{"id":64443,"date":"2023-11-22T09:41:37","date_gmt":"2023-11-22T09:41:37","guid":{"rendered":"https:\/\/rdnews.al\/?p=64443"},"modified":"2023-11-22T09:41:37","modified_gmt":"2023-11-22T09:41:37","slug":"lufta-civile-qe-po-pergjak-mianmarin","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/2023\/11\/22\/lufta-civile-qe-po-pergjak-mianmarin\/","title":{"rendered":"Lufta civile q\u00eb po p\u00ebrgjak Mianmarin"},"content":{"rendered":"<p>N\u00eb Mianmar \u00ebsht\u00eb luft\u00eb civile. Situata n\u00eb vend ka marr\u00eb zjarr pas pu\u00e7it t\u00eb 1 shkurtit 2021, kur forcat e armatosura birmaneze e drejtuara nga gjenerali Min Aung Hlaing kan\u00eb ardhur n\u00eb pushtet me nj\u00eb grusht shteti. Kan\u00eb arrestuar Aung San Suu Kyi \u2013 ish k\u00ebshilltare shteti dhe fituese e \u00c7mimit Nobel p\u00ebr Paqen n\u00eb vitin 1991 \u2013 dhe shum\u00eb eksponent\u00eb t\u00eb tjer\u00eb t\u00eb spikatur t\u00eb League for Democracy (NLD) \u2013 partis\u00eb fituese t\u00eb zgjedhjeve t\u00eb n\u00ebntorit 2020 \u2013 duke flakur tej at\u00eb demokraci t\u00eb brisht\u00eb t\u00eb lindur pak m\u00eb shum\u00eb se nj\u00eb dekad\u00eb m\u00eb par\u00eb, popullsia, pavar\u00ebsisht represionit t\u00eb p\u00ebrgjaksh\u00ebm t\u00eb ushtris\u00eb, ka zbritur n\u00eb rrug\u00eb paq\u00ebsisht dhe m\u00eb pas ka filluar nj\u00eb rezistenc\u00eb t\u00eb armatosur t\u00eb paprecedent, q\u00eb shikon t\u00eb bashkuar ushtrit\u00eb etnike (Karen, Karenni, Kachin, Chin, Shan dhe Arakan) dhe People\u2019s Defence Force (PDF), krahu i armatosur i National Unity Government (NUG), qeveris\u00eb klandestine q\u00eb \u00ebsht\u00eb krijuar pas grushtit t\u00eb shtetit. Sipas vler\u00ebsimeve t\u00eb NUG, deri m\u00eb tani num\u00ebrohen 11000 t\u00eb vdekur n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb vendin, dhjet\u00ebra mij\u00ebra t\u00eb plagosur dhe m\u00eb shum\u00eb se 1 milion t\u00eb pastreh\u00eb t\u00eb brendsh\u00ebm, t\u00eb detyruar t\u00eb jetojn\u00eb n\u00eb kushte katastrofike, me v\u00ebshtir\u00ebsi serioze p\u00ebr t\u00eb gjetur ushqim, uj\u00eb dhe ila\u00e7e. P\u00ebr UNICEF, m\u00eb shum\u00eb se 5 milion minoren\u00eb kan\u00eb nevoj\u00eb p\u00ebr asistenc\u00eb humanitare dhe 7.8 milion adoleshent\u00eb nuk kan\u00eb ar\u00ebsim. Ekonomia \u00ebsht\u00eb n\u00eb kolaps, me nj\u00eb papun\u00ebsi t\u00eb barabart\u00eb me 40%.<\/p>\n<p>Po t\u2019ju q\u00ebndrosh vler\u00ebsimeve t\u00eb organizat\u00ebs jo qeveritare <em>Assistance Association for Political Prisoners<\/em>, junta ushtarake ka arrestuar mbi 20000 disident\u00eb. N\u00eb fund t\u00eb korrikut, 4 aktivist\u00eb jan\u00eb ekzekutuar me akuz\u00ebn se kan\u00eb bashk\u00ebpunuar p\u00ebr t\u00eb organizuar \u00abakte terroriste\u00bb. B\u00ebhet fjal\u00eb p\u00ebr ish parlamentaren Phyo Zeya Thaw, shum\u00eb e af\u00ebrt me Suu Kyi, p\u00ebr shkrimtarin Kyaw Min Yu, i njohur si Ko Jimmy, veteran i grupit studentor \u00abGjenerata 88\u00bb, l\u00ebvizje birmaneze prodemokraci; si dhe 2 aktivist\u00eb t\u00eb tjer\u00eb m\u00eb pak t\u00eb njohur, Hla Myo Aung dhe Aung Thura Zaw. T\u00eb gjith\u00eb ndodheshin n\u00eb burgun e Insein, n\u00eb distriktin e Yangon, nj\u00eb struktur\u00eb e p\u00ebrdorur edhe n\u00eb t\u00eb kaluar\u00ebn nga junta, ku jan\u00eb denoncuar tortura dhe zhdukje. Ushtarak\u00ebt kan\u00eb shtypur edhe lirin\u00eb e shprehjes, burgosur gazetar\u00eb, revokuar li\u00e7enca testatash t\u00eb pavarura dhe duke b\u00ebr\u00eb gjith\u00e7ka ishte e mundur p\u00ebr t\u00eb limituar qarkullimin e lajmeve q\u00eb kishin t\u00eb b\u00ebnin me aktet e regjimit ushtarak.<\/p>\n<p>N\u00eb janar Tom Andrews, investigatori special i pavarur i Kombeve t\u00eb Bashkuara p\u00ebr Mianmar, e ka quajtur konfliktin n\u00eb zhvillim n\u00eb Birmani si nj\u00eb \u00abluft\u00eb t\u00eb harruar\u00bb. Scot Marciel, ish ambasador i Shteteve t\u00eb Bashkuara n\u00eb vend, ka pohuar se faktor\u00eb t\u00eb ndrysh\u00ebm \u00abkontribuojn\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb dometh\u00ebn\u00ebse n\u00eb munges\u00ebn e v\u00ebmendjes s\u00eb mediave nd\u00ebrkomb\u00ebtare nga Mianmari\u00bb, midis t\u00eb cil\u00ebve mungesa e njohjes s\u00eb vendit n\u00eb Per\u00ebndim, v\u00ebshtir\u00ebsia p\u00ebr gazetar\u00ebt p\u00ebr t\u00eb hyr\u00eb dhe operuar brenda vendit dhe lufta n\u00eb Ukrain\u00eb. \u00abBota e heq shikimin nga r\u00ebnia n\u00eb tmerrin e Mianmarit\u00bb ka qen\u00eb n\u00eb fakt titull\/denoncimi i zgjedhur nga CNN p\u00ebr nj\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb transmetuar me 1 shkurt, me rastin e p\u00ebrvjetorit t\u00eb dyt\u00eb t\u00eb grushtit t\u00eb shtetit.<\/p>\n<p>Dhe efektivisht, p\u00ebrtej ndonj\u00eb sanksioni dhe apeli, fuqit\u00eb e m\u00ebdha nuk kan\u00eb b\u00ebr\u00eb kushedi se \u00e7far\u00eb. Rezoluta e par\u00eb \u00ebsht\u00eb miratuar nga K\u00ebshilli i Sigurimit t\u00eb Kombeve t\u00eb Bashkuara vet\u00ebm n\u00eb dhjetorin e 2022. N\u00eb dokument i k\u00ebrkohet junt\u00ebs s\u00eb drejtuar nga gjenerali Min Aung Hlaing p\u00ebr t\u2019i liruar t\u00eb gjith\u00eb t\u00eb burgosurit politik\u00eb, p\u00ebrfshi k\u00ebshilltaren despote t\u00eb Shtetit Suu Kyi, dhe nxitet fundi i dhunave. E propozuar nga Mbret\u00ebria e Bashkuara, rezoluta ka kaluar me 12 vota n\u00eb favor dhe sidomos me asnj\u00eb vot\u00eb kund\u00ebr. Faktikisht, Kina dhe Rusia p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb kan\u00eb abstenuar. N\u00eb t\u00eb kaluar\u00ebn, duke p\u00ebrdorur si lev\u00eb t\u00eb drejt\u00ebn e tyre t\u00eb vetos, Pekini dhe Moska kishin bllokuar \u00e7do tentativ\u00eb \u00e7\u00ebt ta d\u00ebnuar grushtin e shtetit ushtarak. Nj\u00eb sinjal i fort\u00eb p\u00ebr gjeneral\u00ebt birmanez\u00eb, miq historik\u00eb t\u00eb Pekinit dhe Mosk\u00ebs.<\/p>\n<p>\u00abKina b\u00ebn loj\u00ebn dyfishe klasike. N\u00eb k\u00ebt\u00eb moment nuk e duan junt\u00ebn dhe ka mund\u00ebsi q\u00eb t\u00eb jen\u00eb bezdisur nga grushti i shtetit, por jan\u00eb pragmatik\u00eb dhe mund t\u00eb punojn\u00eb me ta dhe t\u00eb vazhdojn\u00eb t\u2019u shesin arm\u00eb\u00bb, ka shpjeguar Zachary Abuza, docent n\u00eb National War College t\u00eb Uashingtonit dhe nj\u00eb prej ekspert\u00ebve m\u00eb t\u00eb lart\u00eb t\u00eb Juglindjes aziatike. \u00abSigurisht q\u00eb Pekini \u00ebsht\u00eb i frustruar nga fakti q\u00eb projektet <em>Belt and Road<\/em> t\u00eb tij, midis t\u00eb cilave hekurudhat, rrug\u00ebt dhe portet, n\u00eb k\u00ebt\u00eb moment jan\u00eb t\u00eb gjitha n\u00eb aj\u00ebr, por nuk do t\u2019i nd\u00ebrpresin kurr\u00eb lidhjet me ta, jan\u00eb tep\u00ebr t\u00eb interesuar me rajonin\u00bb.<\/p>\n<p>N\u00ebp\u00ebrmjet Mianmarit, Kina synon t\u00eb zhvilloj\u00eb n\u00eb rrug\u00eb t\u00eb re treg\u00ebtare alternative me Ngushtic\u00ebn e Malak\u00ebs. Np\u00ebprmjet k\u00ebtij baseni ujor kalojn\u00eb faktikisht flukset kryesore treg\u00ebtare nga dhe p\u00ebr Republik\u00ebn Popullore t\u00eb Kin\u00ebs, p\u00ebrfshi 80% t\u00eb naft\u00ebs s\u00eb importuar, q\u00eb vjen nga Lindja e Mesme. Korridori kino \u2013 birmanez do t\u2019i mund\u00ebsonte Kin\u00ebs ta reduktonte ndjesh\u00ebm var\u00ebsin\u00eb nga kjo \u00abqaf\u00eb shisheje\u00bb midis Malajzis\u00eb, Indonezis\u00eb dhe Singaporit. Nj\u00eb prej projekteve m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme \u00ebsht\u00eb porti i Kyauk Phyu n\u00eb Gjirin e Begal\u00ebs dhe pajisja e tij me autostrada, gazjsell\u00ebs dhe naft\u00ebsjell\u00ebs. K\u00ebt\u00eb do ta lidhnin Shtetin Rakhine (apo Arakan), ku jan\u00eb n\u00eb zhvillim p\u00ebrplasje t\u00eb dhunshme midis guerriljes etnike (Arakan Army) dhe ushtris\u00eb, direkt nga qyteti kinez i Kunming n\u00eb Yunnan, duke krijuar faktikisht nj\u00eb rrug\u00eb alternative p\u00ebr furnizimet me naft\u00eb nga Gjiri Persik. Megjithat\u00eb, pas rezolut\u00ebs s\u00eb fundit dhe t\u00eb vetme t\u00eb Kombeve t\u00eb Bashkuara, Suu Kyi i jan\u00eb shtuar edhe 7 vite t\u00eb tjera burg. D\u00ebnimi i m\u00ebtejsh\u00ebm i dh\u00ebn\u00eb presidentes s\u00eb NLD n\u00eb nj\u00eb proces fars\u00eb q\u00eb \u00ebsht\u00eb zhvilluar me dyer t\u00eb mbyllura, i ka dh\u00ebn\u00eb fund procedimeve t\u00eb panum\u00ebrta penale t\u00eb formuluar ndaj saj pas grushtit t\u00eb shtetit dhe, faktikisht, d\u00ebnimi i ish k\u00ebshilltares s\u00eb shtetit 77 vje\u00e7are me burgim t\u00eb p\u00ebrjet\u00ebsh\u00ebm.<\/p>\n<p>Monentalisht, p\u00ebrplasje me arm\u00eb zjarri jan\u00eb n\u00eb zhvillim n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb vendin. Luftime t\u00eb r\u00ebnda regjistrohen n\u00eb shtetet Karen, Karenni, Kachin, Chin, Shan dhe Arakan, ku prej mbi 70 vitesh guerriljet etnike luftojn\u00eb p\u00ebr autonomin\u00eb, por edhe n\u00eb provinc\u00ebn Sagaing, rreth 20 kilometra larg nga Mandalay, qyteti i dyt\u00eb m\u00eb m\u00eb madh i Birmanis\u00eb dhe ku rezistenca ndaj junt\u00ebs ushtarake \u00ebsht\u00eb m\u00eb e fort\u00eb, Tatmadaw \u2013 ushtria zyrtare e Mianmarit \u2013 u \u00ebsht\u00eb p\u00ebrgjigjur me bombardime t\u00eb vazhdueshme ajrore dhe mizori t\u00eb pafundme. N\u00eb shtetin Karenni m\u00eb 24 dhjetor 2021 jan\u00eb gjetur trupat e 31 njer\u00ebzve t\u00eb karbonizuar, n\u00eb at\u00eb q\u00eb \u00ebsht\u00eb quajtur \u201cmasakra e Krishtlindjes\u201d. M\u00eb von\u00eb, n\u00eb shtatorin e kaluar, nj\u00eb helikopter ka hapur zjarr kund\u00ebr nj\u00eb shkolle n\u00eb fshatin Let Yet Kone t\u00eb Sagaing, duke shkaktuar 13 viktima, midis t\u00eb cil\u00ebve 7 f\u00ebmij\u00eb. N\u00eb fund t\u00eb tetorit, nj\u00eb sulm ajror ka centruar nj\u00eb spital klandestin t\u00eb sapoinauguruar n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjtin rajon, duke vrar\u00eb disa pacient\u00eb dhe vullnetar\u00eb t\u00eb struktur\u00ebs. N\u00eb t\u00eb nj\u00ebjtin muaj, avion\u00ebt ushtarak\u00eb birmanez\u00eb kan\u00eb l\u00ebshuar 3 bomba n\u00eb nj\u00eb koncert n\u00eb fshatin Kansi t\u00eb shtetit Kachin, duke vrar\u00eb mbi 50 persona. Disa d\u00ebshmi kan\u00eb p\u00ebrcjell\u00eb edhe se ushtria, n\u00eb vijim t\u00eb nj\u00eb sulmi, ka bllokuar ndihmat q\u00eb k\u00ebrkonin t\u00eb transferonin t\u00eb plagosurit n\u00eb qytetin Hpakant, ku ndodhej spitali m\u00eb i af\u00ebrt.<\/p>\n<p>Taktikat gjithnj\u00eb e m\u00eb brutale t\u00eb p\u00ebrdorura nga Tatmadaw mund t\u00eb jen\u00eb nj\u00eb shenj\u00eb e frustrimit n\u00eb rritje t\u00eb ushtarak\u00ebve, q\u00eb pas 2 vitesh nga marrja e pushtetit nuk arrijn\u00eb t\u00eb afirmojn\u00eb autoritetin e tyre n\u00eb vend. Junta kontrollon qytetet e m\u00ebdha, por ka v\u00ebshtir\u00ebsi serioze n\u00eb zonat etnike dhe n\u00eb fshatra. N\u00eb shtatorin e 2022, NUG ka deklaruar se grupet PDF, bashk\u00eb me organizatat etnike t\u00eb armatosura, kan\u00eb kontrollin efektiv e mbi gjysm\u00ebs s\u00eb Mianmarit. Vet\u00eb ushtarak\u00ebt kan\u00eb praniar se kan\u00eb nj\u00eb kontroll t\u00eb q\u00ebndruesh\u00ebm vet\u00ebm n\u00eb 72 prej 330 provincave t\u00eb vendit, rreth \u00e7erekut t\u00eb territorit birmanez. \u00abFrustrimi i tyre buron nga fakti q\u00eb rezistenca lokale mbetet e vendosur dhe efikase n\u00eb vend q\u00eb t\u00eb shp\u00ebrb\u00ebhej me shpejt\u00ebsi si\u00e7 pat\u00ebn parashikuar gjeneral\u00ebt\u00bb, ka pohuar Richard Horsey, k\u00ebshilltar p\u00ebr Mianmarin n\u00eb <em>International Crisis Group<\/em>. \u00abDuket se shpresojn\u00eb se duke i imponuar nj\u00eb kosto t\u00eb r\u00ebnd\u00eb popullsis\u00eb civile, mund ta minojn\u00eb mb\u00ebshtetjen p\u00ebr grupet e rezistenc\u00ebs pa rreziqet ushtarake t\u00eb nj\u00eb ofensive t\u00eb madhe\u00bb, ka shtuar ai.<\/p>\n<p>M\u00eb 1 shkurt gjenerali Min Aung Hlaing, president i K\u00ebshillit t\u00eb Administrimit Shtet\u00ebror (SAC) dhe Kryekomandant i forcave t\u00eb armatosura birmaneze, e ka zgjatur me 6 muaj t\u00eb tjer\u00eb gjendjen e emergjenc\u00ebs. Edhe kjo zgjedhje duket se demonstron dob\u00ebsin\u00eb e ushtris\u00eb, q\u00eb ishte shprehur e gatshme t\u00eb mbante zgjedhje demokratike brenda 2 viteve: ushtarak\u00ebt kishin b\u00ebr\u00eb grushtin e shtetit pik\u00ebrisht duke denoncuar parregullsit\u00eb n\u00eb zgjedhje q\u00eb i kishin dh\u00ebn\u00eb fitoren partis\u00eb s\u00eb Suu Kyi, duke pasur frik\u00eb se reformat kushteuese do ta reduktonin pushtetin e tyre t\u00eb madh brenda shtetit. Sipas asaj q\u00eb njoftohet nga drejtuesit ushtarak\u00eb, zgjedhjet t\u00eb reja duhet t\u00eb mbahen n\u00eb pranver\u00ebn e ardhshme, por duke par\u00eb situat\u00ebn e vendit, duket e pamundur q\u00eb t\u00eb mund t\u00eb mbahen n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb lir\u00eb e t\u00eb rregullt. M\u00eb shum\u00eb se \u00e7do gj\u00eb tjet\u00ebr, njoftimi mund t\u00eb b\u00ebhet ekskluzivisht p\u00ebr t\u00eb siguruar legjitimim m\u00eb t\u00eb madh nd\u00ebrkomb\u00ebtar dhe p\u00ebr t\u00eb fituar koh\u00eb. Nga ana tjet\u00ebr, NUG vazhdon t\u2019u k\u00ebrkoj\u00eb ndihm\u00eb fuqive t\u00eb m\u00ebdha per\u00ebndimore. Nj\u00eb ndihm\u00eb q\u00eb aktualisht nuk duket se \u00ebsht\u00eb konkrete dhe q\u00eb mund ta ndez\u00eb akoma m\u00eb shum\u00eb k\u00ebt\u00eb konflikt t\u00eb harruar dhe t\u00eb pafund\u00ebm.<\/p>\n<p>(nga <em>Aspenia Institute<\/em>)<\/p>\n<p><strong>P\u00ebrgatiti<\/strong><\/p>\n<p><strong>ARMIN TIRANA<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>N\u00eb Mianmar \u00ebsht\u00eb luft\u00eb civile. Situata n\u00eb vend ka marr\u00eb zjarr pas pu\u00e7it t\u00eb 1 shkurtit 2021, kur forcat e armatosura birmaneze e drejtuara nga gjenerali Min Aung Hlaing kan\u00eb ardhur n\u00eb pushtet me nj\u00eb grusht shteti. Kan\u00eb arrestuar Aung San Suu Kyi \u2013 ish k\u00ebshilltare shteti dhe fituese e \u00c7mimit Nobel p\u00ebr Paqen n\u00eb &hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":64444,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[42],"tags":[],"class_list":["post-64443","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","","category-kulture"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/64443","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=64443"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/64443\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/64444"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=64443"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=64443"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/rdnews.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=64443"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}