{"id":62259,"date":"2023-10-30T09:16:43","date_gmt":"2023-10-30T09:16:43","guid":{"rendered":"https:\/\/rdnews.al\/?p=62259"},"modified":"2023-10-30T09:16:43","modified_gmt":"2023-10-30T09:16:43","slug":"20-vjet-nga-lufta-ne-irak","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/2023\/10\/30\/20-vjet-nga-lufta-ne-irak\/","title":{"rendered":"20 vjet nga lufta n\u00eb Irak"},"content":{"rendered":"

\u00abIraqi Freedom\u00bb<\/strong><\/p>\n

K\u00ebt\u00eb vit bie p\u00ebrvjetori i 20 i fillimit t\u00eb luft\u00ebs dhe i pushtimit t\u00eb Irakut nga ana e nj\u00eb koalicioni nd\u00ebrkomb\u00ebtar t\u00eb madh t\u00eb udh\u00ebhequr nga Shtetet e Bashkuara dhe nga Mbret\u00ebria e Bashkuar. Objektivi i deklaruar at\u00ebhere ishte t\u00eb p\u00ebrmbysej Saddam Hussein, n\u00eb pushtet nga 1979, i akuzuar se fshihte arm\u00eb shkat\u00ebrrimi n\u00eb mas\u00eb dhe mbronte e financonte grupe terroriste, sidomos al Qaeda. Operacioni, i mbiquajtur Iraqi Freedom<\/em>, futej n\u00eb t\u00eb ashtuquajtur\u00ebn \u00abluft\u00eb globale kund\u00ebr terrorizmit\u00bb e filluar nga Shtetet e Bashkuara dhe q\u00eb tashm\u00eb n\u00eb 2001 kishte \u00e7uar n\u00eb pushtimin e shpejt\u00eb t\u00eb Afganistanit dhe m\u00eb pas, n\u00eb marsin e 2003, t\u00eb atij t\u00eb Irakut. Dy luft\u00ebra paralele, t\u00eb ushqyera nga shpirti i hakmarrjes (p\u00ebr shkeljen e territorit amerikan nga ana e al Qaedas dhe p\u00ebr mij\u00ebra qytetar\u00ebt e vrar\u00eb) dhe n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb nga d\u00ebshira p\u00ebr ta \u00e7uar demokracin\u00eb e mark\u00ebs per\u00ebndimore n\u00eb Lindje t\u00eb Mesme. Pavar\u00ebsisht shpejt\u00ebsis\u00eb s\u00eb jasht\u00ebzakonshme n\u00eb operacione (q\u00eb nxorr\u00ebn n\u00eb terren nj\u00eb fuqi zjarri t\u00eb papar\u00eb kurr\u00eb m\u00eb par\u00eb) ata n\u00eb realitet zgjat\u00ebn shum\u00eb vite \u2013 e para 20 vjet dhe e dyta 9 vjet \u2013 dhe rezultuan katastrofike si p\u00ebr bilancin amerikan, ashtu edhe p\u00ebr numrin e viktimave, midis ushtarak\u00ebve dhe civil\u00ebve. \u00cbsht\u00eb th\u00ebn\u00eb se n\u00eb t\u00eb dyja situatat, nd\u00ebrsa ushtarak\u00ebt dhe Pentagoni \u00abe b\u00ebn\u00eb me nxitim pun\u00ebn e tyre, politikan\u00ebt nuk e fituan paqen\u00bb.<\/p>\n

N\u00eb momentin ku Saddam u shkarkua nga ushtria e koalicionit dhe partia Ba\u2019ath u margjinalizua, qe e natyrshme p\u00ebr shiit\u00ebt n\u00eb k\u00ebrkim t\u00eb hakmarrjes t\u00eb shikonin jo edhe aq ndaj elitave shekullare mbi t\u00eb cil\u00ebn synonin pushtuesit e rinj \u2013 burra si Ahmad Chalabi dhe Iyad Allawi \u2013 sesa m\u00eb shum\u00eb n\u00eb eksponent\u00eb t\u00eb bot\u00ebs fetare si ajatollahu Ali al-Sistani, tek klerik\u00ebt e K\u00ebshillit Suprem p\u00ebr Revolucionin n\u00eb Irak dhe personalitete si Muqtada al-Sadr. R\u00ebnia e diktatorit p\u00ebrb\u00ebnte nj\u00eb mund\u00ebsi unike, p\u00ebr komunitetin shiit iraken, p\u00ebr t\u00eb fituar nj\u00eb pozicion force q\u00eb p\u00ebr dekada i ishte mohuar, por q\u00eb nd\u00ebrkoh\u00eb i kishte hapur der\u00ebn nj\u00eb \u00abskenari t\u00eb err\u00ebt luft\u00ebrash v\u00ebllavras\u00ebse q\u00eb n\u00eb disa aspekte kishte ndodhur n\u00eb Pakistan n\u00eb dekad\u00ebn e m\u00ebparshme\u00bb.<\/p>\n

Faktet p\u00ebrpara pushtimit<\/strong><\/p>\n

Faktet q\u00eb i paraprin\u00eb pushtimit jan\u00eb tashm\u00eb t\u00eb njohura dhe jan\u00eb pjes\u00eb e historis\u00eb. Mbi t\u00eb gjitha diskutimi i presidentit George W. Bush, q\u00eb p\u00ebrpara popullit amerikan propozoi n\u00eb mesazhin e tij mbi Gjendjen e Unionit 2003 nj\u00eb nd\u00ebrhyrje t\u00eb shpejt\u00eb dhe radikale n\u00eb Irak p\u00ebr t\u00eb shmangur nj\u00eb k\u00ebrc\u00ebnim n\u00eb rritje p\u00ebr Shtetet e Bashkuara n\u00eb nj\u00eb prej rajoneve m\u00eb t\u00eb nxeh\u00ebta t\u00eb planetit: \u00abRrall\u00eb historia ka ofruar nj\u00eb mund\u00ebsi t\u00eb madhe p\u00ebr t\u00eb b\u00ebr\u00eb kaq shum\u00eb p\u00ebr kaq shum\u00eb\u00bb, n\u00ebnvizoi ai. Ai tha se Saddam Hussein ishte e \u00abkeqja absolute\u00bb, q\u00eb duhej shfarosur, dhe premtoi se sekretari i Shtetit Colin Powell do t\u00eb zbulonte sa m\u00eb shpejt t\u00eb ishte e mundur informacione n\u00eb K\u00ebshillin e Sigurimit t\u00eb Kombeve t\u00eb Bashkuara mbi programet rreth arm\u00ebve t\u00eb shkat\u00ebrrimit n\u00eb mas\u00eb t\u00eb mbajtura nga Iraku dhe mbi lidhjet midis klas\u00ebs politike t\u00eb tij dhe terrorizmit nd\u00ebrkomb\u00ebtar. Pohoi edhe se, kur do ta konsideronte t\u00eb nevojshme, do tl vepronte edhe pa miratimin e Kombeve t\u00eb Bashkuara. N\u00eb Shtetet e Bashkuara, ashtu si n\u00eb shum\u00eb vende per\u00ebndimore, u ngrit\u00ebn shum\u00eb z\u00ebra kritik\u00eb p\u00ebr projektin e pushtimit, por p\u00ebr elitat politike n\u00eb pushtet, ushtarak\u00ebt, agkencit\u00eb e siguris\u00eb dhe shtypi i rreshtuan me presidentin dhe k\u00ebshilltar\u00ebt e tij. N\u00eb debatin n\u00eb Senat, Joe Biden e paralajm\u00ebroi administrat\u00ebn republikane t\u00eb mos e kryente \u00abm\u00ebkatin e Vietnamit\u00bb, edhe pse m\u00eb pas, n\u00eb votimin final, u shpreh n\u00eb favor t\u00eb rezolut\u00ebs. Tre vite m\u00eb pas e quajti at\u00eb vot\u00eb gabim. Ve\u00e7 k\u00ebsaj, z\u00ebvend\u00ebspresidenti Dick Cheney, mb\u00ebshtet\u00ebs i flakt\u00eb i nd\u00ebrhyrjes, garantoi se n\u00eb Niger qen\u00eb provat e blerjes s\u00eb uraniumit nga ana e Saddam p\u00ebr nd\u00ebrtimin e atomikes dhe se duhej nd\u00ebrhyr\u00eb p\u00ebrpara se t\u00eb ishte shum\u00eb von\u00eb.<\/p>\n

M\u00eb 5 shkurt sekretari i Shtetit, si\u00e7 parashikohej, i tregoi Kombeve t\u00eb Bashkuara provat, m\u00eb pas t\u00eb rezultura false, t\u00eb zhvillimit t\u00eb arm\u00ebve t\u00eb shkat\u00ebrrimit n\u00eb mas\u00eb nga ana e Irakut t\u00eb Saddam. N\u00eb fund t\u00eb nd\u00ebrhyrjes s\u00eb tij n\u00eb K\u00ebshillin e Sigurimit, Powell tundi p\u00ebrpara telekamerave nj\u00eb epruvet\u00eb plot me pluhur t\u00eb bardh\u00eb. Ishte \u00abprova materiale\u00bb e posedimit t\u00eb arm\u00ebve t\u00eb shkat\u00ebrrimit n\u00eb mas\u00eb nga ana e diktatorit iraken. Vite m\u00eb pas, n\u00eb 2005, pranoi se ai aktrim i \u00abdhimbte akoma\u00bb. Burimi amerikan lidhur me k\u00ebt\u00eb argument, ishte nj\u00eb iraken, inxhinieri Rafid al-Janabi, i cili p\u00ebr t\u00eb siguruar azil n\u00eb Gjermani kishte b\u00ebr\u00eb zbulime t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme sh\u00ebrbimeve sekrete t\u00eb k\u00ebtij vendi, dometh\u00ebn\u00eb se n\u00eb Irak kishte trupa t\u00eb gatshme p\u00ebr t\u2019i p\u00ebrdorur arm\u00ebt kimime e fshehura inspektimeve t\u00eb Kombeve t\u00eb Bashkuara. Qysh n\u00eb at\u00eb koh\u00eb sh\u00ebrbimet sekrete gjermane i konsideruan pak t\u00eb besueshme zbulime t\u00eb tilla, nd\u00ebrsa ato amerikane i mor\u00ebn p\u00ebr t\u00eb mira dhe t\u00eb mjaftueshme p\u00ebr shp\u00ebrthimin e luft\u00ebs.<\/p>\n

M\u00eb 15 shkurt 2003 miliona njer\u00ebz n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb bot\u00ebn u mobilizuan, me manifestime t\u00eb \u00e7do lloji, kund\u00ebr luft\u00ebs. Fronti diplomatik \u00abpacifist\u00bb udh\u00ebhiqej nga dy vende t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme: Franca e Chirac dhe Gjermania e Schr\u00f6der. Edhe Gjon Pali i II e d\u00ebnoi hapur \u00abluft\u00ebn parandaluese\u00bb si t\u00eb pajustifikuar. Si vendet e tjera per\u00ebndimore, Italia aderoi n\u00eb koalicionin nd\u00ebrkomb\u00ebtar n\u00eb favor t\u00eb nd\u00ebrhyrjes s\u00eb armatosur q\u00eb po nd\u00ebrtohej. Me pak fjal\u00eb, nga ai vendim ka buruar trazira q\u00eb prej vitesh ka tronditur Lindjen e Mesme dhe nj\u00eb bot\u00eb t\u00eb t\u00ebr\u00eb; faktikisht prej saj shp\u00ebrthyen fillimisht kaosi e lufta civile n\u00eb Irak dhe m\u00eb pas ngjitja e t\u00eb ashtuquajturit \u00abShtet Islamik\u00bb (cif\u00ebl e \u00e7mendur e al Qaeda), duke filluar nga rajoni al-Anbar dhe i Mosulit deri sa t\u00eb pushtoj\u00eb nj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb Siris\u00eb dhe k\u00ebrc\u00ebnimit t\u00eb siguris\u00eb t\u00eb t\u00eb gjith\u00eb rajonit. Ve\u00e7 k\u00ebsaj, kjo luft\u00eb i dha Iranit, q\u00eb e mb\u00ebshteti shumic\u00ebn shiite irakene, mund\u00ebsin\u00eb e b\u00ebrjes nj\u00eb fuqi rajonale e nivelit t\u00eb par\u00eb.<\/p>\n

Lufta e 20 marsit 2003<\/strong><\/p>\n

Lufta n\u00eb Irak filloi m\u00eb 20 mars 2003. Qe nj\u00eb fushat\u00eb, \u00ebsht\u00eb th\u00ebn\u00eb, e karakterizuar nga surpriza, nga shock <\/em>i nj\u00eb sulmi t\u00eb fuqish\u00ebm dhe t\u00eb rrufesh\u00ebm: sulmi ajror dhe tok\u00ebsor asgj\u00ebsoi brenda nj\u00eb kohe t\u00eb shkurt\u00ebr forcat e armatosura irakene, q\u00eb at\u00ebhere qen\u00eb ushtria e kat\u00ebr m\u00eb e fuqishme e bot\u00ebs. Bagdadi u pushtua n\u00eb pak m\u00eb shum\u00eb se 3 jav\u00eb. Saddam ishte zhdukur nat\u00ebn e sulmit, pasi kishte p\u00ebrsh\u00ebndetur shtabin e p\u00ebrgjithsh\u00ebm t\u00eb tij, duke i l\u00ebn\u00eb takim p\u00ebr t\u00eb nes\u00ebrmen. Ushtria irakene, e p\u00ebrb\u00ebr\u00eb nga 4 milion e gjysm\u00eb ushtar\u00eb, n\u00eb fillim reagoi ndaj sulmit; m\u00eb pas u zhb\u00eb, e asgj\u00ebsuar nga superioriteti i zjarrit t\u00eb atij t\u00eb koalicionit, por sidomos kur oficer\u00ebt braktis\u00ebn fush\u00ebn e betej\u00ebs. Ata u kthyen n\u00eb fshatrat e tyre t\u00eb origjin\u00ebs, dometh\u00ebn\u00eb n\u00eb zon\u00ebn sunite t\u00eb Irakut, midis Tirkitit, fshatit t\u00eb origjin\u00ebs s\u00eb Saddam, dhe Mosulit, q\u00eb ishte kryeqyteti i pakic\u00ebs etnike t\u00eb vendit gjithmon\u00eb n\u00eb pushtet. N\u00eb fshatra t\u00eb tilla sunite disa muaj m\u00eb pas u organizua rezistenca ndaj pushtuesve per\u00ebndimor\u00eb, duke e shtr\u00ebnguar ushtrin\u00eb e koalicionit ta modifikoj\u00eb planin fillestar t\u00eb sulmit dhe t\u00eb studioj\u00eb teknika t\u00eb reja kund\u00ebrrebelimi p\u00ebr t\u00eb luftuar guerriljen e grupeve t\u00eb armatosura. Duke filluar nga 2006, shumica e k\u00ebtyre oficer\u00ebve t\u00eb Saddam do t\u00eb p\u00ebrb\u00ebnte nivelin drejtues ushtarak dhe politik t\u00eb \u00abShtetit Islamik t\u00eb Irakut\u00bb, i ngritur nga gjakatari Abu Musab al-Zarqawi (armik i deklaruar i shiit\u00ebve) dhe i b\u00ebr\u00eb m\u00eb pas ISIS (apo Daesh<\/em>, n\u00eb arabisht).<\/p>\n

N\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi, iushtar\u00ebt e koalicionit u mir\u00ebprit\u00ebn nga pjesa m\u00eb e madhe e popullsis\u00eb, sidomos nga shiit\u00ebt, q\u00eb prej koh\u00ebsh p\u00ebsonin angari dhe sektarizmibn e zgjedhjeve politike t\u00eb regjimit t\u00eb Saddam. David Petraeus, gjenerali q\u00eb drejtoi trupat amerikane n\u00eb Irak, lidhur me k\u00ebt\u00eb aspekt pohon: \u00abU prit\u00ebm si \u00e7lirimtar\u00eb. Gabime masive u kryen m\u00eb pas dhe jam i gatsh\u00ebm t\u2019i pranoj, por pjesa m\u00eb e madhe e iraken\u00ebve donin ta p\u00ebrmbysnin regjimin brutal t\u00eb Saddam\u00bb. Gjith\u00ebsesi, arm\u00ebt e shkat\u00ebrrimit n\u00eb mas\u00eb nuk jan\u00eb gjetur asnj\u00ebher\u00eb. Al Qaeda <\/em>nuk \u00ebsht\u00eb pritur kurr\u00eb nga rais<\/em>, edhe pse ai, q\u00eb ishte laik, nuk e ndante ideologjin\u00eb radikale t\u00eb islamiste. Nga ana e tij, Usama bin Laden nuk do t\u00eb strehohej kurr\u00eb n\u00eb Irak dhe n\u00eb \u00e7do rast nuk do t\u2019i besonte kurr\u00eb Saddam.<\/p>\n

Interpretime mbi luft\u00ebn n\u00eb Irak<\/strong><\/p>\n

Momenti m\u00eb simbolik i faz\u00ebs s\u00eb par\u00eb t\u00eb luft\u00ebs qe kur m\u00eb 9 prill n\u00eb sheshin Firdeus n\u00eb qend\u00ebr t\u00eb Bagdadit i rr\u00ebzua nga ushtar\u00ebt amerikan\u00eb statuja m\u00eb e madhe e bronzt\u00eb e diktatorit (e lart\u00eb 12 metra). Gjesti p\u00ebrfaq\u00ebsonte nj\u00eb di\u00e7ka q\u00eb do t\u00eb ndodhte m\u00eb pas: m\u00eb 13 dhjetor 2003 Saddam u gjend nga nga forcat amerikane i fshehur n\u00eb Tikrit; u var pas nj\u00eb gjykimi t\u00eb emetuar nga nj\u00eb gjykat\u00eb irakene m\u00eb 30 dhjetor 2006. M\u00eb 15 prill 2003 t\u00eb gjitha qytetet kryesore t\u00eb Irakut qen\u00eb n\u00eb duart e ushtris\u00eb s\u00eb koalicionit; m\u00eb 1 maj presidenti Bush pohoi se qen\u00eb arritur objektivat e luft\u00ebs n\u00eb Irak dhe i deklaroi t\u00eb p\u00ebrfunduara operacionet ushtarake n\u00eb shkall\u00eb t\u00eb gjer\u00eb, por konflikti vazhdoi me intensitet gjithnj\u00eb e m\u00eb t\u00eb madh p\u00ebr 8 vite t\u00eb tjera, duke u transformuar nga luft\u00eb konvencionale n\u00eb guerrilje. E para ishte fituar, por n\u00eb vend t\u00eb saj kishte hyr\u00eb nj\u00eb konflikt asimetrik i pafund\u00ebm, i p\u00ebrb\u00ebr\u00eb nga prita dhe atentate vet\u00ebvars\u00ebse me kamion\u00eb bomb\u00eb, q\u00eb do t\u00eb shtyrej gjat\u00eb.<\/p>\n

N\u00eb seli historike, \u00ebsht\u00eb debatuar shum\u00eb mbi motivacionet reale t\u00eb rendit politik apo strategjik q\u00eb e shtyn\u00eb n\u00eb 2003 administrat\u00ebn Bush t\u00eb nd\u00ebrmarr\u00eb nj\u00eb luft\u00eb q\u00eb i impenjonte Shtetet e Bashkuara dhe aleat\u00ebt e tyre, n\u00eb nj\u00eb front tjet\u00ebr t\u00eb Lindjes s\u00eb Mesme, t\u00eb luftonin kund\u00ebr nj\u00ebr\u00ebs prej ushtrive m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha dhe moderne t\u00eb bot\u00ebs. Sipas t\u00eb ashtuquajturve \u00abrealist\u00eb\u00bb, i k\u00ebshilluar nga fajkojt\u00eb e administrat\u00ebs s\u00eb tij (ku kujtojm\u00eb Donald Rumsfeld, Dick Cheney dhe Paul Wolfowitz), Bush do t\u00eb p\u00ebrfitonte nga situata kontigjente (lufta kund\u00ebr terrorizmit) p\u00ebr ta \u00abrib\u00ebr\u00eb luft\u00ebn n\u00eb Irak\u00bb, pas asaj s\u00eb 1991. Faktikisht, p\u00ebr shum\u00eb konservator\u00eb, ganmi q\u00eb n\u00eb at\u00eb luft\u00eb kishte b\u00ebr\u00eb Bushi baba kishte qen\u00eb se qe ndalur n\u00eb \u00e7lirimin e Kuvajtit, duke e mundur ushtrin\u00eb irakene, pa shkuar n\u00eb Bagdad, duke e shp\u00ebtuar k\u00ebshtu regjimin ba\u2019athist, q\u00eb mbeti n\u00eb pushtet. Tani, si\u00e7 pohoi presidenti n\u00eb Gjendjen e Unionit 2003, kishte ardhur mund\u00ebsia e \u00abduhur e ofruar nga historia\u00bb.<\/p>\n

Sipas t\u00eb tjer\u00ebve, qen\u00eb sidomos motivet e natyr\u00ebs ideologjike q\u00eb e shtyn\u00eb administrat\u00ebn Bush t\u00eb vepronte kund\u00ebr Saddam, i konsideruar nj\u00eb prej diktator\u00ebve m\u00eb t\u00eb pam\u00ebshirsh\u00ebm t\u00eb Lindjes s\u00eb Mesme, me q\u00ebllimin e \u00absjelljes s\u00eb demokracis\u00eb\u00bb n\u00eb k\u00ebt\u00eb rajon, i konsideruar nga Shtetet e Bashkuara i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm p\u00ebr sigurin\u00eb bot\u00ebrore. Max Boot, nj\u00eb prej ideolog\u00ebve m\u00eb t\u00eb m\u00ebdhenj neokonservator\u00eb, shkroi p\u00ebr nj\u00eb aspekt t\u00eb till\u00eb: \u00abPushtimi i Irakut do t\u00eb jepte mund\u00ebsin\u00eb e instalimit t\u00eb demokracis\u00eb s\u00eb par\u00eb arabe dhe t\u2019i tregonte gjith\u00eb Lindjes s\u00eb Mesme se Amerika \u00ebsht\u00eb e impenjuar p\u00ebr ta si\u00e7 ka qen\u00eb p\u00ebr ish komunist\u00ebt e Europ\u00ebs Lindore\u00bb. Analist\u00eb t\u00eb tjer\u00eb dyshojn\u00eb se qen\u00eb edhe q\u00ebllime me natyr\u00eb ekonomike, si kontrolli i rajoneve shum\u00eb t\u00eb pasura me hidrokarbure, q\u00eb i shtyn\u00eb ushtrit\u00eb per\u00ebndimore t\u00eb futeshin \u00abn\u00eb tok\u00ebn e Dy Lumenjve\u00bb, dhe sidomos n\u00eb shkret\u00ebtir\u00ebn mesopotamike, aq m\u00eb shum\u00eb q\u00eb n\u00eb at\u00eb koh\u00eb Shtetet e Bashkuara nuk kishin akoma vet\u00ebmjaftueshm\u00ebrin\u00eb energjitike.<\/p>\n

\u00c7far\u00eb lloj demokracie u \u00abeksportua\u00bb m\u00eb pas n\u00eb Irak? Sigurisht q\u00eb jo ajo e mark\u00ebs per\u00ebndimore, e themeluar mbi parimin e p\u00ebrfaq\u00ebsueshm\u00ebris\u00eb dhe mbi shtetin e s\u00eb drejt\u00ebs. N\u00eb 2004 guvernatori Paul Bremer njoftoi shkrirjen e qeveris\u00eb s\u00eb p\u00ebrkohshme t\u00eb Iraqi Governing Council <\/em>me drejtim amerikan dhe formimin e qeveris\u00eb s\u00eb par\u00eb t\u00eb p\u00ebrkohshme t\u00eb Irakut, i\u00a0 ashtuquajturi Iraqi Interim Government<\/em>, q\u00eb do t\u00eb duhej ta onte vendin n\u00eb zgjedhjet e para multipartiake t\u00eb historis\u00eb s\u00eb tij m\u00eb 30 janar 2005 (si\u00e7 edhe ndodhi). Ajo e formua n\u00eb baz\u00ebn e t\u00eb nj\u00ebjtave kritere t\u00eb precedentit ekzekutiv, i cili p\u00ebrfundoi p\u00ebr ta nd\u00ebrtuar modelin e demokracis\u00eb irakene q\u00eb po krijohej, e bazuar mbi kritere haptazi etnike dhe tribale. Qeveria e re ishte e formuar nga 25 an\u00ebtar\u00eb, prej t\u00eb cil\u00ebve 13 shiit\u00eb, 5 sunit\u00eb, 5 kurd\u00eb dhe 2 p\u00ebrfaq\u00ebsues t\u00eb komuniteteve t\u00eb vogla, n\u00eb rastin konkret turkmen\u00eb dhe kristian\u00eb kaldeas. B\u00ebhej fjal\u00eb pra p\u00ebr nj\u00eb lloj \u00ablibanizimi \u00eb politik\u00ebs irakene, n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn nuk mjaftonte shumica numerike e shiit\u00ebve p\u00ebr t\u00eb folur p\u00ebr demokraci\u00bb. Kjo struktur\u00eb u mendua dhe n\u00eb nj\u00eb far\u00eb m\u00ebnyre u imponua, pavar\u00ebsisht protestave t\u00eb intelektual\u00ebve laik\u00eb iraken\u00eb dhe nga pushtuesit per\u00ebndimor\u00eb, pse e konsideurar m\u00eb n\u00eb p\u00ebrputhje me traditat e vendit.<\/p>\n

Gabime dhe dob\u00ebsi t\u00eb koalicionit<\/strong><\/p>\n

9 vite lufte pushtuese dhe guerrilje e pand\u00ebrprer\u00eb shkaktuan nj\u00eb num\u00ebr t\u00eb friksh\u00ebm viktimash. Sipas Projektit Iraq Body Count <\/em>(IBC), nga fillimi i luft\u00ebs deri n\u00eb t\u00ebrheqjen amerikane t\u00eb 2011 civil\u00ebt iraken\u00eb e vrar\u00eb n\u00eb konflikt qen\u00eb m\u00eb shum\u00eb se 110000, nd\u00ebrsa numri i ushtar\u00ebve t\u00eb koalicionit t\u00eb r\u00ebn\u00eb qe 4910, shumica d\u00ebrrmuese e t\u00eb cil\u00ebve p\u00ebrb\u00ebhej nga amerikan\u00eb. Me mundjen e Saddam, Bremer \u2013 q\u00eb m\u00eb par\u00eb kishte qen\u00eb ambasador n\u00eb Bagdad \u2013 kreu nj\u00eb gabim tragjik, q\u00eb do t\u00eb prodhonte n\u00eb perspektiv\u00eb pasoja t\u00eb r\u00ebnda: nxorri nj\u00eb urdh\u00ebr q\u00eb ndalonte k\u00ebdo q\u00eb kishte aderuar n\u00eb partin\u00eb Ba\u2019ath<\/em>, praktikisht t\u00eb gjith\u00eb aparatin ushtarak dhe civil t\u00eb shtetit iraken. N\u00eb harkun e pak muajve nga pushtimi, dhjet\u00ebra mij\u00ebra oficer\u00eb t\u00eb lart\u00eb t\u00eb forcave t\u00eb armatosura, funksionar\u00ebve publik\u00eb t\u00eb \u00e7do natyre dhe grade, agjent\u00eb policie dhe shum\u00eb t\u00eb tjer\u00eb mbet\u00ebn pa pun\u00eb dhe pa rrog\u00eb. Pjesa m\u00eb e madhe e tyre qen\u00eb sunit\u00eb, q\u00eb n\u00eb vend p\u00ebrfaq\u00ebsonin nj\u00eb pakic\u00eb, shum\u00eb besnike ndaj regjimit. K\u00ebshtu, pasuria e madhe e p\u00ebrvojave dhe e kompetencave profesionale u b\u00eb e kot\u00eb, bile ju ofrua armikut, q\u00eb p\u00ebrfitoi menj\u00ebher\u00eb, duke i rekrutuar k\u00ebta persona n\u00eb trupat e \u00e7rregullta p\u00ebr ta luftuar koalicionin. Pas pak vitesh, qen\u00eb ata q\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsonin drejtuesit politik\u00eb t\u00eb Shtetit Islamik.<\/p>\n

Sipas gjeneralit Petraeus, shkarkimi i ushtris\u00eb irakene pa i garantuar nj\u00eb rrog\u00eb p\u00ebr mbajtjen e familjes dhe \u00e7uarjes p\u00ebrpara t\u00eb nj\u00eb politike kund\u00ebrv\u00ebnieje t\u00eb hapur dhe spastrimi ndaj an\u00ebtar\u00eb t\u00eb partis\u00eb s\u00eb Saddam pa r\u00ebn\u00eb dakord m\u00eb par\u00eb nj\u00eb politk\u00eb pajtimi kan\u00eb qen\u00eb zgjedhje katastrofike. \u00abP\u00ebrgjat\u00eb rrug\u00ebtimit, pohon ai n\u00eb nj\u00eb intervist\u00eb t\u00eb dh\u00ebn\u00eb p\u00ebr la Repubblica <\/em>\u2013 jan\u00eb m\u00ebsuar leksione t\u00eb ashpra, deri kur nuk kemi zhvilluar manualin e fushimit p\u00ebr kund\u00ebrrebelimit dhe p\u00ebrmir\u00ebsuar p\u00ebrgatitjen e nj\u00ebsive tona\u00bb. Pastaj shton, duke ju referuar situat\u00ebs aktuale: \u00abShpreso q\u00eb nuk do t\u2019i harrojm\u00eb k\u00ebto m\u00ebsime, pasi edhe pse tani po e spostojm\u00eb v\u00ebmendjen mbi Indo \u2013 Paq\u00ebsorin dhe Europ\u00ebn Lindore, vazhdojm\u00eb t\u00eb asistojm\u00eb partner\u00ebt vendor\u00eb q\u00eb luftojn\u00eb rebel\u00ebt dhe terrorist\u00ebt n\u00eb Irak dhe verlindje t\u00eb Siris\u00eb\u00bb. Lufta kund\u00ebr asaj q\u00eb mbetet nga ISIS dhe nga al-Qaeda <\/em>nuk ka mbaruar akoma, bile n\u00eb k\u00ebto rajone sulmet vrastare, edhe n\u00eb muajt e fundit, po b\u00ebhen m\u00eb t\u00eb shpeshta dhe shkaktojn\u00eb shum\u00eb viktima midis civil\u00ebve. Por jo t\u00eb gjith\u00eb n\u00eb Shtetet e Bashkuara jan\u00eb dakord me analiz\u00ebn e b\u00ebr\u00eb nga gjenerali Petraeus. Ka drejtues t\u00eb Pentagonit q\u00eb do t\u00eb donin q\u00eb ushtria amerikane ta harronte sa m\u00eb shpejt p\u00ebrvoj\u00ebn e gjat\u00eb t\u00eb Lindjes s\u00eb Mesme (dhe strategjit\u00eb sulmuese t\u00eb p\u00ebrdorura aty) dhe t\u00eb orientohej drejt strategjish\u00eb t\u00eb reja veprimi dhe objektivave m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme dhe m\u00eb dometh\u00ebn\u00ebse p\u00ebr politik\u00ebn amerikane.<\/p>\n

Gabim tjet\u00ebr i kryer nga fillimi i luft\u00ebs ka qen\u00eb ai i p\u00ebrfshirjes n\u00eb ministrit\u00eb e Mbrojtjes dhe t\u00eb Brendshme t\u00eb personave q\u00eb i p\u00ebrkisnin milicive t\u00eb financuara nga Irani. Lloji i demokracis\u00eb q\u00eb u injektua duke filluar nga 2005 mbi modelin afganas apo libanez nuk kishte asgj\u00eb substanciale dhe kontribuoi vet\u00ebm p\u00ebr ta shtuar luft\u00ebn politike dhe sociale. Midis efekteve m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm t\u00eb pushtimit duhen kujtuar: lufta civile e shp\u00ebrthyer midis 2006 e 2008; dob\u00ebsimi i strukturave shtet\u00ebrore dhe vendosja e nj\u00eb sistemi politik q\u00eb shp\u00ebrndante pushtet dhe resurse mbi baz\u00eb fetare, duke privilegjuar hapur shiit\u00ebt, tashm\u00eb me mb\u00ebshtetjen amerikane dhe sidomos amerikane, padron\u00ebt e v\u00ebrtet\u00eb t\u00eb vendit. Duhet kujtuar se nj\u00eb sistem i till\u00eb hyri n\u00eb fuqi pa q\u00eb t\u00eb ishte b\u00ebr\u00eb m\u00eb par\u00eb nj\u00eb censiment i popullsis\u00eb p\u00ebr ta p\u00ebrcaktuar p\u00ebrfaq\u00ebsimin e secilit prej tre komponent\u00ebve themelore t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb: sunit\u00eb, shiit\u00eb dhe kurd\u00eb.<\/p>\n

Pra, n\u00eb larg\u00ebsin\u00eb e 20 viteve, pushtimi e ka l\u00ebn\u00eb Irakun t\u00eb zhytur n\u00eb korrupsion financiar dhe administrativ. Shteti \u00ebsht\u00eb kusht\u00ebzuar nga fraksione q\u00eb p\u00ebrdorin arm\u00ebt p\u00ebr ta imponuar autoritetin e tyre. \u00abIraku \u2013 shkruan gazetari Raed al-Hamid \u2013 \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb fush\u00ebbeteja p\u00ebr fuqit\u00eb e tjera rajonale dhe nd\u00ebrkomb\u00ebtare, ve\u00e7an\u00ebrisht Shtetet e Bashkuara dhe Irani, q\u00eb k\u00ebrkojn\u00eb ta ushtrojn\u00eb influenc\u00ebn e tyre n\u00eb vend, nd\u00ebrsa forcat politike u jan\u00eb n\u00ebnshtruar ekuilibrave dhe aleancave t\u00eb paq\u00ebndrueshme\u00bb. Sot Iraku duket ende larg nga demokracia q\u00eb amerikan\u00ebt do t\u00eb donin t\u00eb instalonin n\u00eb nj\u00eb prej vendeve m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm dhe t\u00eb pasur me naft\u00eb t\u00eb Lindjes s\u00eb Mesme. N\u00eb Irak \u00ebsht\u00eb m\u00eb shum\u00eb nj\u00eb sistem i ashtuquajtur \u00abhibrid\u00bb, i nd\u00ebrtuar mbi mir\u00ebkuptimin midis krer\u00ebve t\u00eb partive m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme, q\u00eb i marrin vendimet m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme dhe menaxhojn\u00eb milici t\u00eb armatosura gjithmon\u00eb t\u00eb gatshme p\u00ebr t\u00eb nd\u00ebrhyr\u00eb. Ky sistem, q\u00eb mbret\u00ebron prej disa vitesh, e dob\u00ebson procesin demokratik dhe favorizon klientelizmin dhe korrupsionin. T\u00eb rinjt\u00eb nuk i dor\u00ebzohen k\u00ebsaj gjendjeje t\u00eb gj\u00ebrave dhe \u00ebnd\u00ebrrojn\u00eb, si n\u00eb rebelimet e 2019, nj\u00eb \u00abpranver\u00eb arabe\u00bb t\u00eb re.<\/p>\n

Perspektiva t\u00eb reja<\/strong><\/p>\n

Lufta n\u00eb Irak ka pasur pasoja shum\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme dhe jet\u00ebgjata mbi m\u00ebnyr\u00ebn e kryerjes s\u00eb nj\u00eb konflikti. Ka riplazmuar si strategjin\u00eb konvencionale t\u00eb sulmit (q\u00eb msohej n\u00eb akademit\u00eb ushtarake), pasi q\u00eb luftohet nj\u00eb luft\u00eb asimetrike, si m\u00ebnyr\u00eb e p\u00ebrdorimit t\u00eb arm\u00ebve t\u00eb reja shum\u00eb t\u00eb avancuara n\u00eb planin teknologjik, si p\u00ebr shembull tanket Abrams dhe helikopter\u00ebt Chinook. P\u00ebr 6 vitet e para t\u00eb pushtimit, numri i trupave amerikane t\u00eb impenjuara n\u00eb teatrin e luft\u00ebs nuk kan\u00eb zbritur kurr\u00eb n\u00ebn 120000 luft\u00ebtar\u00eb. Ka qen\u00eb presidenti Barack Obama n\u00eb vitin 2011 q\u00eb ka t\u00ebrhequr, ashtu si\u00e7 kishte premtuar n\u00eb fushat\u00ebn elektorale, trupat nga toka e Dy Lumenjve, vet\u00ebm p\u00ebr t\u00eb kthyer prapa nj\u00eb num\u00ebr t\u00eb mir\u00eb, pasi q\u00eb Shteti Islamik kishte b\u00ebr\u00eb hyrje n\u00eb veriun e Irakut dhe Siris\u00eb n\u00eb 2014. Sot n\u00eb k\u00ebt\u00eb territor jan\u00eb t\u00eb pranish\u00ebm rreth 2500 ushtar\u00eb amerikan\u00eb.<\/p>\n

Kostoja e opeacioneve ushtarake n\u00eb Irak nga 2003 e deri n\u00eb fund i ka tejkaluar 800 miliard dollar\u00ebt, sipas nj\u00eb vler\u00ebsimi t\u00eb matur, dhe 1 trilion sipas disa vler\u00ebsimeve t\u00eb tjera. Kurr\u00eb nj\u00eb luft\u00eb nuk ka kushtuar kaq shum\u00eb. Pavar\u00ebsisht se administrata Obama kishte fiksuar n\u00eb Paq\u00ebsor dhe sidomos n\u00eb nj\u00eb konfrontim ushtarak me Kin\u00ebn dhe jo m\u00eb n\u00eb Lindje t\u00eb Mesme nyjen e politik\u00ebs s\u00eb jashtme amerikane forcat e armatosura amerikan\u00eb kan\u00eb kushtuar p\u00ebr shum\u00eb vite pjes\u00ebn m\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb p\u00ebrpjekjeve t\u00eb tyre p\u00ebr t\u00eb b\u00ebr\u00eb luft\u00ebrat e parregullta n\u00eb Irak e n\u00eb Afganistan. \u00abMund t\u2019i besohet nj\u00eb numri t\u00eb madh oficer\u00ebsh marine, tha nj\u00eb konsulent qeveritar amerikan, p\u00ebr ta shpjeguar kompleksitetin e \u00e7do rruge t\u00eb Bagdatit, por shum\u00eb m\u00eb pak k\u00ebta e njohin gjeografin\u00eb ushtarake dhe diplomatike n\u00eb Luglindjen aziatike detare\u00bb. Nga ana e saj, Kina n\u00eb k\u00ebto vite qe b\u00ebr\u00eb superfuqi, duke e kat\u00ebrfishuar ekonomin\u00eb e saj. N\u00eb vitet e luft\u00ebs n\u00eb Lindje t\u00eb Meme, ajo v\u00ebrejti dhe studioi me v\u00ebmendje t\u00eb madhe l\u00ebvizjet e ushtrive t\u00eb impenjuara n\u00eb territorin iraken. E njohur p\u00ebr maturin\u00eb q\u00eb ata i referoheshin n\u00eb baza t\u00eb m\u00ebdha ushtarake t\u00eb instaluara n\u00eb af\u00ebrsit\u00eb e teatrit t\u00eb luft\u00ebs dhe q\u00eb i besonin nj\u00eb logjistike t\u00eb studiuar e t\u00eb sigurt\u00eb dhe garantonte aksesin konstant p\u00ebr satelit\u00ebt. Menj\u00ebher\u00eb m\u00eb pas, Perandoria e Mesit k\u00ebrkoi ta azhurnoj\u00eb arsenalin ushtarak t\u00eb saj me arm\u00eb shum\u00eb t\u00eb avancuara n\u00eb planin teknologjik, t\u00eb afta t\u00eb rivalizonin me ato amerikane.<\/p>\n

Pas p\u00ebrvoj\u00ebs s\u00eb ashp\u00ebr irakene, Pentagoni ka humbur gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb vet\u00ebdijen \u00abse konkurrent\u00ebt e tij kryesor\u00eb nuk qen\u00eb m\u00eb k\u00ebrc\u00ebnimet rajonale, si Iraku dhe Jugosllavit\u00eb e bot\u00ebs\u00bb, por fuqit\u00eb e m\u00ebdha ekonomike dhe ushtarake, si Kina. Lufta e fundit n\u00eb Ukrain\u00eb dhe k\u00ebrc\u00ebnimi p\u00ebr nj\u00eb pushtim t\u00eb Tajvanit apo e nj\u00eb konflikti t\u00eb mundsh\u00ebm midis fuqive n\u00eb Indo \u2013 Paq\u00ebsor e kan\u00eb shtyr\u00eb Pentagonin n\u00eb nj\u00eb ndryshim t\u00eb strategjis\u00eb ushtarake t\u00eb tij, p\u00ebr t\u2019ia p\u00ebrshtatur situatave nd\u00ebrkomb\u00ebtare t\u00eb ndryshuara. P\u00ebr ta mbyllur, lufta q\u00eb \u00ebsht\u00eb luftuar n\u00eb Irak n\u00eb 2003 ka qen\u00eb e kushtueshme dhe kund\u00ebrpodhuese, duke l\u00ebn\u00eb tek fituesi \u00e7ikatri\u00e7e t\u00eb dhimbshme dhe jet\u00ebgjata.<\/p>\n

(nga La Civilta Cattolica<\/em>)<\/p>\n

P\u00ebrgatiti<\/strong><\/p>\n

ARMIN TIRANA<\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u00abIraqi Freedom\u00bb K\u00ebt\u00eb vit bie p\u00ebrvjetori i 20 i fillimit t\u00eb luft\u00ebs dhe i pushtimit t\u00eb Irakut nga ana e nj\u00eb koalicioni nd\u00ebrkomb\u00ebtar t\u00eb madh t\u00eb udh\u00ebhequr nga Shtetet e Bashkuara dhe nga Mbret\u00ebria e Bashkuar. Objektivi i deklaruar at\u00ebhere ishte t\u00eb p\u00ebrmbysej Saddam Hussein, n\u00eb pushtet nga 1979, i akuzuar se fshihte arm\u00eb shkat\u00ebrrimi …<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":62260,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[42],"tags":[],"class_list":["post-62259","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","","category-kulture"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/62259","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=62259"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/62259\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/62260"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=62259"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=62259"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=62259"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}