u00eb gjitha shtresat shoq\u00ebrore, nga fshatar\u00ebt tek treg\u00ebtar\u00ebt. Qyteti kishte 32 sinagoga me emra evokues si Mayorka, Kastilla, Aragon apo Katallan yashan (Katalonj\u00eb e vjet\u00ebr), q\u00eb nxirrinin n\u00eb pah origjin\u00ebn e besimtar\u00ebve t\u00eb tyre. Selaniku shk\u00eblqeu si nj\u00eb fanar kulturor dhe religjioz p\u00ebr hebrenjt\u00eb europian\u00eb dhe deri n\u00eb shekullin e XX aty shtypeshin libra dhe gazeta n\u00eb hebraisht dhe ladinisht. Por gjat\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb Dyt\u00eb Bot\u00ebrore popullsia sefardite praktikisht u shfaros: prej rreth 50000 banor\u00ebve hebrenj, 46000 vdiq\u00ebn n\u00eb Auschwitz \u2013 Birkenau. Sot vet\u00ebm pak jetojn\u00eb ende n\u00eb Selanik dhe disa prej tyre e ruajn\u00eb akoma me nostalgji \u00e7el\u00ebsin e der\u00ebs s\u00eb sht\u00ebpive t\u00eb tyre n\u00eb Toledo apo n\u00eb Valencia, q\u00eb str\u00ebgjysh\u00ebrit e tyre mor\u00ebn me vete n\u00eb 1492, dhe kujtojn\u00eb me zem\u00ebr Sefardin e lasht\u00eb n\u00eb k\u00ebng\u00ebt e gjysh\u00ebrve t\u00eb tyre.<\/p>\n

(nga Storica<\/em>)<\/p>\n

P\u00ebrgatiti<\/strong><\/p>\n

ARMIN TIRANA<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Sefarad ishte em\u00ebrtimi i Gadishullit Iberik n\u00eb hebraishten mesjetare nga ku marrin emrin sefardit\u00ebt, hebrenjt\u00eb e p\u00ebrjashtuar nga ky territor n\u00eb shekullin e XV dhe t\u00eb mir\u00ebpritur sidomos n\u00eb vendet myslimane. Midis shekullit t\u00eb XIV e t\u00eb XVI qindramij\u00ebra njer\u00ebz q\u00eb ndanin nj\u00eb origjin\u00eb t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt hebraike u detyruan q\u00eb ta linin tok\u00ebn ku pat\u00ebn …<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":50678,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[42],"tags":[],"class_list":["post-50677","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","","category-kulture"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/50677","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=50677"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/50677\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/50678"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=50677"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=50677"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=50677"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}