Gazeta RD
Nga Camillo Cantarano, EARTH ISLAND
“JAM KËTU sepse nuk dua të shoh tokën e paraardhësve të mi të shitet te investitorë të huaj dhe pastaj të shkatërrohet prej tyre,” thotë një student universiteti që mban një pankartë ku shkruhet: “Ndal korrupsionin.”
Është mesnatë e 23 qershorit në kryeqytetin e Shqipërisë, Tiranë, dhe ne ndodhemi në mes të një proteste të madhe kundër qeverisë. Dhjetëra mijëra njerëz po marshojnë në qendër të qytetit. Veprimi i tyre është pjesë e një kryengritjeje të nxitur nga planet për një projekt gjigant resorti luksoz, i mbështetur nga vajza e Donald Trumpit, Ivanka Trump, dhe dhëndri i tij, Jared Kushner, në një zonë ekologjikisht të ndjeshme të bregdetit jugor shqiptar.
Projekti i propozuar prej 4.6 miliardë dollarësh parashikon shndërrimin e Sazanit, ishullit të vetëm të Shqipërisë dhe një ish-baze ushtarake të periudhës komuniste në Detin Adriatik, si dhe një pjese të madhe të zonës së mbrojtur Vjosa-Nartë rreth tij, në një kompleks të madh me hotele, apartamente dhe vila.
Rajoni është një pikë e rëndësishme ndalimi për flamingot shtegtarë dhe strehon më shumë se 2 mijë specie të tjera, përfshirë rreth 200 lloje shpendësh, si dhe kafshë të rrezikuara si breshka e detit (Caretta caretta) dhe foka mesdhetare murg.
Në fund të prillit, ndërsa buldozerët nisën pastrimin e tokës për projektin në zonën e mbrojtur, ambientalistët dhe banorët e fshatit pranë Zvërnecës dhe qytetit të Vlorës (rreth 10 kilometra larg vendit të ndërtimit) filluan protestat.
Ata akuzojnë, ndër të tjera, kryeministrin Edi Rama, i cili është në pushtet që nga viti 2013, se ka ndryshuar ligjet për zonat e mbrojtura për t’i lejuar Kushnerit dhe Trumpit të ndërtojnë të ashtuquajturin eko-resort.
Pas një episodi ku personeli privat i sigurisë trajtoi dhunshëm protestuesit, lëvizja u zgjerua në Tiranë dhe më pas në qytete të tjera të vendit, ku qindra mijëra njerëz dolën në rrugë për të shprehur kundërshtimin e tyre.
Projekti i resortit luksoz duket se ka prekur pakënaqësi më të thella të shqiptarëve ndaj qeverisë dhe ka nxitur protestën më të madhe qytetare në vend që nga rënia e komunizmit.
Ajo që tashmë njihet si “Revolucioni i Flamingove” është bërë kërcënimi i parë serioz ndaj pushtetit të Ramës.
Si nisën planet për projektin
Planet për zhvillimin në dy pjesë datojnë që nga viti 2021, kur Trump dhe Kushner vizituan për herë të parë zonën.
Disa muaj më vonë, ata i kërkuan Ramës nëse mund të investonin në një zonë që ishte pjesë e rezervatit Vjosa-Nartë.
Gjërat morën hov në fillim të vitit 2024, kur qeveria shqiptare ndryshoi ligjin për të lejuar zhvillime turistike në zona të mbrojtura.
Menjëherë pas kësaj, Kushner publikoi planet paraprake për projektin, i cili parashikon ndërtimin e deri në 10 mijë vilave luksoze në një habitat delikat përgjatë disa prej plazheve të fundit të egra të Shqipërisë.
Në dhjetor të atij viti, Rama i dha kompanisë së Kushnerit, Atlantic Incubation Partners LLC, statusin e “investitorit strategjik” – një status i krijuar fillimisht në vitin 2015 për të tërhequr kapital të huaj.
Ky status u lejon investitorëve të kenë qasje në toka publike dhe të përshpejtojnë procedurat administrative.
Aktivistët thonë se projekti Trump-Kushner ndodhet në tokë ekologjikisht të ndjeshme dhe në habitat kritik për shumë specie.
Ata gjithashtu theksojnë se rezervati Vjosa-Nartë po përballet me presion shtesë nga një aeroport, i cili po ndërtohet gjithashtu brenda zonës së mbrojtur dhe synon të rrisë turizmin.
Megjithëse aeroporti ende nuk ka licencë operimi, terminali dhe pista janë pothuajse të përfunduara.
Gabriel Schwaderer, drejtor ekzekutiv i organizatës mjedisore EuroNatur, thotë: “Aeroportet sjellin shumë projekte infrastrukturore rreth tyre – jo vetëm rrugë hyrëse dhe parkingje, por edhe biznese që mbështesin aeroportin. Duket sikur plani është ta kthejnë të gjithë deltën në një vendbanim turistik. Shumë habitate do të ndryshohen ose shkatërrohen.”
Në fund të prillit të këtij viti, qeveria lëshoi lejen e parë të ndërtimit për punimet përgatitore të resortit dhe filloi ndërtimi.
Protesta e parë u zhvillua në fillim të majit, kur aktivistët vendas panë makineri ndërtimi që hynin në zonën e mbrojtur.
Ata nisën të shpërndanin postime në rrjetet sociale dhe të njoftonin banorët lokalë.
Joni Vorpsi, ekolog dhe aktivist i organizatës Mbrojtja dhe Ruajtja e Mjedisit Natyror në Shqipëri, thotë: “Shumë njerëz hynë në zonë dhe filluan të dokumentojnë dëmet që po i bëheshin ekosistemit. Edhe shumë banorë vendas nuk e dinin çfarë po ndodhte në atë kohë.”
Në mes të majit, në Zvërnec, në vijën bregdetare përballë lagunës së Nartës, u ngrit një gardh që tërhoqi edhe më shumë vëmendjen te projekti.
Vorpsi shton: “Sipas mendimit tim, e ndërtuan për të penguar njerëzit që të dokumentonin kantierin.”
Por në vend që të qetësonte zemërimin, gardhi e shtoi atë.
Nga aty, protestat u përhapën në qytetin e Vlorës.
“Tri protestat e para, do të thoja se ishin plotësisht mjedisore,” thotë Baki Goxhaj, një protestues dhe aktivist shqiptar me origjinë nga Vlora. “Pastaj diçka ndryshoi pas së tretës. U bë diçka më e gjerë,” duke tërhequr njerëz të shqetësuar për korrupsionin, mungesën e mundësive për vendasit dhe mënyrat e ndryshme se si duhet të zhvillohet vendi.
Më 30 maj, situata u përshkallëzua. Sipas Vorpsit, roje private sigurie të maskuara sulmuan protestuesit atë ditë dhe disa persona u plagosën.
Zemërimi për dhunën ndaj protestuesve paqësorë u përhap shpejt në të gjithë vendin. Në kulmin e saj, më 20 qershor, rreth 250 mijë njerëz u mblodhën në rrugët e kryeqytetit shqiptar, Tiranës, për të protestuar.
Mediat i quajtën protestuesit “flamingot”, për shkak të rëndësisë së habitatit ligatinor për zogjtë shtegtarë dhe faktit që flamingot janë bërë simbol i protestave.
“Ne e pamë që kjo do të vinte,” thotë Fioralba Duma, një protestuese nga Tirana, pjesë e kolektivit qytetar Albanian Mesdhe, një grup bazë për të drejtat civile.
“Kjo revoltë duhej të kishte filluar shumë më herët… Por në fund të fundit, Narta është një arsye që bashkon shumë çështje. Ajo lidhet me mbrojtjen e mjedisit, pronën private, atë që do t’u lëmë brezave të ardhshëm të shqiptarëve, qasjen në det, modelin grabitqar të investimeve të krijuar pas rënies së komunizmit, autoritarizmin dhe brutalitetin policor.”
Turizmi në rritje dhe pakënaqësia
Ndërsa Revolucioni i Flamingove u nxit nga plani Trump-Kushner, ai vjen në një periudhë të një bumi të jashtëzakonshëm turistik në Shqipëri.
Numri i turistëve është rritur nga rreth 4 milionë në vitin 2014 në më shumë se 11 milionë në vitin 2024.
Ligji i Ramës për investitorët strategjikë ka qenë një faktor i rëndësishëm në këtë rritje.
Megjithëse turizmi ka sjellë mundësi ekonomike për disa biznese të vogla, kritikët thonë se turizmi luksoz përfiton kryesisht investitorët e pasur, ndërsa rrit koston e jetesës për banorët vendas.
Banorët e Vlorës e kanë përjetuar këtë drejtpërdrejt: popullsia po përballet me: kosto më të lartë jetese, mungesë shërbimesh bazë, sisteme jo të mjaftueshme kanalizimesh dhe menaxhimi mbetjesh, vende pune kryesisht me paga të ulëta.
“Në Vlorë, ne priremi ta mbushim çdo hapësirë bosh me ndërtesa,” thotë Goxhaj.
“Ky është veprimi i njerëzve lakmitarë, të etur për para, pa asnjë shqetësim për mjedisin apo cilësinë e jetës. Ata thjesht gjejnë një vend, nënshkruajnë një marrëveshje dhe ndërtojnë këto hotele gjigante.”
Fitoret e para të protestuesve
Flamingot kanë shënuar disa fitore që nga fillimi i protestave gati dy muaj më parë.
Ndërtimet në Zvërnec u ndalën më 9 qershor, në pritje të një raporti për ndikimin në mjedis, megjithëse banorët thonë se makina ende shihen duke hyrë dhe dalë nga kantieri.
Në mesin e korrikut, Rama njoftoi se vendi do të ndryshojë ligjin e vitit 2024 që lejon zhvillimet në zonat e mbrojtura dhe do të shfuqizojë ligjin e vitit 2015 për investimet strategjike.
Këto njoftime erdhën në një kohë kur Bashkimi Evropian kishte shprehur kritika për projektin dhe duket se lidhen me synimin e Ramës për ta futur Shqipërinë në BE deri në vitin 2030.
Megjithatë, Rama nuk e ka anuluar projektin, dhe shumë protestues dyshojnë për qëllimet e tij.
“Ai po përpiqet të fitojë kohë, ndërkohë që përpiqet ta çojë përpara këtë projekt,” thotë Vorpsi.
“Ne nuk mund t’i besojmë Ramës dhe duhet të qëndrojmë vigjilentë. Por edhe BE-ja duhet të ndalojë së shikuari nga ana tjetër dhe duhet ta marrë seriozisht këtë çështje.”
Shumë organizatorë shpresojnë se presioni nga BE-ja do të ketë ndikim.
Disa madje kanë filluar të mendojnë për një Shqipëri të re.
Goxhaj imagjinon një zgjerim të zonës së mbrojtur Vjosa-Nartë, ndoshta me një zhvillim turistik të kufizuar në Sazan.
“Por ai duhet të jetë ende nën kontroll të rreptë të qeverisë dhe i aksesueshëm për shqiptarët. Sazani është pronë e qytetarëve, jo e disa biznesmenëve të pasur.”
Duma thotë: “Ajo që duam është një vend i ri për shqiptarët, ku njerëzit respektojnë tokën dhe burimet natyrore. Mbrojtja e mjedisit do të jetë jetike për ne në kuadrin më të gjerë të një Shqipërie të përgjegjshme, aktive, demokratike dhe pjesëmarrëse.”
