Gazeta RD
Nga Genti HAMZARAJ
➀ 𝐄𝐜𝐮𝐫𝐢𝐚 𝐞 𝐤𝐮𝐫𝐬𝐞𝐯𝐞 𝐳𝐲𝐫𝐭𝐚𝐫𝐞 𝐭𝐞̈ 𝐤𝐞̈𝐦𝐛𝐢𝐦𝐢𝐭 (𝟐𝟎𝟐𝟏–𝟐𝟎𝟐𝟔)
Gjatë periudhës pesëvjeçare 2021–2026, tregu i këmbimit valutor në Shqipëri ka pësuar një transformim radikal dhe historik. Të gjitha valutat kryesore ndërkombëtare (Euro, Dollari Amerikan, Paundi Britanik dhe Franga Zvicerane) kanë shënuar një rënie të vazhdueshme dhe të njëtrajtshme kundrejt Lekut Shqiptar. Kjo ecuri shpesh paraqitet si tregues i stabilitetit ekonomik, por në thelb pasqyron anomali të thella strukturore.
➁ 𝐂̧𝐦𝐢𝐭𝐢𝐳𝐢𝐦𝐢 𝐢 𝐩𝐫𝐨𝐩𝐚𝐠𝐚𝐧𝐝𝐞̈𝐬 𝐳𝐲𝐫𝐭𝐚𝐫𝐞 𝐤𝐮𝐧𝐝𝐞̈𝐫 𝐫𝐞𝐚𝐥𝐢𝐭𝐞𝐭𝐢 𝐞𝐤𝐨𝐧𝐨𝐦𝐢𝐤
Shpjegimet zyrtare dhe mediatike shpesh ia atribuojnë forcimin e Lekut “shpërthimit të turizmit” ose “remitancave nga diaspora”. Sidoqoftë, një analizë empirike e thelluar nxjerr në pah pikat e dobëta të kësaj narrative:
🔴 𝐍𝐚𝐭𝐲𝐫𝐚 𝐞 𝐓𝐮𝐫𝐢𝐳𝐦𝐢𝐭: Një pjesë e madhe e hyrjeve jo-rezidente përbëhet nga emigrantë vendas që kthehen përkohësisht te familjarët. Turizmi në Shqipëri nuk është elitar; shpenzimet për frymë janë minimale dhe nuk arrijnë të arsyetojnë bilancin prej miliarda eurosh që vërshon në treg.
🔴 𝐄𝐜𝐮𝐫𝐢𝐚 𝐞 𝐑𝐞𝐦𝐢𝐭𝐚𝐧𝐜𝐚𝐯𝐞: Remitancat formale përmes kanaleve bankare kanë vite që kanë ndaluar ose shfaqin prirje rënëse për shkak të ndryshimit të gjeneratave të emigrantëve.
🔴 𝐀𝐧𝐨𝐦𝐚𝐥𝐢𝐚 𝐞 𝐝𝐞𝐟𝐢𝐜𝐢𝐭𝐢𝐭 𝐭𝐫𝐞𝐠𝐭𝐚𝐫: Shqipëria importon 3 deri në 4 herë më shumë mallra se sa eksporton. Në kushte normale tregu, ky deficit i thellë duhet ta zhvlerësonte automatikisht Lekun. Fakti që ndodh e kundërta provon se ekonimia ushqehet nga flukse parash të padeklaruara që nuk regjistrohen në statistikat zyrtare.
➂ 𝐌𝐨𝐭𝐨𝐫𝐢 𝐫𝐞𝐚𝐥: 𝐊𝐚𝐩𝐢𝐭𝐚𝐥𝐞𝐭 𝐢𝐧𝐟𝐨𝐫𝐦𝐚𝐥𝐞 𝐝𝐡𝐞 “𝐋𝐚𝐯𝐚𝐭𝐫𝐢𝐜̧𝐣𝐚” 𝐞 𝐧𝐝𝐞̈𝐫𝐭𝐢𝐦𝐢𝐭
Burimi kryesor i tepricës së ofertës të valutës lidhet me kapitalet informale dhe ekonominë e zezë. Këto para rrjedhin kryesisht nga:
🔴 𝐊𝐫𝐢𝐦𝐢 𝐢 𝐎𝐫𝐠𝐚𝐧𝐢𝐳𝐮𝐚𝐫 𝐍𝐝𝐞̈𝐫𝐤𝐨𝐦𝐛𝐞̈𝐭𝐚𝐫: Fitimet marramendëse nga trafiqet në vende të BE-së riatdhesohen fizikisht në Shqipëri në formë cash-i (përmes rrugëve tokësore ose korrierëve), për shkak të kontrolleve të rrepta anti-pastrim parash në bankat evropiane.
🔴 𝐊𝐨𝐫𝐫𝐮𝐩𝐬𝐢𝐨𝐧𝐢 𝐢 𝐥𝐚𝐫𝐭𝐞̈ 𝐩𝐮𝐛𝐥𝐢𝐤: Sasia e madhe e ryshfeteve dhe komisioneve nga tenderët e fryrë publikë ose lejet e ndërtimit gjenerohet dhe mbahet cash në valutë të huaj.
🔴 𝐄𝐯𝐚𝐳𝐢𝐨𝐧𝐢 𝐟𝐢𝐬𝐤𝐚𝐥 𝐢 𝐛𝐫𝐞𝐧𝐝𝐬𝐡𝐞̈𝐦: Xhirua e padeklaruar e bizneseve të mëdha vendase që operojnë me dy bilance.
🔴 𝐊𝐮𝐫𝐬𝐢𝐦𝐞𝐭 𝐂𝐚𝐬𝐡 𝐭𝐞̈ 𝐝𝐢𝐚𝐬𝐩𝐨𝐫𝐞̈𝐬: Valuta e kursyer “në jastëk” gjatë dekadave nga emigrantët pa kaluar nëpërmjet sistemit bankar.
➃ 𝐀𝐧𝐨𝐦𝐚𝐥𝐢𝐚 𝐞 “𝐤𝐮𝐥𝐥𝐚𝐯𝐞 𝐭𝐞̈ 𝐩𝐚𝐬𝐡𝐢𝐭𝐮𝐫𝐚” 𝐝𝐡𝐞 𝐫𝐨𝐥𝐢 𝐢 𝐒𝐢𝐬𝐭𝐞𝐦𝐢 𝐅𝐢𝐬𝐤𝐚𝐥 (𝐃𝐈𝐕𝐀)
Në një ekonomi tregu klasike, ndërtimi i kullave shumëkatëshe që mbeten bosh ose të pashitura do të çonte në falimentim. Mirëpo në Shqipëri ndodh e kundërta:
🔴 𝐏𝐫𝐨𝐧𝐚 𝐬𝐢 𝐤𝐚𝐬𝐚𝐟𝐨𝐫𝐭𝐞̈: Ndërtimi financohet nga kapitali vetjak dhe jo nga kreditë bankare. Ndërtuesit nuk kanë presion nga këstet bankare, prandaj mund t’i mbajnë çmimet artificialisht të larta dhe ambientet bosh. Kulla shërben si një “kasafortë me beton” për mbajtjen e parave.
🔴 𝐃𝐞̈𝐬𝐡𝐭𝐢𝐦𝐢 𝐢 𝐃𝐈𝐕𝐀-𝐬: Sipas ligjit “Për tatimin mbi të ardhurat”, çdo rezident duhet të deklarojë të ardhurat globale në formularin DIVA. Zbritja e shpenzimeve për investime në pasuri të paluajtshme NUK lejohet. Sidoqoftë, kapitali informal i shmanget DIVA-s në burim.
🔴 𝐌𝐮𝐧𝐠𝐞𝐬𝐚 𝐞 𝐤𝐨𝐧𝐭𝐫𝐨𝐥𝐥𝐢𝐭 𝐢𝐧𝐝𝐢𝐫𝐞𝐤𝐭: Administrata tatimore nuk zbaton në mënyrë masive e të automatizuar vlerësimin indirekt (krahasimin e pasurisë neto me të ardhurat historike). Shteti dështon të taksojë origjinën e kapitalit, por kënaqet me vjeljen e taksave në fund të zinxhirit (Taksat e infrastrukturës, TVSH-ja e ndërtimit, dhe Tatim-Fitimi i ndërtuesit).
➄ 𝐏𝐞𝐫𝐬𝐩𝐞𝐤𝐭𝐢𝐯𝐚 𝐞 𝐧𝐨𝐫𝐦𝐚𝐥𝐢𝐳𝐢𝐦𝐢𝐭 𝐭𝐞̈ 𝐭𝐫𝐞𝐠𝐮𝐭 𝐝𝐡𝐞 𝐩𝐞𝐧𝐠𝐞𝐬𝐚𝐭 𝐏𝐨𝐥𝐢𝐭𝐢𝐤𝐨-𝐄𝐤𝐨𝐧𝐨𝐦𝐢𝐤𝐞
Kthimi i tregut valutor në parametra normalë kërkon masa të forta teknike, të cilat ndeshen me mungesë të theksuar vullneti politik dhe administrativ:
🟢 𝐊𝐨𝐧𝐭𝐫𝐨𝐥𝐥𝐢 𝐢 𝐛𝐮𝐫𝐢𝐦𝐢𝐭 𝐭𝐞̈ 𝐭𝐞̈ 𝐚𝐫𝐝𝐡𝐮𝐫𝐚𝐯𝐞: Kushtëzimi i çdo lejeje ndërtimi me auditim rigoroz bankar e ndërkombëtar mbi origjinën e fondit.
🟢 𝐊𝐫𝐲𝐪𝐞̈𝐳𝐢𝐦𝐢 𝐚𝐮𝐭𝐨𝐦𝐚𝐭𝐢𝐤 𝐝𝐢𝐱𝐡𝐢𝐭𝐚𝐥: Integrimi real mes Kadastrës dhe Administratës Tatimore për sekuestrimin e pasurive të pambuluara me të ardhura të deklaruara.
🟢 𝐓𝐚𝐤𝐬𝐚 𝐫𝐞𝐚𝐥𝐞 𝐦𝐛𝐢 𝐩𝐚𝐬𝐮𝐫𝐢𝐧𝐞̈: Vendosja e një takse progresive vjetore (1-2% e vlerës së tregut) për pronat që mbahen joproduktive ose bosh.
𝐏𝐬𝐞 𝐦𝐮𝐧𝐠𝐨𝐧 𝐚𝐧𝐠𝐚𝐳𝐡𝐢𝐦𝐢 𝐬𝐡𝐭𝐞𝐭𝐞̈𝐫𝐨𝐫? Drejtuesit e shtetit dhe administrata përballen me një përplasje interesash. Futja e parave në ndërtim ushqen rritjen e PBB-së në letër, mban inflacionin e importuar artificialisht të ulët, dhe mbush buxhetet e bashkive. Ndërprerja e menjëhershme e këtij fluksi do ta çonte ekonominë në recesion të menjëhershëm.
𝐏𝐞̈𝐫𝐟𝐮𝐧𝐝𝐢𝐦𝐢 𝐝𝐡𝐞 𝐜̧𝐟𝐚𝐫𝐞̈ 𝐝𝐮𝐡𝐞𝐭 𝐛𝐞̈𝐫𝐞̈ 𝐧𝐞̈ 𝐭𝐞̈ 𝐚𝐫𝐝𝐡𝐦𝐞𝐧:
Nuk pritet ndërhyrje vullnetare nga brenda sistemit për ndryshimin e këtij modeli. Normalizimi i tregut valutor mund të nxitet vetëm nga dy faktorë të jashtëm:
1️⃣ Kushtëzimet dhe tryeza e rreptë e integrimit në Bashkimin Evropian (BE) për kontrollin e kapitalit, ose
2️⃣ Goditja e rrjeteve të financimit ndërkombëtar nga agjencitë e huaja ligjzbatuese (Europol, DEA, BKA).
