{"id":52086,"date":"2023-07-24T17:01:58","date_gmt":"2023-07-24T17:01:58","guid":{"rendered":"https:\/\/rdnews.al\/?p=52086"},"modified":"2023-07-24T17:04:26","modified_gmt":"2023-07-24T17:04:26","slug":"koncepti-i-ri-strategjik-i-nato-drejt-militarizimit-te-europes","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/2023\/07\/24\/koncepti-i-ri-strategjik-i-nato-drejt-militarizimit-te-europes\/","title":{"rendered":"Koncepti i ri strategjik i NATO: drejt militarizimit t\u00eb Europ\u00ebs?"},"content":{"rendered":"<p>Koncepti i ri strategjik (CS) i NATO, q\u00eb do t\u00eb udh\u00ebheq\u00eb politik\u00ebn ushtarake t\u00eb Aleanc\u00ebs Atlantike n\u00eb 10 vitet e ardhshme, duke mos e besuar m\u00eb t\u00eb praktikueshme realizimin e nj\u00eb sigurie t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt p\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb kontinentin europian t\u00eb bazuar mbi kontrollin e armatimeve me Rusin\u00eb dhe me vendet e tjera t\u00eb vendeve an\u00ebtare t\u00eb Traktatit t\u00eb Siguris\u00eb Kolektive, duke e vendosur sigurin\u00eb e aleat\u00ebve mbi nj\u00eb qasje past\u00ebrtisht ushtarake: &#8220;Forc\u00eb dhe vendosm\u00ebri p\u00ebr t\u00eb mbrojtur \u00e7do centimet\u00ebr t\u00eb territorit aleat, t\u00eb ruaj\u00eb sovranitetin dhe integritetin territorial e t\u00eb gjith\u00eb aleat\u00ebve dhe t\u00eb fitoj\u00eb kund\u00ebr pdo agresori [&#8230;] Pozicioni i frenimit dhe i mbrojtjes s\u00eb NATO bazohet mbi nj\u00eb kombinim t\u00eb p\u00ebrshtatsh\u00ebm t\u00eb aft\u00ebsis\u00eb b\u00ebrthamore, konvencionale dhe raketore, t\u00eb integruara mbi aft\u00ebsi hap\u00ebsinore dhe kibernetike&#8221;.<\/p>\n<p>Gjat\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb Ftoht\u00eb, NATO mendonte se mund ta parandalonte n\u00eb agresion ndaj Europ\u00ebs Per\u00ebndimore nga ana e forcave konvencionale t\u00eb Traktatit t\u00eb Varshav\u00ebs me k\u00ebrc\u00ebnimin e nj\u00eb reagimi b\u00ebrthamor; n\u00eb vizionin aktual t\u00eb opinionit publik europian \u00ebsht\u00eb ende i gjall\u00eb nj\u00eb perceptim i till\u00eb i shkurajimit t\u00eb zgjeruar amerikan, edhe n\u00eb drit\u00ebn e aktuales Nuclear Posture Revie\u00eb amerikane, q\u00eb parasheh nd\u00ebrhyrjen b\u00ebrthamore edhe p\u00ebrball\u00eb &#8220;sulmeve dometh\u00ebn\u00ebse job\u00ebrthamore, q\u00eb p\u00ebrfshijn\u00eb, por nuk i ezauorjn\u00eb, sulmet kund\u00ebr popullat\u00ebs civile apo infrastrukturave t\u00eb Shteteve t\u00eb Bashkuara, aleat\u00eb apo partner\u00eb, dhe sulme ndaj forcave b\u00ebrthamore amerikane apo aleate, si edhe strukturave t\u00eb tyre t\u00eb komand\u00ebs, kontrollit, paralajm\u00ebrimit dhe vler\u00ebsimit\u201d.<\/p>\n<p>Tani CS e shkat\u00ebrron nj\u00eb iluzion t\u00eb till\u00eb: n\u00ebse edhe &#8220;forcat b\u00ebrthamore strategjike t\u00eb Aleanc\u00ebs, sidomos ato t\u00eb Shteteve t\u00eb Bashkuara, jan\u00eb garancia e siguris\u00eb s\u00eb Aleanc\u00ebs&#8221;, p\u00ebr CS &#8220;arm\u00ebt b\u00ebrthamore jan\u00eb unike, ve\u00e7an\u00ebrisht. Rrethanat n\u00eb t\u00eb cilat NATO mund t\u2019i duhet t\u00eb p\u00ebrdor\u00eb arm\u00ebt b\u00ebrthamore jan\u00eb jasht\u00ebzakonisht t\u00eb ul\u00ebta&#8221;. Nj\u00eb sakt\u00ebsim i till\u00eb reduktohet fuqimisht, n\u00eb mos anullon gjith\u00e7ka, rolin e arm\u00ebve b\u00ebrthamore p\u00ebr p\u00ebrdorim &#8216;taktik&#8217; n\u00eb fush\u00ebn e betej\u00ebs; par\u00ebnd\u00ebsia e tyre si instrument luftarak direkt po konfirmohet n\u00eb konfliktin aktual n\u00eb Ukrain\u00eb, ku \u00ebsht\u00eb rezultuar dob\u00ebsia e k\u00ebrc\u00ebnimeve b\u00ebrthamore, efikasiteti i t\u00eb cil\u00ebve varet nga si perceptohen nga i k\u00ebr\u00ebcnuari: arm\u00ebt b\u00ebrthamore nuk jan\u00eb shkopinj magjik\u00eb, q\u00eb mjafton t\u2019i l\u00ebviz\u00ebsh p\u00ebr ta rr\u00ebzuar kund\u00ebrshtarin.<\/p>\n<p>Prandaj CS i impenjon an\u00ebtar\u00ebt e NATO p\u00ebr ta nd\u00ebrtuar nj\u00eb kapacitet ushtarak konvencional global q\u00eb t\u00eb jet\u00eb frenues n\u00eb vet\u00ebvete kund\u00ebr agresioneve t\u00eb mundshme dhe gati p\u00ebr nj\u00eb p\u00ebrdorim efektiv n\u00eb rast sulmi: &#8220;Do ta forconim n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb dometh\u00ebn\u00ebse pozicionin ton\u00eb t\u00eb dekurajimit dhe t\u00eb mbrojtjes p\u00ebr t\u2019i mohuar \u00e7do kund\u00ebrshtari potencial pdo mund\u00ebsi agresioni. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb q\u00ebllim do t\u00eb siguronim nj\u00eb prania substanciale dhe persistente n\u00eb tok\u00eb, n\u00eb det e n\u00eb aj\u00ebr, edhe n\u00ebp\u00ebrmjet forcimit t\u00eb mbrojtjes ajrore dhe raketore t\u00eb integruar, me forca robuste predominimi t\u00eb gatshme n\u00eb luftimin n\u00eb pikat kritike, sistemet e forcuara t\u00eb komand\u00ebs dhe kontrollit, magazinave t\u00eb parapozicionuara t\u00eb municioneve, t\u00eb pajimeve dhe kapaciteteve e infrastrukturave t\u00eb p\u00ebrmir\u00ebsuara p\u00ebr ta forcuar me shpejt\u00ebsi \u00e7do aleat, edhe me paralajm\u00ebrim apo pa t\u00eb shpejt\u00eb&#8221;.<\/p>\n<p>Nj\u00eb program i till\u00eb ambicioz do ta impenjoj\u00eb NATO n\u00eb dekad\u00ebn aktuale. Vendet europiane t\u00eb saj kan\u00eb kapacitete t\u00eb m\u00ebdha ushtarake komplesive, me rreth 1 milion e 892 mij\u00eb persona aktualisht t\u00eb impenjuar (erano 1718000 n\u00eb 2016), mpor dislokimi, armatimi, integrimi dhe p\u00ebrgatitja operative e tyre nuk jan\u00eb konsideruar t\u00eb p\u00ebrshtatshme. P\u00ebr t\u00eb p\u00ebrballuar k\u00ebrc\u00ebnime t\u00eb supozuara gjeo \u2013 politike \u00ebsht\u00eb p\u00ebrcaktuar nj\u00eb model i ri i forc\u00ebs NATO (NNFM), e vendosur n\u00ebn komand\u00ebn direkte t\u00eb NATO, dhe predispozohet nj\u00eb forcim i pranis\u00eb ushtarake n\u00eb Europ\u00ebn Lindore.<\/p>\n<p>NNFM duhet t\u00eb siguroj\u00eb nj\u00eb predispozicion t\u00eb madh t\u00eb forcave me gadishm\u00ebri t\u00eb lart\u00eb q\u00eb do t\u00eb paracaktohen n\u00eb plane specifike n\u00eb t\u00eb gjitha domenet, tok\u00eb, qiell, det e kibernetik\u00eb, dhe q\u00eb aleanca do t\u00eb mund t\u00eb rreshtohet me shpejt\u00ebsi kudo q\u00eb b\u00ebhet e nevojshme. NNFM do t\u00eb z\u00ebvend\u00ebsoj\u00eb brenda 2023 NATO Response Force (NRF), q\u00eb parashikon aktualisht rreshtimin e 40000 ushtar\u00ebve n\u00eb m\u00eb pak se 15 dit\u00eb. Forcat n\u00eb dispozicion t\u00eb NNFM, sapo t\u00eb implementohet plot\u00ebsisht, jan\u00eb t\u00eb shp\u00ebrndara n\u00eb 3 nivele: mbi 100000 ushtar\u00eb t\u00eb gatsh\u00ebm brenda 10 dit\u00ebve, 200000 t\u00eb tjer\u00eb midis 10 e 30 dit\u00ebve dhe t\u00eb pakt\u00ebn 500000 t\u00eb tjer\u00eb pas 1 dhe 6 muajve. Forca t\u00eb tilla multikomb\u00ebtare, direkt n\u00ebn komand\u00ebn e centralizuar t\u00eb NATO, do t\u2019i rreshtohen forcave t\u00eb mbetura n\u00ebn kontrollin e vendeve t\u00eb ve\u00e7anta aleate.<\/p>\n<p>Qysh nga fillimi i shkurtit po marrin form\u00eb p\u00ebrforcimet e NATO n\u00eb Europ\u00ebn Lindore, me dyfishimin nga 4 n\u00eb 8 grupe taktike multikomb\u00ebtare, gj\u00eb q\u00eb ka puar n\u00eb nj\u00eb rritje me rreth 10 her\u00eb e forcave e trupave t\u00eb rreshtuara n\u00eb krahun lindor. K\u00ebto grupe taktike do t\u00eb p\u00ebrfshijn\u00eb shpejt selin\u00eb qendrore t\u00eb brigadave p\u00ebr ta rritur me shpejt\u00ebsi q\u00ebndrimin, n\u00ebse \u00ebsht\u00eb e nevojshme, me plane p\u00ebrforcimi.<\/p>\n<p>Aleat\u00ebt jan\u00eb t\u00eb impenjuar n\u00eb rreshtimin e forcave t\u00eb m\u00ebtejshme robuste t\u00eb gatshme p\u00ebr t\u00eb luftuar, p\u00ebr t\u2019u zgjeruar nga grupet taktike ekzistuese me nj\u00ebsi t\u00eb p\u00ebrmasave t\u00eb nj\u00eb brigafe ku dhe kur \u00ebsht\u00eb e nevojshme, t\u00eb mb\u00ebshtetura nnga p\u00ebrforcime t\u00eb besueshme me shpejt\u00ebsi t\u00eb disponueshme, pajime t\u00eb paracaktuara dhe t\u00eb fuqizimit t\u00eb qendrave t\u00eb komand\u00ebs dhe kontrollit. Megjithat\u00eb, shum\u00eb prej k\u00ebtyre forcave nuk do t\u00eb jen\u00eb t\u00eb dislokuara n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb permanente n\u00eb krahun lindor, por do t\u00eb rrotullohen n\u00ebp\u00ebrmjet rajonit p\u00ebr st\u00ebrvitjen.<\/p>\n<p>Midis masave tashm\u00eb t\u00eb vendosura, NATO ka krijuar 4 batalione t\u00eb reja multikomb\u00ebtare p\u00ebr t\u2019u rreshtuar n\u00eb Rumani, Bullgari, Sllovaki dhe Hungari; mbi 130 avion\u00eb luftarak\u00eb dhe 100 anije jan\u00eb vendosur n\u00eb alarm; Gjermania ka d\u00ebrguar 1000 ushtar\u00eb n\u00eb Rumani dhe po identifikon forca p\u00ebr t\u00eb forcuar mbrojtjet e Lituanis\u00eb; Franca \u00ebsht\u00eb gati p\u00ebr t\u00eb rreshtuar nj\u00eb brigad\u00eb n\u00eb Rumani me paralajm\u00ebrim t\u00eb shpejt\u00eb; Mbret\u00ebria e Bashkuar ka d\u00ebrguar 1000 ushtar\u00eb t\u00eb tjer\u00eb p\u00ebr ta forcuar batalionin multikomb\u00ebtar me drejtim britanik n\u00eb Estoni; Danimarka ka rreshtuar anije t\u00eb m\u00ebtejshme n\u00eb Detin Balltin dhe ka njoftuar d\u00ebrgimin e 800 ushtar\u00ebve n\u00eb shtetet balttike; Spanja ka d\u00ebrguar avion\u00eb Eurofighter dhe trupa shtes\u00eb n\u00eb Bullgari; \u00c7ekia ka njoftuar dislokimin e 650 ushtar\u00ebve n\u00eb Sllovakin\u00eb fqinje; Danimarka, \u00a0Norvegjia, Gjermania, Vendet e Ul\u00ebta dhe Italia po furnizojn\u00eb nj\u00ebsi shtes\u00eb p\u00ebr an\u00ebn lindore.<\/p>\n<p>Shtetet e Bashkuara kan\u00eb d\u00ebrguar n\u00eb Poloni trupa dhe pajime nga Divizioni i 82 Aerotransportues i tyre dhe nga Divizioni i 3 i K\u00ebmb\u00ebsoris\u00eb s\u00eb Mekanizuar, duke e \u00e7uar totalin e forcave t\u00eb pranishme t\u00eb saj n\u00eb Europ\u00eb n\u00eb 100000, nj\u00eb nivel q\u00eb nuk shikohej nga fundi i viteve &#8217;90. Aksione t\u00eb m\u00ebtejshme amerikane parashikojn\u00eb: krijimin e nj\u00eb vendkomandoje t\u00eb p\u00ebrhershme t\u00eb selis\u00eb qendrore t\u00eb Korpusit t\u00eb 5 n\u00eb Poloni, p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrmir\u00ebsuar nd\u00ebrveprueshm\u00ebrin\u00eb SHBA \u2013 NATO; ruajtjen e nj\u00eb nj\u00ebsie t\u00eb m\u00ebtejshme luftimi me rotacion n\u00eb Europ\u00eb, nj\u00eb brigad\u00eb e pozicionuar n\u00eb Rumani, me aft\u00ebsi p\u00ebr t\u00eb rreshtuar n\u00eb an\u00ebn lindore element\u00eb t\u00eb kushtuar str\u00ebvitjes dhe manovrave; fuqizimin e rreshtimeve me rotacion n\u00eb rajonin balltik, p\u00ebrfshi forca ajrore, mbrojtjeje ajrore dhe p\u00ebr operacionet speciale; nj\u00eb marr\u00ebveshje me Spanj\u00ebn p\u00ebr ta rritur nga 4 n\u00eb 6 ka\u00e7atorpedinier\u00ebsh amerikan\u00eb me q\u00ebndrim n\u00eb Rota; stacionim t\u00eb 2 skuadroneve ajrore F-35 n\u00eb Mbret\u00ebrin\u00eb e Bashkuar dhe t\u00eb forcave t\u00eb mbrojtjes kund\u00ebrajrore n\u00eb Gjermani dhe Itali.<\/p>\n<p>18 gushtin e kaluar \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb e aksesueshme nga DASH edicioni 2021 i \u00cborld Military Expenditures and Arms Transfers, me informacione t\u00eb detajuara statistikore p\u00ebr dekad\u00ebn 2009 \u2013 2019 mbi shpenzimet ushtarake, forcave t\u00eb armatosura, transferimit t\u00eb arm\u00ebve dhe t\u00eb dh\u00ebnave ekonomike pertinente t\u00eb t\u00eb gjitha vendeve bot\u00ebrore; vjetari 2022 i Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI) jep t\u00eb dh\u00ebna t\u00eb analoge p\u00ebr 5 vje\u00e7arin e fundit dhe NATO ka p\u00ebrhapur m\u00eb 27 qershor analiz\u00ebn e tij p\u00ebr shpenzimet e vendeve t\u00eb Aleanc\u00ebs p\u00ebr periudh\u00ebn 2014 \u2013 2022. Natyrisht q\u00eb t\u00eb dh\u00ebnat nuk p\u00ebrkojn\u00eb n\u00eb detaje, duke qen\u00eb t\u00eb bazuara mbi metoda grumbullimesh dhe p\u00ebrafrimesh t\u00eb ndryshme, por ecuria e p\u00ebrgjithshme sheh nj\u00eb rritje t\u00eb fort\u00eb globale t\u00eb shpenzimeve ushtarake p\u00ebr nj\u00eb riarmatim t\u00eb p\u00ebrgjithsh\u00ebm t\u00eb t\u00eb gjith\u00eb bot\u00ebs, tejmase preokupues.<\/p>\n<p>Grafiku i dh\u00ebn\u00eb nga NATO p\u00ebr ecurin\u00eb e shpenzimit ushtarak global t\u00eb normalizuar t\u00eb vendeve europiane dhe Kanadas\u00eb nga 1989 e nxjerr qart\u00eb n\u00eb d\u00ebshmi ndryshimin shtet\u00ebror q\u00eb \u00ebsht\u00eb prodhuar nga pushtimi rus i Krimes\u00eb: nga nj\u00eb imazh i Europ\u00ebs si kontinent n\u00eb paqe kalohet n\u00eb nj\u00eb gjendje konflikti; n\u00eb 10 vitet e para nga fundi i Luft\u00ebs s\u00eb Ftoht\u00eb ka nj\u00eb reduktim konstant t\u00eb shpenzimeve, me nj\u00eb ekspansion relativ t\u00eb detyruar nga aderimi i an\u00ebtar\u00ebve t\u00eb rinj\u00eb t\u00eb Aleanc\u00ebs q\u00eb \u00e7on n\u00eb nj\u00eb vler\u00eb praktikisht konstante nga 1999 n\u00eb 2008; ka nj\u00eb faz\u00eb t\u00eb re r\u00ebn\u00ebse deri n\u00eb minimumin absolut t\u00eb 2014, kur n\u00eb frontin e operacioneve ruse n\u00eb Krime e n\u00eb Donbas an\u00ebtar\u00ebt e NATO kan\u00eb vendosur nj\u00eb rritje t\u00eb fort\u00eb t\u00eb vazhdueshme t\u00eb impenjimit ushtarak t\u00eb an\u00ebtar\u00ebve t\u00eb saj, deri n\u00eb shpenzimet ekstreme e parashikuara n\u00eb vitin e tanish\u00ebm.<\/p>\n<p>Pik\u00ebrisht n\u00eb 2014 an\u00ebtar\u00ebt e NATO vendos\u00ebn t\u2019i \u00e7ojn\u00eb financimet e tyre t\u00eb mbrojtjes n\u00eb 2% t\u00eb PBB, me 20% t\u00eb p\u00ebrdorur p\u00ebr pajimet: n\u00eb at\u00eb koh\u00eb vet\u00ebm Shtetet e Bashkuara, Mbret\u00ebria e Bashkuar dhe Greqia plot\u00ebsonin kushtin e par\u00eb dhe Luksemburgu, Norvegjia, Turqia, Franca, Mbret\u00ebria e Bashkuar, Shtetet e Bashkuara dhe Estonia t\u00eb dyt\u00ebn. N\u00eb vitin 2021 30 aleat\u00ebt e NATO kan\u00eb shpenzuar globalisht 1060 miliard euro p\u00ebr mbrojtjen, me nj\u00eb rritje prej 5.8% respektivisht vitit t\u00eb m\u00ebparsh\u00ebm; 70% e k\u00ebsaj pjese \u00ebsht\u00eb shpenzuar nga Shtetet e Bashkuara, me nj\u00eb shpenzim prej\u00a02167 dollar\u00ebsh p\u00ebr kok\u00eb, rspektivisht me 1353 dollar\u00ebt n\u00eb Norvegji,\u00a0 1026 dollar\u00ebt n\u00eb Mbret\u00ebrin\u00eb e Bashkuar, 779 dollar\u00ebve n\u00eb Danimark, 732 dollar\u00ebve n\u00eb Franc\u00eb, 631 dollar\u00ebve n\u00eb Gjermani dhe 467dollar\u00ebve n\u00eb Itali.<\/p>\n<p>P\u00ebrpara se Rusia ta pushtonte Ukrain\u00ebn, vet\u00ebm 8 aleat\u00eb po i respektonin objektivat e NATO p\u00ebr shpenzimet dhe investimet. Tani, Belgjika ka njoftuar se do t\u00eb shpenzoj\u00eb 1 miliard euro m\u00eb shum\u00eb dhe Norvegia 300 milion euro menj\u00ebher\u00eb; Polonia ka deklaruar se do t\u00eb synoj\u00eb t\u2019i rris\u00eb shpenzimet p\u00ebr mbrojtjen n\u00eb 3% t\u00eb PBB, Lituania n\u00eb 2.5%; Italia do t\u00eb duhet t\u00eb arrij\u00eb 2% t\u00eb PBB brenda 2028 dhe Danimarka p\u00ebr 2033; Hollanda synon t\u00eb kalojp nga 1.4% aktual i PBB n\u00eb 2%, me nj\u00eb rritje t\u00eb menj\u00ebhershme prej 5.2 miliard dollar\u00ebsh.<\/p>\n<p>Megjithat\u00eb t\u00eb gjith\u00eb k\u00ebto hapa jan\u00eb err\u00ebsuar nga vendimi spektakolar i qeveris\u00eb s\u00eb re gjermane p\u00ebr t\u2019u impenjuar ta plot\u00ebsoj\u00eb kufizimin e 2% t\u00eb PBB n\u00eb dy vitet e ardhshme dhe t\u00eb krijoj\u00eb nj\u00eb fond prej 100 miliard eurosh p\u00ebr modernizimin e pajimeve t\u00eb Bundes\u00ebehr: n\u00eb rast se ky impenjim do t\u00eb respektohet, Gjermania do t\u00eb ket\u00eb bilancin e tret\u00eb ushtarak m\u00eb t\u00eb lart\u00eb n\u00eb bot\u00eb, pas Shteteve t\u00eb Bashkuara dhe Kin\u00ebs. Globalisht, an\u00ebtar\u00ebt europian\u00eb t\u00eb NATO jan\u00eb t\u00eb impenjuara n\u00eb shpenzime t\u00eb reja ushtarake p\u00ebr 209 miliard dollar\u00eb.<\/p>\n<p>Edhe vendet europiane q\u00eb nuk jan\u00eb pjes\u00eb e NATO i kan\u00eb rritur shpenzimet ushtarake n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb dometh\u00ebn\u00ebse nga 2014 deri m\u00eb 2020: Austria nga 2.4 miliard dollar\u00eb n\u00eb 2.89 miliard, Finlanda nga 3.4 miliard n\u00eb 4.09 miliard, Serbia nga 725 milion dollar\u00eb n\u00eb 1.12 miliard, Suedia nga 5.39 miliard n\u00eb 6.45 miliard dhe Zvicra nga 4.6 miliard n\u00eb 5.7 miliard; i vetmi vend q\u00eb i ka reduktuar shpenzimet ushtarake \u00ebsht\u00eb Irlanda, e kaluar nga 1.19 miliard dollar\u00eb n\u00eb 1.14 miliard n\u00eb 2020.<\/p>\n<p>Por \u00ebsht\u00eb e gjith\u00eb bota tashm\u00eb e impenjuar n\u00eb nj\u00eb rritje t\u00eb vazhdueshme t\u00eb shpenzimeve ushtarake dhe t\u00eb fraksionit t\u00eb pasuris\u00eb t\u00eb destinuar p\u00ebr nj\u00eb q\u00ebllim t\u00eb till\u00eb: n\u00eb fundin e vitit 2021 shpenzimi global kishte arritur 2.1 trilion dollar\u00eb p\u00ebrball\u00eb 1.2 trilion\u00ebve t\u00eb 1999; me rritjet e parashikuara si pasoj\u00eb e luft\u00ebs n\u00eb Ukrain\u00eb, ka mund\u00ebsi q\u00eb n\u00eb fundin e 2022 t\u00eb tejkalohen 2.3 trilion\u00ebt. N\u00eb terma t\u00eb fraksionit t\u00eb PBB bot\u00ebrore, \u00ebsht\u00eb kaluar nga 2.2% e 2000 n\u00eb 2.4% e 2021, dometh\u00ebn\u00eb n\u00eb 268 dollar\u00eb p\u00ebr person, rreth dyfishi i 118 dollar\u00ebve p\u00ebr person i 1999.<\/p>\n<p>Jasht\u00eb nga NATO, rritjet kryesore nga 2014 n\u00eb 2020 i detyrohen vendeve me arm\u00eb b\u00ebrthamore: India ka kaluar nga 51 miliard n\u00eb 73 miliard dollar\u00eb, Pakistani nga 8.65 miliard n\u00eb 10.4 miliard, Izraeli nga 17.8 miliard n\u00eb 21.7 miliard. Nj\u00eb prej objektivave kryesore t\u00eb Vladimir Putinit ka qen\u00eb ai i p\u00ebrmbysjes s\u00eb shkurtimeve ndaj forcave ushtarake ruse n\u00eb vijim t\u00eb mbarimit t\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb Ftoht\u00eb dhe nga 2000 ka filluar 3 programe armatimi t\u00eb Rusis\u00eb, me rritje thuajse t\u00eb vazhdueshme deri n\u00eb 65.9 miliard t\u00eb 2021 ekuivalente me 4.1% t\u00eb PBB.<\/p>\n<p>Por zhvillimi maksimal i militarizimit ndodh n\u00eb Kin\u00eb, i nisur pas kriz\u00ebs s\u00eb Ngushtic\u00ebs s\u00eb Taivanit t\u00eb 1995 \u2013 1996: qysh at\u00ebhere shpenzimet kineze p\u00ebr mbrojtjen jan\u00eb rritur mesatarish me 10% \u00e7do vit deri sa kan\u00eb arritur n\u00eb 293 miliard\u00ebt n\u00eb 2021; procesi \u00ebsht\u00eb i destinuar t\u00eb vazhdoj\u00eb, duke qen\u00eb se presidenti Xi Jinping ka vendosur objektivin e nj\u00eb \u201cmodernizimi t\u00eb plot\u00eb&#8221; t\u00eb forcave t\u00eb Ushtris\u00eb Popullore \u00c7lirimtare brenda vitit 2035 dhe t\u00eb b\u00ebj\u00eb t\u00eb &#8220;klasit bot\u00ebror&#8221; p\u00ebr vitin 2049. Riarmatimi i fort\u00eb kinez i ka shtyr\u00eb shtetet fqinje t\u2019i rrisin shpenzimet p\u00ebr mbrojtjen e tyre: Japonia ka vendosur nj\u00eb rritje prej 7.3% n\u00eb 2021, rritja maksimale vjetore nga 1972, Koreja e Jugut me 6% dhe Australia, e hyr\u00eb n\u00eb marr\u00ebveshjen tripal\u00ebshe t\u00eb mbrojtjes AUKUS, ka vendosur blerjen e 7 n\u00ebndet\u00ebseve me propulsion b\u00ebrthamor me nj\u00eb kosto t\u00eb vler\u00ebsuar m\u00eb e lart\u00eb se 100 miliard; qeveria e Taivanit m\u00eb 25 gusht ka vendosur p\u00ebr 2023 nj\u00eb rritje prej 14% t\u00eb bilancit t\u00eb mbrojtjes respektivisht me 2022, duke e puar n\u00eb rreth 19.4 miliard.<\/p>\n<p>Duke u kthyer tek Europa, ve\u00e7 t\u00eb tjerash duhen konsideruar shpenzimet p\u00ebr q\u00ebllime ushtarake t\u00eb Komisionit Europian: pas eksperimentalit Preparatory Action on Defence Research (2017 \u2013 2019) e financuar me 90 milion euro dhe European Industrial Development Programme (2019 \u2013 2020) i pajisur me 500 milion euro, p\u00ebrve\u00e7 European Defence Fund me 8 miliard euro p\u00ebr periudh\u00ebn 2021 \u2013 2027, m\u00eb 19 korrik \u00ebsht\u00eb miratuar European Defence Industry Reinforcement through common Procurement Act p\u00ebr periudh\u00ebn 2022 \u2013 2024 me q\u00ebllimin e &#8220;plot\u00ebsimit t\u00eb nevojave m\u00eb urgjente dhe kritike t\u00eb prdoukteve p\u00ebr mbrojtjen e vendeve an\u00ebtare, n\u00eb vijim t\u00eb agresionit t\u00eb Rusis\u00eb kund\u00ebr Ukrain\u00ebs&#8221; me 500 milion euro n\u00eb bilancin e Bashkimit Europian nga 2022 deri m\u00eb 2024.<\/p>\n<p>Duke pasur parasysh situat\u00ebn e r\u00ebnd\u00eb bot\u00ebrore dhe r\u00ebndimin e k\u00ebrc\u00ebnimeve p\u00ebr Europ\u00ebn, duke par\u00eb zgjedhjet e vendosura nga NATO n\u00eb Madrid, duket se ne europian\u00ebt duhet t\u00eb p\u00ebrgatitemi p\u00ebr t\u00eb hequr dor\u00eb nga ideja se mund t\u00eb jetojm\u00eb n\u00eb nj\u00eb oaz paqeje e prosperiteti dhe t\u00eb pranojm\u00eb pranin\u00eb e p\u00ebrhershme dhe t\u00eb madhe t\u00eb nj\u00eb gj\u00ebje deri m\u00eb tani t\u00eb pap\u00ebrtypur: arm\u00ebt dhe at\u00eb q\u00eb ato sjellin.<\/p>\n<p>(nga <em>Geopoliticus<\/em>)<\/p>\n<p><strong>P\u00ebrgatiti<\/strong><\/p>\n<p><strong>ARMIN TIRANA<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Koncepti i ri strategjik (CS) i NATO, q\u00eb do t\u00eb udh\u00ebheq\u00eb politik\u00ebn ushtarake t\u00eb Aleanc\u00ebs Atlantike n\u00eb 10 vitet e ardhshme, duke mos e besuar m\u00eb t\u00eb praktikueshme realizimin e nj\u00eb sigurie t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt p\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb kontinentin europian t\u00eb bazuar mbi kontrollin e armatimeve me Rusin\u00eb dhe me vendet e tjera t\u00eb vendeve an\u00ebtare &hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":52087,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[42],"tags":[],"class_list":["post-52086","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","","category-kulture"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/52086","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=52086"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/52086\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/52087"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=52086"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=52086"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=52086"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}