Pakti i dështuar për universitetin

Nga Alvi Musaraj

Në Shqipëri, “Pakti për Universitetin” është një dokument i bashkërenduar, i lindur si një iniciativë politike dhe sociale, i krijuar nga dialogu mes studentëve dhe qeverisë në vitin 2018, për t’iu përgjigjur kërkesave të studentëve, kryesisht atyre të Mjekësisë dhe Farmacisë, lidhur me përmirësimin e arsimit të lartë në tërësi, si rritja e pjesëmarrjes së studentëve në vendimmarrje, transparenca financiare, cilësia e infrastrukturës universitare, ulja e tarifave apo reforma të tjera strukturore të sistemit arsimor.

Ky pakt funksionon më shumë si një set angazhimesh politike dhe objektivash për reformë, i diskutuar dhe shpesh i promovuar publikisht nga institucionet qeveritare dhe grupet e interesit studentor, sesa si një tekst që ka statusin e një ligji të miratuar me fuqi kushtetuese. Angazhimet e tij varen nga implementimi konkret nga qeveria, i cili deri tani shpesh është konsideruar i mangët në zbatim.

Nga këndvështrimi ligjor, vetë Pakti për Universitetin nuk është një ligj i miratuar nga Kuvendi me shumicë të cilësuar, ndaj nuk ka efekte të drejtpërdrejta juridike që krijojnë detyrime të mirëpërcaktuara për studentët apo rektoratet. Ai është një dokument politik dhe strategjik, i dakordësuar në dialog me studentët.

Çështje të tjera që lidhen me detyrime apo kontrata të studentëve (p.sh. detyrimi për të punuar disa vite në Shqipëri pas përfundimit të studimeve të mjekësisë) janë rregulluar me ligje të veçanta të miratuara nga Kuvendi dhe që kanë kaluar edhe në shqyrtim të Gjykatës Kushtetuese për legjitimitetin e tyre. Kjo e fundit vendosi të reduktojë periudhën dhe të rishqyrtojë disa dispozita.

Në këtë kuadër, përgjigjja korrekte ligjore është se Pakti për Universitetin, si i tillë, nuk është ligjërisht një marrëveshje detyruese me forcë të plotë ligjore, por një platformë politike dhe dialogu me studentët dhe sektorin arsimor, e cila nuk lidhet drejtpërdrejt me ligjshmërinë apo detyrimet e dakordësuara për individë të veçantë apo kategori studentësh.

Si mund të zgjidhet problemi konkret i studentëve të mjekësisë?

Problemi i studentëve të mjekësisë në Shqipëri, i lidhur me obligimin e punësimit për disa vite pas diplomimit, është një problem kompleks ligjor, ekonomik dhe shoqëror. Nga përvojat dhe zhvillimet e fundit:

Një qasje e avancuar është angazhimi juridik në rrugë institucionale për të sfiduar dispozitat që mund të konsiderohen tejet kufizuese të lirisë së lëvizjes apo të karrierës, përmes institucioneve gjyqësore kombëtare apo ndërkombëtare (p.sh. ankimimi në Gjykatën Europiane të të Drejtave të Njeriut, e cila po e shqyrton këtë çështje).

Një tjetër dimension është rishikimi i politikave publike për mjekësinë dhe mbështetjen e profesionistëve shëndetësorë, përfshirë rritjen e investimeve në sektorin e shëndetësisë dhe përmirësimin e kushteve profesionale, në mënyrë që të mos ketë nevojë të detyrohen studentët të qëndrojnë për periudha të gjata në vend si kusht për diplomimin.

Këto qasje lidhen si me angazhimin politik, duke kërkuar zgjidhje ligjore dhe konsultime më të gjera me studentët dhe shoqërinë civile, ashtu edhe me politika arsimore dhe shëndetësore më të qëndrueshme që nxisin profesionistët të qëndrojnë në vend pa humbur lirinë e tyre profesionale.

Si është vepruar në shtetet e tjera?

Në vendet e përparuara, problemi është trajtuar si çështje e kapitalit njerëzor, jo si problem disiplinor. Logjika dominuese ka qenë strategjia e ruajtjes së personelit (retention strategy), jo krijimi i barrierave të daljes (exit barriers). Ja si është strukturuar zgjidhja, në terma praktikë dhe të testuar:

Së pari, angazhimi përmes incentivave, jo detyrimit kontraktual. Në Gjermani, Francë, vendet skandinave dhe Kanada, shteti nuk i “mbyll” mjekët e rinj me klauzola ndaluese, por ofron kontrata pune të hershme, të qarta dhe konkurruese. Studenti e di që në vitin e fundit të studimeve se ku do të punojë, me çfarë page, me çfarë rruge karriere dhe me çfarë mundësish specializimi. Kjo krijon parashikueshmëri, një faktor kyç në vendimmarrje.

Së dyti, rezidencë e paguar dhe me standarde. Në shumicën e vendeve të BE-së, mjeku i sapodiplomuar konsiderohet menjëherë pjesë e sistemit të punës. Rezidenca është me kontratë pune, me sigurime shoqërore, me pagë që rritet çdo vit, me mbrojtje ligjore gjatë ushtrimit të profesionit.

Kjo e zhvendos perceptimin nga “student i detyruar” në “profesionist në zhvillim”.

Së treti, bonuse për zonat në nevojë (smart targeting). Në Britani, Norvegji dhe Australi, nëse zgjedh të punosh në zona rurale apo spitale me mungesa, përfiton shtesa page, kredi të buta ose falje të kredive studentore, mbulim strehimi, prioritet për specializime të dëshiruara.

Pra, shteti blen kohë shërbimi me vlerë reale, jo me ndalim administrativ.

Së katërti, investim në kushte pune, jo vetëm në diploma. Vendet që e kanë fituar “luftën e trurit” kanë kuptuar një të vërtetë të thjeshtë: mjekët largohen nga kushtet, jo nga atdheu. Prandaj, fokusi është vendosur te infrastruktura spitalore, stafi mbështetës (infermierë, teknikë), digjitalizimi i shërbimeve dhe respektimi i orareve të punës dhe pushimeve. Kjo ul nivelin e “burnout”-it dhe rrit qëndrueshmërinë afatgjatë.

Së pesti, mobilitet i kontrolluar, jo i ndaluar. Në vende si Holanda apo Danimarka, mjekët inkurajohen të shkojnë për trajnime jashtë vendit, me kusht që sistemi vendas të mbetet atraktiv për kthim. Qasja është “brain circulation”, jo “brain drain”.

Çfarë mësimesh praktike mund të zbatohen në Shqipëri?

Modelet e suksesshme tregojnë se detyrimi ligjor funksionon në letër, por dështon në praktikë; incentivat ekonomike të kombinuara me sigurinë profesionale prodhojnë lojalitet; investimi në kushte pune ka efikasitet më të lartë sesa penalitetet.

Në termat e menaxhimit publik, mjekët nuk mbahen me “lock-in clauses” (kushte detyruese), por me “value proposition” (propozime cilësore). Një sistem që konkurron për talentin e vet fiton, ndërsa një sistem që e mbyll atë humbet gradualisht kredibilitetin dhe cilësinë.

Në përgjithësi, një zgjidhje e qëndrueshme kërkon bashkërendim institucional, dialog real me studentët, reforma ligjore dhe përmirësim të kushteve reale që të ndryshojnë arsyet që i shtyjnë mjekët të largohen nga Shqipëria, në vend se t’i detyrojnë të punojnë për një periudhë të caktuar.