Gazeta RD
Brukseli ka miratuar zyrtarisht draftin e qëndrimit të përbashkët të Bashkimit Europian për Shqipërinë, të bazuar në raportin IBAR, gjatë mbledhjes së grupit të punës COELA, pa asnjë kundërshtim nga vendet anëtare të BE-së.
Dokumenti konsiderohet një zhvillim i rëndësishëm në procesin negociues të Shqipërisë me Bashkimin Europian, por njëkohësisht përmban edhe vlerësime kritike mbi funksionimin e institucioneve dhe nivelin e korrupsionit në vend.
Shtetet anëtare kanë forcuar ndjeshëm gjuhën për korrupsionin dhe funksionimin e institucioneve të drejtësisë. Për herë të parë, SPAK përmendet specifikisht në dokument dhe shoqërohet me shqetësimin për “sulme të shtuara dhe shqetësuese”, përfshirë edhe në nivele të larta politike. Ndryshe nga drafti fillestar, ku BE kërkonte në mënyrë të përgjithshme shmangien e ndërhyrjeve ndaj drejtësisë, në variantin final theksohet qartë nevoja për mbrojtjen e SPAK-ut dhe respektimin e pavarësisë së institucioneve të drejtësisë.
Drafti final i qëndrimit të Bashkimit Europian për Shqipërinë ndalet edhe te ndërhyrjet politike në proceset hetimore të SPAK-ut, duke evidentuar nevojën për respektimin e vendimeve të Gjykatës Kushtetuese dhe standardeve të Komisionit të Venecias lidhur me imunitetin parlamentar.
Në dokument bëhet referencë indirekte edhe ndaj debatit për imunitetin e zv/kryeministres Belinda Balluku, në një kohë kur mazhoranca refuzoi kërkesat e opozitës duke përdorur votat në Kuvend.
Për herë të parë në një raport të tillë për Shqipërinë, Bashkimi Europian përmend edhe fenomenin e “rrjeteve patronazhiste”, duke kërkuar kufizimin e ndikimit të tyre në proceset zgjedhore dhe administratë. Dokumenti thekson nevojën për ndalimin e përdorimit të burimeve shtetërore dhe ndikimit institucional në zgjedhje, si dhe garantimin e standardeve të barabarta për të gjitha forcat politike.
Një tjetër çështje sensitive e trajtuar në raport lidhet me të drejtat e pronës, ku përmenden problematikat në zonat bregdetare, proceset e shpronësimeve dhe mbrojtja e të drejtave të minoriteteve. Bashkimi Europian kërkon gjithashtu më shumë garanci për respektimin e të drejtave të komuniteteve minoritare dhe zhvillimin e arsimit në gjuhën e tyre.
Në tërësi, dokumenti reflekton një qasje më të ashpër dhe më kushtëzuese të vendeve anëtare të Bashkimit Europian ndaj Shqipërisë, duke kërkuar jo vetëm miratim reformash në aspektin formal, por edhe rezultate konkrete në luftën kundër korrupsionit, sundimin e ligjit dhe funksionimin efektiv të institucioneve demokratike.
Në raport, BE vlerëson progresin teknik të arritur në kuadër të reformës në drejtësi dhe punës së SPAK-ut, por paralajmëron se korrupsioni sistemik vijon të mbetet një problem serioz në administratën publike dhe ekonominë shqiptare.
Sipas dokumentit, korrupsioni “mbetet i përhapur në shumicën e fushave të jetës publike dhe ekonomike”, duke përfshirë të gjitha nivelet e qeverisjes qendrore dhe vendore. Për Brukselin, kjo përbën një nga sfidat kryesore në rrugën e Shqipërisë drejt integrimit europian.
Raporti identifikon disa sektorë si më të ekspozuar ndaj korrupsionit, ndër të cilët:
Kadastra dhe çështjet e pronës;
Administrata tatimore;
Doganat;
Infrastruktura publike;
Prokurimet publike;
Kontratat PPP;
Sistemi shëndetësor;
Arsimi
Në dokument theksohet:
“BE nënvizon se korrupsioni mbetet i përhapur në shumicën e fushave të jetës publike dhe të biznesit, duke përfshirë të gjitha degët e qeverisjes qendrore dhe lokale dhe institucionet dhe mbetet një fushë shqetësuese thelbësore. BE nënvizon se Shqipëria duhet të bëjë përparim të konsiderueshëm të mëtejshëm drejt parandalimit dhe trajtimit të natyrës së përgjithësuar dhe të përhapur të korrupsionit. BE vëren progresin e Shqipërisë për të ndryshuar dhe plotësuar më tej kuadrin e saj ligjor dhe institucional në luftën kundër korrupsionit. BE nënvizon se këto masa tani duhet të zbatohen me vendosmëri dhe të kenë ndikim veçanërisht në sektorët më të rrezikuar nga korrupsioni, mbi të gjitha infrastrukturën publike, kadastrën dhe të drejtat e pronës, doganat, administratën tatimore, arsimin, shëndetësinë, prokurimin publik dhe kontratat e Partneritetit Publik Privat”.
Kapitulli 23: Gjyqësori dhe të Drejtat Themelore (Përkthim në shqip)
Bashkimi Europian thekson se kuadri ligjor dhe institucional i Shqipërisë ka një nivel të lartë përafrimi me acquis të BE-së dhe standardet përkatëse europiane për funksionimin e gjyqësorit. BE fton Shqipërinë të konsolidojë zbatimin e reformave përmes Strategjisë së rishikuar të Drejtësisë 2024-2030, duke mundësuar rritjen e bashkëpunimit ndërinstitucional, monitorimin e rregullt dhe përmirësimin e mbledhjes dhe analizës së të dhënave.
BE vëren përparimet e Shqipërisë në pavarësinë dhe paanshmërinë e sistemit gjyqësor dhe prokurorial. Bashkimi Europian njeh arritjet deri tani dhe planet për të vazhduar zhvillimin e kapaciteteve, pavarësisë dhe efikasitetit të organeve vetëqeverisëse të drejtësisë, si dhe konsolidimin e progresit përmes emërimeve dhe avancimeve në karrierë bazuar në meritë, rritjes së transparencës në promovime dhe zbatimit rigoroz të kontrolleve periodike të integritetit gjatë karrierës së magjistratëve.
BE vëren gjithashtu hapat e Shqipërisë në ruajtjen e standardeve të larta të vendosura nga procesi i vettingut dhe thekson nevojën që këto standarde të mbrohen dhe të ruhen në mënyrë të qëndrueshme. Po ashtu, BE i kërkon Shqipërisë të sigurojë që rregullat për shpërndarjen rastësore të çështjeve gjyqësore të zbatohen realisht në praktikë, edhe pse nevojiten përpjekje të mëtejshme për ta automatizuar plotësisht këtë proces.
BE shpreh keqardhje dhe i kërkon Shqipërisë të adresojë në mënyrë efektive përpjekjet e shtuara dhe shqetësuese nga zyrtarë publikë apo politikanë, përfshirë nivele të larta, për të ushtruar ndikim të padrejtë mbi institucionet e drejtësisë, përfshirë Strukturën e Posaçme Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK), si dhe sulmet personale ndaj gjyqtarëve dhe prokurorëve. Po ashtu, kërkohet forcimi i rezistencës së institucioneve të drejtësisë ndaj ndërhyrjeve të brendshme dhe të jashtme, përfshirë reagimin e fortë të KLGJ-së dhe KLP-së ndaj sulmeve nga përfaqësues të pushtetit ekzekutiv dhe legjislativ.
BE nënvizon fort nevojën që pushteti ekzekutiv dhe legjislativ në Shqipëri të respektojnë plotësisht pavarësinë e gjyqësorit dhe të zbatojnë si prioritet vendimet detyruese të Gjykatës Kushtetuese, duke vënë në dukje raste të mëparshme të zbatimit të paplotë ose të vonuar të këtyre vendimeve nga qeveria dhe Kuvendi.
BE thekson gjithashtu se legjislacioni dhe praktikat për heqjen e imunitetit duhet të udhëhiqen nga standardet europiane, veçanërisht ato të përcaktuara nga opinionet dhe rekomandimet e Komisionit të Venecias.
Bashkimi Europian nënvizon rëndësinë që Shqipëria të garantojë standardet më të larta të integritetit, transparencës dhe meritokracisë në emërimin e të gjithë anëtarëve të organeve vetërregulluese dhe institucioneve të tjera kyçe të drejtësisë dhe prokurorisë.
BE vëren se Shqipëria ka një kuadër ligjor dhe institucional që garanton një sistem të fortë llogaridhënieje në drejtësi. Bashkimi Europian mirëpret përfundimin e procesit të vettingut në shkallën e parë dhe planin për përfundimin e rregullt të fazës së apelimit brenda afateve kushtetuese, nën mbikëqyrjen e Operacionit Ndërkombëtar të Monitorimit.
BE thekson nevojën që Shqipëria të vazhdojë procedimet penale ndaj gjyqtarëve dhe prokurorëve të akuzuar për sjellje kriminale gjatë procesit të vettingut dhe rëndësinë jetike të zbatimit në praktikë të standardeve të larta të vendosura nga vettingu.
Po ashtu, BE vëren hapat fillestarë për forcimin e institucioneve mbikëqyrëse të drejtësisë, si Inspektori i Lartë i Drejtësisë, KLGJ dhe KLP, por thekson se nevojiten përpjekje të mëtejshme për forcimin e kapaciteteve të Inspektorit të Lartë të Drejtësisë dhe rritjen e transparencës në transferimet laterale, duke shmangur përdorimin e tyre për promovime.
BE vëren përpjekjet e Shqipërisë për të krijuar bazat e një sistemi gjyqësor cilësor dhe efikas. Megjithatë, këto përpjekje duhet të vazhdojnë për të siguruar burime të mjaftueshme njerëzore dhe financiare që drejtësia të funksionojë plotësisht, me efikasitet dhe në mënyrë të pavarur.
Bashkimi Europian kërkon uljen e stokut të çështjeve të prapambetura, përmirësimin e mjeteve teknologjike të gjykatave, krijimin në kohë të një sistemi të integruar për menaxhimin e çështjeve gjyqësore dhe garantimin e mbrojtjes së të dhënave nga akseset e paautorizuara.
BE thekson nevojën urgjente për plotësimin e vendeve vakante në sistemin gjyqësor dhe përmirësimin e infrastrukturës së gjykatave dhe prokurorive.
Lufta kundër korrupsionit
BE vëren se kuadri ligjor dhe institucional i Shqipërisë kundër korrupsionit është pjesërisht i përafruar me acquis të BE-së.
Bashkimi Europian mirëpret progresin konkret në hetimin, ndjekjen penale dhe dënimin e rasteve të korrupsionit, përfshirë edhe ndaj zyrtarëve të lartë. Po ashtu, BE vlerëson rezultatet e SPAK-ut dhe gjykatave të posaçme në rastet e korrupsionit në nivele të larta.
Megjithatë, BE nënvizon se korrupsioni mbetet i përhapur në shumicën e fushave të jetës publike dhe ekonomike, përfshirë të gjitha degët e qeverisjes qendrore dhe vendore, dhe vazhdon të jetë një shqetësim thelbësor.
BE thekson se Shqipëria duhet të bëjë progres shumë më të madh në parandalimin dhe luftën kundër natyrës së përgjithshme dhe të përhapur të korrupsionit.
Bashkimi Europian identifikon si sektorë me risk të lartë korrupsioni:
infrastrukturën publike;
kadastrën dhe të drejtat e pronësisë;
doganat;
administratën tatimore;
arsimin;
shëndetësinë;
prokurimet publike;
kontratat PPP.
BE kërkon që masat anti-korrupsion të zbatohen me vendosmëri dhe të japin rezultate konkrete në këta sektorë.
Po ashtu, BE kërkon finalizimin e reformës për financimin e partive politike dhe sponsorizimet, me qëllim rritjen e transparencës.
Bashkimi Europian vëren përpjekjet për forcimin e kapaciteteve të institucioneve anti-korrupsion dhe konsolidimin e SPAK-ut, por thekson se këto kapacitete duhet të rriten më tej.
BE mirëpret progresin në krijimin e një historiku hetimesh dhe dënimesh për korrupsionin, por kërkon forcimin e luftës kundër korrupsionit në nivele të larta, përfshirë konfiskimin përfundimtar të pasurive dhe shtimin e referimeve drejt SPAK-ut nga institucionet shtetërore, përfshirë Policinë e Shtetit.
BE shpreh keqardhje për disa vendime të mëparshme të Parlamentit shqiptar dhe komentet e zyrtarëve publikë lidhur me hetimet ndaj ish-zyrtarëve dhe deputetëve.
Bashkimi Europian thekson rëndësinë që Shqipëria të intensifikojë luftën kundër korrupsionit të nivelit të lartë dhe të respektojë parimin e barazisë para ligjit, ndërsa SPAK-u dhe drejtësia duhet të vazhdojnë punën në mënyrë të pavarur, profesionale dhe pa ndërhyrje.
