Rama dhe Vuçiç, dy vëllezërit siamezë të dekadencës demokratike evropiane

Kjo është arsyeja pse metafora e dy vëllezërve siamezë të dekadencës demokratike evropiane nuk duhet kuptuar si një identifikim mekanik i dy sistemeve politike, sepse Shqipëria dhe Serbia kanë histori, institucione dhe orientime ndërkombëtare të ndryshme, por si një përpjekje për të kuptuar një fenomen më të gjerë ballkanik: lindjen e një lloj pushteti diktatorial që nuk ka më nevojë të shfaqet me uniformë ushtarake, me tanke në rrugë apo me shpalljen e gjendjes së jashtëzakonshme, sepse mund të funksionojë brenda vetë formave të demokracisë, duke ruajtur fasadën e zgjedhjeve, parlamentin, konferencat e shtypit, ceremonitë evropiane dhe gjithashtu fasadën dhe gjuhën e integrimit, ndërkohë që kufijtë realë të konkurrencës politike pothuajse nuk ekzistojnë.

Në Serbi, Vuçiç ka ndërtuar gjatë viteve një sistem politik ku ndikimi mbi hapësirën mediatike, dominimi elektoral dhe personalizimi i pushtetit kanë qenë objekt i kritikave të vazhdueshme nga opozita, organizatat e shoqërisë civile dhe institucione ndërkombëtare. Në Shqipëri, Rama, mostra jonë, ka ndërtuar një model tjetër, por me një element të ngjashëm: një pushtet fare të centralizuar rreth figurës së kryeministrit, i cili ka qenë në qendër të jetës politike për një periudhë të gjatë dhe e ka kthyer komunikimin politik në një instrument të rëndësishëm të qeverisjes.

Këtu fillon problemi i vërtetë.

Sepse demokracia nuk vdes gjithmonë kur mbyllen parlamentet; ndonjëherë fillon të zbehet pikërisht kur institucionet vazhdojnë të ekzistojnë, por qytetari nuk beson më se ato mund ta ndryshojnë realisht raportin e pushtetit.

Kjo është forma moderne e dilemës.

Një demokraci formalisht mund të ketë zgjedhje dhe përsëri të ketë një garë krejtësisht të pabarabartë. Mund të ketë parlament dhe përsëri parlamenti të shndërrohet në vulë të shumicës. Mund të ketë drejtësi dhe përsëri të lindë perceptimi se drejtësia funksionon nën presionin e politikës. Mund të ketë media të shumta dhe përsëri hapësira e debatit publik të dominohet nga një qendër e vetme politike, ekonomike ose mediatike.

Prandaj, Rama dhe Vuçiç janë interesantë jo vetëm si dy liderë ballkanikë, por si dy shembuj të një vuajtjeje që Evropa ende nuk e ka zgjidhur: çfarë ndodh kur stabiliteti politik fillon të përdoret si justifikim për tolerimin e përqendrimit të pushtetit?

Evropa ka nevojë për stabilitet në Ballkan. Por stabiliteti nuk është i njëjtë me demokracinë. Një regjim mund të jetë funksional, të prodhojë vendime të shpejta, të jetë partner në negociata dhe të ruajë një marrëdhënie të qëndrueshme të shtirur me Brukselin, pa respektuar vijimësinë e një demokracie të vërtetë. Pikërisht këtu qëndron një nga paradokset më të mëdha të Evropës së sotme.

Dhe pikërisht këtu marrëdhënia Rama-Vuçiç merr një dimension tjetër.

Open Balkan ishte një nga shfaqjet më të dukshme të këtij binjakëzimi politik. Nisma u promovua si projekt ekonomik dhe rajonal për lëvizjen e lirë të njerëzve, mallrave, shërbimeve dhe kapitalit, dhe Shqipëria, Serbia e Maqedonia e Veriut nënshkruan marrëveshje konkrete në këtë drejtim. Vetë qeveria shqiptare e paraqiste atë si një mekanizëm për të kapërcyer barrierat dhe për ta afruar rajonin me modelin e tregut evropian.

Por problemi politik nuk ishte vetëm çfarë përmbante Open Balkan-i; ishte edhe kush e prodhonte agjendën e tij dhe mbi çfarë raporti politik ndërtohej ajo.

Sepse një projekt rajonal nuk mund të matet vetëm me numrin e marrëveshjeve ekonomike. Ai duhet parë edhe në raport me Kosovën, me dialogun Kosovë–Serbi, me çështjen e kufijve dhe me ekuilibrat e sigurisë në rajon.

Dhe këtu historia u bë shumë më e ndërlikuar.

Në vitin 2018, Hashim Thaçi e hodhi hapur në debatin politik idenë e “korrigjimit të kufirit” me Serbinë, ndërsa Aleksandar Vuçiç e kishte mbështetur idenë e një marrëveshjeje territoriale. Edi Rama, nga ana e tij si ideatori real i kësaj marrëveshjeje në prapaskenë, nuk e përjashtoi diskutimin për ndryshimin e kufirit; në shtator 2018 ai tha se gjoja nuk e dinte cila ishte zgjidhja më e mirë, por argumentoi se çështja duhej diskutuar dhe nuk e përjashtoi mundësinë e shkëmbimit territorial.

Kjo krijoi një klimë politike jashtëzakonisht të rrezikshme për Kosovën, sepse ajo që duhej të ishte një çështje e vendosur nga institucionet e Kosovës dhe nga një proces i gjerë ndërkombëtar, rrezikonte të shndërrohej në një projekt të drejtuar nga një rreth i ngushtë liderësh.

Pikërisht këtu qëndron edhe një nga dyshimet më të mëdha politike të asaj periudhe: a po kërkohej një marrëveshje historike Kosovë–Serbi, apo po krijohej një pritshmëri e re politike se zgjidhja do të vinte përmes një formule territoriale që do të hapte njëkohësisht një varg precedentësh të rinj në Ballkan?

Kjo nuk ishte një frikë pa bazë të fortë. Në dokumente dhe analiza të kohës, ideja e “korrigjimit të kufijve” u trajtua si një çështje me pasoja potencialisht shumë më të gjera sesa marrëdhënia mes Prishtinës dhe Beogradit. Debati për të përfshinte frikën se ndryshimi i kufijve mbi baza etnike mund të krijonte precedent për konflikte të tjera në rajon.

Në këtë pikë, figura e Hashim Thaçit bëhet tragjikisht qendrore dhe e dyshimtë. Kjo nuk mund të harrohet dhe nuk mund të fshihet kurrë.

Sepse Thaçi përfundoi më pas në Hagë, ndërsa historia e tij politike u nda në dy kohë: koha kur ai ishte një nga figurat kryesore të shtetit të Kosovës dhe koha kur u bë i pandehur para Dhomave të Specializuara të Kosovës.

Por këtu duhet të shmangim një tjetër paradoks: nuk mund të thuhet thjesht se Rama “e futi” Thaçin në Gjykatën Speciale. Historia dokumenton diçka më komplekse. Në vitin 2015, Rama mbështeti fuqimisht krijimin e saj dhe deklaroi se besonte se Kuvendi i Kosovës do të merrte vendimin për ta themeluar. Gjykata u krijua përmes ndryshimeve kushtetuese të votuara nga Kuvendi i Kosovës, ndërsa më pas selia e saj u vendos në Hagë.

Por pikërisht këtu ka shumë për t’u sqaruar më shumë se akuza e drejtpërdrejtë:

Si është e mundur që i njëjti Edi Rama që në vitin 2015 e mbështeste me forcë krijimin e Gjykatës Speciale, vite më vonë të shndërrohej në një nga kritikët më të zëshëm të mënyrës se si ajo po zhvillonte procesin ndaj Thaçit?

Kjo kthesë është e dokumentuar. Në vitin 2020, pas aktakuzave ndaj Thaçit dhe Kadri Veselit, Rama shkoi në Prishtinë dhe deklaroi se vizita e tij nuk synonte të mohonte nevojën e drejtësisë, por kundërshtonte atë që ai e konsideronte si trajtim të padrejtë të historisë së Kosovës.

Por historia nuk mund të shkruhet vetëm nga pozicioni i fundit i një politikani. Ajo duhet të mbajë përballë njëra-tjetrës të gjitha fazat e qëndrimit të tij.

Dhe këtu metafora e Émile Zolasë bëhet e fuqishme.

J’Accuse…! nuk ishte roman, por një letër e hapur që Émile Zola botoi më 1898 në mbrojtje të Alfred Dreyfusit. Thelbi i saj nuk ishte thjesht mbrojtja e një individi; ishte denoncimi i një mekanizmi institucional që kishte lejuar që një njeri të sakrifikohej për të mbrojtur prestigjin e shtetit, ushtrisë dhe institucioneve. Dreyfusi u bë simbol i njeriut që humbet zërin përballë një sistemi që tashmë e ka shpallur fajtor përpara se e vërteta të triumfojë.

Këtu qëndron fuqia universale e figurës së Dreyfusit.

Ai nuk është i rëndësishëm vetëm sepse ishte Dreyfus. Është i rëndësishëm sepse mund të ishte çdo njeri që gjendet përballë një makinerie më të madhe se vetja.

Por pikërisht për këtë arsye, edhe rasti i Thaçit dhe tre të tjerëve kërkon një dallim të domosdoshëm: mbrojtja e parimit të prezumimit të pafajësisë, e procesit të drejtë dhe e standardeve të drejtësisë nuk është e njëjtë me shpalljen paraprake të pafajësisë së një të pandehuri.

Kjo është edhe ajo që një debat serioz evropian duhet të luajë një rol kyç për një qartësi parimore të këtij problemi.

Sepse më 16 shtator 2026, Dhomat e Specializuara të Kosovës në Hagë e shpallën Thaçin fajtor për katër vepra penale të lidhura me luftën dhe e dënuan me 25 vjet burg; ndërsa ai ka deklaruar vazhdimisht pafajësinë.

Ky zhvillim i jep një tjetër peshë paqartësisë që kemi përballë: jo “a duhej apo nuk duhej të ekzistonte Gjykata?”, por a mund të lejojë Evropa që drejtësia të shndërrohet në instrument të politikës dhe politika të shndërrohet në zëvendësim të drejtësisë?

Sepse të dyja janë të rrezikshme.

Dhe këtu kthehemi te Rama dhe Vuçiçi.

Njëri ka ditur të ndërtojë një marrëdhënie të veçantë me Evropën duke e paraqitur veten në mënyrë të manipuluar, ashtu si nuk është, si garant të stabilitetit, integrimit dhe dialogut. Tjetri ka ditur të ndërtojë të njëjtën marrëdhënie duke e paraqitur Serbinë si një aktor që nuk mund të anashkalohet në zgjidhjen e problemeve të Ballkanit.

Në këtë kuptim, të dy këta nuk janë identikë.

Por kanë kuptuar të njëjtën gjuhë politike: Evropës i duhet stabiliteti dhe lideri që e garanton stabilitetin bëhet gjithnjë e më i vështirë për t’u sfiduar.

Kjo është pika ku stabiliteti po kthehet nga një vlerë demokratike në një alibi politike.

Dhe këtu qëndrojnë edhe shqetësimet që duhet t’i paraqesim sot Evropës: nëse një lider kontrollon një pjesë të madhe të sistemit politik, nëse opozita e ka të vështirë të krijojë një alternativë reale, nëse mediat përballen me pabarazi të mëdha, nëse drejtësia mbetet objekt i konfliktit politik dhe nëse Brukseli vazhdon të ketë nevojë për atë lider si partner negociues, ku mbaron pragmatizmi diplomatik dhe ku fillon tolerimi i dekadencës demokratike?

Dhe historia e Zolasë na kujton diçka edhe më të rëndësishme: kur institucionet heshtin, fjala bëhet institucion; kur drejtësia humbet zërin, shkrimtari mund të bëhet dëshmitar; dhe kur një njeri sakrifikohet për të mbrojtur prestigjin e sistemit, pyetja nuk është më vetëm se çfarë i ndodhi atij njeriu, por çfarë i ka ndodhur vetë shoqërisë.

Dreyfusi ishte viktima konkrete e një sistemi që kërkonte të mbronte veten.

Por Zola nuk u mjaftua me Dreyfusin.

Ai akuzoi mekanizmin.

Kjo është arsyeja pse J’Accuse…! vazhdon të jetojë.

Dhe kjo është edhe pyetja që Ballkani duhet t’ia bëjë vetes sot: a po ndërtojmë demokraci që kontrollojnë pushtetin, apo pushtete që mësojnë të duken demokratike?

Dhe kjo është pikërisht drama e dy vëllezërve siamezë të dekadencës demokratike evropiane: ata mund të jenë të ndryshëm në flamuj, në histori dhe në retorikë, por pyetja që ngrihet mbi të dy është e njëjtë – çfarë ndodh me demokracinë kur pushteti fillon ta konsiderojë veten më të rëndësishëm se institucionet që duhet ta kufizojnë atë?