Gazeta RD
Nga Ndriçim KULLA
Rënia e Edi Ramës ka filluar të marrë disa shenja dramatike, jo domosdoshmërisht sepse pushteti i tij ka rënë, sepse ai vazhdon të ketë një shumicë të madhe parlamentare të grabitur, por sepse në mënyrën se si ai sillet me pushtetin, me kundërshtarët, me kritikën publike dhe sidomos me institucionet që mund t’i kërkojnë një ditë llogari, duket se po shfaqet gjithnjë e më qartë një psikologji e re e ankthit të sundimtarit: psikologjia e njeriut që e ndien se koha e pushtetit nuk është e pafundme dhe se pas saj ekziston një ditë tjetër, ajo e përgjegjësisë.
Kjo është pika ku duhet kërkuar shpjegimi i disa zhvillimeve të fundit, sepse pushteti, kur është i sigurt në vetvete, nuk ka nevojë të ndërtojë çdo ditë mure të reja mbrojtëse rreth vetes; ai mbështetet te institucionet, te ligji, te transparenca dhe te bindja se çdo akuzë duhet të përballohet me prova dhe çdo hetim duhet të lihet të ecë në rrugën e tij.
Kjo nuk do të thotë se mund të bëhet një diagnozë psikologjike e kryeministrit nga jashtë, dhe aq më pak të pretendohet se çdo sjellje e tij buron nga një çrregullim i caktuar. Por psikologjia politike ka kohë që studion një dukuri tjetër, shumë më të rëndësishme për demokracinë: mënyrën se si perceptimi i kërcënimit mund të aktivizojë prirje autoritare dhe se si pushteti mund të ndikojë vetë në mënyrën se si një udhëheqës e percepton rrezikun përreth tij. Studimet e Feldman dhe Stenner mbi marrëdhënien mes kërcënimit të perceptuar dhe autoritarizmit, si edhe kërkimet më të fundit mbi mënyrën se si pushteti mund ta zmadhojë perceptimin e kërcënimeve, japin një kornizë të dobishme për ta kuptuar këtë mekanizëm.
Në rastin shqiptar, nuk shtrohet problem nëse Edi Rama ka apo nuk ka një problem psikologjik, por problemi është nëse sjellja e tij dhe pushtetit që ka po drejtohet nga perceptimi i rrezikut të humbjes së kontrollit.
Sepse prej vitesh mbi qeverisjen e Ramës janë grumbulluar çështje, hetime, akuza dhe debate publike që nuk vijnë vetëm nga opozita shqiptare. Çështja e inceneratorëve, dosja McGonigal, hetimet dhe konfliktet rreth zyrtarëve të lartë, debati mbi tenderat publikë, çështjet që lidhen me koncesionet dhe projektet e mëdha, transparenca e shpenzimeve dhe udhëtimeve të kryeministrit, si dhe raste të tjera të trajtuara nga institucionet shqiptare dhe mediat ndërkombëtare kanë krijuar një klimë ku pushteti nuk mund të pretendojë më se përballë tij ekziston vetëm një opozitë politike që ankohet.
Më 30 shtator 2026 qeveria paraqiti një paketë me 105 ndryshime në Kodin e Procedurës Penale. Sipas shpjegimit zyrtar, qëllimi është forcimi i garancive procedurale, kufizimi i përdorimit të paraburgimit, forcimi i kontrollit gjyqësor, mbrojtja e të dhënave dhe zgjerimi i të drejtave të mbrojtjes.
Në vetvete, këto objektiva duken sikur janë antidemokratike. Problemi është se çdo ndryshim në procedurën penale duhet të shqyrtohet edhe për pasojën që mund të ketë mbi aftësinë e shtetit për të hetuar korrupsionin dhe krimin e organizuar.
Dhe ky shqetësim tashmë është shprehur publikisht nga Shoqata e Prokurorëve të Shqipërisë, e cila ka kërkuar një analizë të qartë të problemeve që synon të zgjidhë reforma dhe një vlerësim të ndikimit të ndryshimeve, duke paralajmëruar se disa prej tyre mund të fragmentojnë kompetencat hetimore dhe të ngadalësojnë zbulimin e veprave penale, veçanërisht korrupsionin dhe krimin e organizuar.
Prandaj, edhe kërkesa për një ekspertizë ndërkombëtare që kërkoi z. Berisha menjëherë, nuk duhet trajtuar si një lojë politike. Nëse reforma është vërtet një reformë europiane, ajo nuk ka pse t’i trembet shqyrtimit europian. Përkundrazi, do të ishte më e dobishme që çdo dispozitë që mund të prekë ekuilibrin ndërmjet prokurorisë, gjykatës dhe mbrojtjes të shqyrtohej me standardet e Këshillit të Europës dhe, aty ku kërkohet, nga Komisioni i Venecias. Komisioni i Venecias ka një histori të gjatë shqyrtimi të reformave shqiptare në fushën e procedurave penale dhe të shtetit të së drejtës.
Zgjedhjet e 11 majit 2025 i dhanë Partisë Socialiste 83 nga 140 mandatet e Kuvendit. Vëzhguesit ndërkombëtarë evidentuan zgjedhjet u zhvilluan në një mjedis të polarizuar dhe pa një fushë plotësisht të barabartë, duke përmendur keqpërdorimin e burimeve publike, presionin mbi punonjës publikë dhe raste intimidimi.
Këto 83 mandate i japin qeverisë një fuqi të konsiderueshme për të miratuar ligje.
Prandaj shqetësimi më i madh nuk qëndron te numri 105, por te shqetësimi i thellë që ai numër hap: çfarë ndodh me sistemin e drejtësisë kur shumica që kontrollon ekzekutivin dhe parlamentin ndërhyn njëkohësisht në rregullat procedurale me të cilat funksionon drejtësia?
Por duket se në sfondin e kësaj beteje juridike ndodhet një problem më i thellë: frika nga dita e llogarisë.
Studimet mbi psikologjinë politike kanë treguar se kërcënimi i perceptuar mund të aktivizojë prirje autoritare dhe se liderët me pushtet të madh mund të perceptojnë kërcënimet më fort, duke përdorur më shumë intuitën dhe skemat e mëparshme të interpretimit të rrezikut.
Dhe nëse sot ekzistojnë hetime dhe akuza të shumta ndaj figurave të pushtetit, zgjidhja nuk mund të jetë dobësimi i mekanizmave që duhet të zbulojnë të vërtetën. Nëse disa njerëz janë akuzuar padrejtësisht, drejtësia duhet t’i mbrojë. Nëse disa janë fajtorë, drejtësia duhet t’i ndëshkojë. Nëse dikush është i pafajshëm, duhet të dalë i pafajshëm. Por ligji nuk mund të ndërtohet sipas frikës se kush mund të jetë nesër në bankën e të akuzuarit.
Ky është parimi që duhet mbrojtur.
Dhe pikërisht këtu opozita, shoqëria civile, mediat dhe partnerët ndërkombëtarë kanë një rol të rëndësishëm: jo të zëvendësojnë drejtësinë, por të kërkojnë që drejtësia të mos zëvendësohet nga pushteti; jo të shpallin fajtorë njerëz pa gjyq, por të mos lejojnë që rregullat procedurale të kthehen në mburoja të pushtetit.
Kjo është arsyeja pse debati për 105 ndryshimet nuk duhet të mbyllet në një përplasje të zakonshme mazhorancë-opozitë. Duhet të jetë një debat publik mbi shqetësimet më themelore: a po e bëjmë drejtësinë më të drejtë, apo po e bëjmë pushtetin më të sigurt përballë drejtësisë?
Dhe përgjigjja duhet të vijë nga teksti i ligjit, nga ekspertiza juridike, nga praktika e gjykatave dhe nga standardet europiane, jo nga frika e pushtetit.
Nëse Edi Rama beson se këto ndryshime janë një reformë moderne europiane e procedurës penale, atëherë nuk ka arsye që procesi të mos jetë maksimalisht transparent dhe i hapur ndaj ekspertizës së jashtme. Sepse ankthi i vërtetë nuk është ai që mund të ketë një kryeministër për të ardhmen e vet.
Ankthi i vërtetë duhet të jetë i një shoqërie që sheh se njeriu që ka qëndruar kaq gjatë në krye të pushtetit po ngatërron mbrojtjen e vet politike me mbrojtjen e shtetit.
Prandaj, në këtë moment, çështja nuk është vetëm Edi Rama.
Çështja është nëse Shqipëria do të ketë një shtet ku pushteti i përgjigjet ligjit, apo një sistem ku ligji përshtatet gradualisht me nevojat e pushtetit.
Kjo është beteja e vërtetë.
Dhe në një demokraci, ajo nuk fitohet duke i dhënë askujt pushtet të pakufizuar, por duke siguruar që edhe pushteti më i madh të ketë një ditë kur duhet të përgjigjet.
