“RD”
Botimi “The Albanian Files – Freedom and Architecture” (Lars Müller Publishers, redaktuar nga Anneke Abhelakh, me një kontribut të Kryeministrit Edi Rama), i prezantuar në qershor 2026, ka nxitur debat publik, profesional dhe institucional në Shqipëri dhe jashtë saj. Përmes projekteve dhe dëshmive të studiove ndërkombëtare, ai ngre pyetje mbi konceptimin, përzgjedhjen, financimin, miratimin dhe zbatimin e zhvillimeve urbane, turistike dhe infrastrukturore në këto 15 vitet e fundit (dhe me gjasa dhe për 15 vitet e ardhshme)
Sipas raportimeve të publikuara në nëntor 2026 për një shkresë të SPAK-ut të datës 6 nëntor, Prokuroria e Posaçme ka regjistruar procedimin penal nr. 97, datë 10.09.2026, mbi bazën e një kallëzimi që lidhet, ndër të tjera, me vendimmarrjen për projekte turistike në Zvërnec, Baks-Rrjoll dhe Divjakë-Karavasta. Regjistrimi i procedimit nuk nënkupton se të gjithë personat apo projektet e përmendura në librin “The Albanian Files” janë nën hetim, as se është provuar kryerja e veprave penale. Shumë nga pyetjet më poshtë kanë të bëjnë edhe me projekte jashtë këtyre zonave, si kullat dhe asetet publike në Tiranë; përfshirja e tyre këtu nuk nënkupton se janë objekt i procedimit penal.
Më poshtë paraqiten 122 pyetje që mund të ndihmojnë transparencën publike dhe, sipas vlerësimit të organeve kompetente, verifikimin e fakteve. Ato nuk janë përfundime ose akuza; përgjigjja kërkon dokumentacion, kronologji dhe shqyrtim të veçantë të çdo projekti. Disa kërkesa për informacion mund t’u nënshtrohen kufizimeve ligjore, përfshirë mbrojtjen e të dhënave dhe sekretin hetimor.
1. Pyetje për redaktoren Anneke Abhelakh dhe botuesin Lars Müller Publishers
1.1. Si lindi ideja për botimin The Albanian Files dhe kush e financoi realizimin e tij?
1.2. Kush i përzgjodhi 60 studiot dhe arkitektët e përfshirë në botim?
1.3. Nga cilat burime u siguruan informacionet, intervistat dhe projektet e publikuara?
1.4. A kanë plotësuar studiot formularë ose pyetësorë standardë? Nëse po, a janë publikuar ato në formën e tyre të plotë?
1.5. A është konsultuar ndonjë institucion shtetëror shqiptar gjatë përgatitjes së botimit?
1.6. A ka pasur financim, sponsorizim ose mbështetje logjistike nga institucione publike shqiptare?
1.7. Redaktorja ka qenë kuratore e pavionit shqiptar në Bienalen e Arkitekturës në Venecia 2025. Cili ishte kuadri kontraktual i atij angazhimi me institucionet shqiptare dhe a është mbivendosur ai, në kohë ose në financim, me përgatitjen e librit?
1.8. Si u vendos përfshirja e kontributit të Kryeministrit Edi Rama në libër, në çfarë cilësie iu kërkua dhe a pati ai ose zyra e tij mundësi të shihte apo të komentonte përmbajtjen para botimit?
1.9. Si është organizuar shpërndarja e librit në Shqipëri (pikat e shitjes, çmimi, kopjet për bibliotekat publike) dhe a është parashikuar një botim në gjuhën shqipe?
1.10. A ekzistojnë marrëveshje kontraktuale me institucione publike ose private shqiptare?
1.11. Çfarë verifikimesh redaktoriale janë kryer për rrëfimet e arkitektëve mbi mënyrën e sigurimit të projekteve dhe si janë trajtuar kundërthëniet e mundshme?
1.12. A ka pasur kërkesa për të mos publikuar ose për të modifikuar pjesë të caktuara të materialit?
1.13. Çfarë metode verifikimi ka përdorur redaksia për të dalluar propozimet e parealizuara nga projektet e miratuara dhe për të kontrolluar informacionin mbi klientin, sipërfaqen dhe autorësinë?
2. Pyetje për Kryeministrin
2.1. A keni qenë në dijeni dhe/ose i përfshirë në identifikimin dhe kontaktimin e arkitektëve të huaj të përfshirë në The Albanian Files?
2.2. Në çfarë cilësie institucionale janë zhvilluar kontaktet e përshkruara nga arkitektët?
2.3. Cili institucion shtetëror ka autorizuar kontaktet me studiot ndërkombëtare?
2.4. Mbi bazën e cilit dokument strategjik kombëtar të miratuar janë zhvilluar këto projekte, dhe a parashikonte ai transformimin urban dhe turistik të zonave të përfshira?
2.5. Kush ka ndërmjetësuar marrëdhënien midis arkitektëve, investitorëve dhe zhvilluesve?
2.6. A janë zhvilluar konkurse publike për përzgjedhjen e studiove? Nëse po, ku janë publikuar?
2.7. Kush ka financuar konkurset ndërkombëtare të zhvilluara për projektet?
2.8. Kush ka financuar aktivitetet dhe takimet ndërkombëtare, përfshirë festivalin “Bread & Heart”, dhe a mund të publikohet kostoja e plotë e tyre, e pritjeve, udhëtimeve, ekspozitave dhe shërbimeve të lidhura me botimin, e ndarë sipas fondeve publike dhe financimeve private?
2.9. Si janë përzgjedhur projektet që janë zhvilluar në zona të mbrojtura?
2.10. Në cilat raste janë konceptuar ose porositur projekte para ndryshimeve të vitit 2024 në legjislacionin për zonat e mbrojtura dhe çfarë lidhjeje dokumentare ka midis kronologjisë së projekteve dhe procesit ligjvënës?
2.11. Cilat institucione kanë kryer verifikimin e burimit të financimit të investimeve?
2.12. A janë kryer analiza të ndikimit ekonomik, social dhe mjedisor për këto projekte?
2.13. A ekzistojnë procesverbale, korrespondenca apo dokumente zyrtare që dokumentojnë kontaktet me arkitektët dhe investitorët?
2.14. Për projektet që burojnë nga kontakte të drejtpërdrejta ose ndërmjetësime të përmendura në libër, cilat mekanizma institucionalë, ligjorë dhe financiarë kanë garantuar transparencën, trajtimin e barabartë dhe interesin publik?
2.15. A ekziston një regjistër publik i të gjitha kontakteve, takimeve dhe ndërmjetësimeve të Kryeministrit, drejtuesve të AZHT-së dhe institucioneve të tjera me arkitektë e investitorë privatë; dhe cilat akte administrative kanë pasuar secilin kontakt?
2.16. Në rastet kur një zyrtar publik ka prezantuar një studio të huaj me një investitor privat, a është deklaruar dhe administruar ky veprim si pjesë e detyrës zyrtare, dhe a është dokumentuar kontrolli i konfliktit të interesit?
2.17. A janë administruar në dosjet zyrtare të projekteve komunikimet elektronike ose në rrjete sociale, përfshirë kontakte të paraqitura në libër si Instagram, telefonata dhe grupi “Albanian ArchArmy”, nëse ato kanë ndikuar vendime publike?
2.18. Në çfarë cilësie keni shkruar kontributin për librin dhe a është përgatitur ose miratuar ai nga ndonjë strukturë e Kryeministrisë?
3. Pyetje për arkitektët dhe studiot ndërkombëtare
3.1. Si u kontaktuat për herë të parë për të punuar në Shqipëri?
3.2. Kush ishte personi ose institucioni që ju kontaktoi?
3.3. A keni aplikuar në një konkurs publik apo jeni ftuar drejtpërdrejt?
3.4. Kush ju prezantoi me investitorët apo zhvilluesit shqiptarë?
3.5. Kush financoi studimet paraprake, masterplanet dhe projektet?
3.6. Kush ju pagoi për shërbimet e ofruara?
3.7. A keni pasur kontrata të shkruara me porositësit dhe a janë kryer pagesat në përputhje me to?
3.8. Me cilat studio shqiptare keni bashkëpunuar?
3.9. A keni marrë pagesa edhe për projekte që nuk janë realizuar?
3.10. A keni marrë pjesë në takime të organizuara nga Kryeministri ose institucione shqiptare?
3.11. A ju janë ofruar kushte të favorshme administrative apo procedurale?
3.12. A keni pasur komunikime direkte me zyrtarë shtetërorë për përshpejtimin e procedurave?
3.13. Në rastet e përmendura në artikuj ku përzgjedhja e projektuesit dhe origjina e kontaktit përshkruhen ndryshe nga arkitekti dhe investitori, cilat janë dokumentet kontraktore dhe korrespondencat që sqarojnë kronologjinë e vërtetë?
3.14. A janë njohur dhe pasqyruar në kontrata, tabela projektesh e publikime autorësia dhe kontributet krijuese të arkitektëve e inxhinierëve shqiptarë, përtej rolit të tyre si nënshkrues apo bashkëpunëtorë teknikë?
3.15. Në rast mospërputhjeje midis konceptit të autorit të huaj dhe projektit të zbatimit të firmosur nga profesionistë vendas, kush mban përgjegjësinë teknike, kontraktore dhe civile për dëmet e mundshme?
3.16. A janë verifikuar sigurimi i përgjegjësisë profesionale, garancitë e projektuesit dhe të ndërtuesit, si dhe mekanizmat e dëmshpërblimit për defekte apo rrezik sigurie?
3.17. A kanë pasur studiot vendase mundësi reale dhe të barabarta për të kandiduar si autorë kryesorë, dhe mbi cilat kritere është vendosur që projektet e përfshira në katalog të paraqiten vetëm nën emrat e studiove ndërkombëtare?
4. Pyetje për investitorët dhe zhvilluesit
4.1. Si keni rënë në kontakt me studiot ndërkombëtare?
4.2. Kush ju ka rekomanduar arkitektët?
4.3. Cili ka qenë burimi i financimit të projektit?
4.4. Cilat banka apo institucione financiare kanë mbështetur projektin?
4.5. Cilat verifikime të njohjes së klientit (KYC) dhe të parandalimit të pastrimit të parave (AML) janë kryer ndaj jush nga bankat, noterët dhe subjektet e tjera të detyruara, dhe, kur ligji ju detyron, çfarë verifikimesh keni kryer ju ndaj blerësve dhe partnerëve financues?
4.6. Kush ka paguar studimet urbanistike dhe arkitekturore?
4.7. A janë përfituar toka publike apo prona shtetërore? Në çfarë procedure?
4.8. A keni pasur takime me përfaqësues të qeverisë për zhvillimin e projektit?
4.9. A janë kryer analiza të fizibilitetit ekonomik dhe social?
4.10. Kush do të financojë zgjerimin e rrugëve, rrjeteve dhe shërbimeve publike të nevojshme për projektet e reja: zhvilluesi apo taksapaguesit; dhe ku janë parashikuar këto detyrime?
4.11. Nëse projekteve private u është dhënë për përdorim tokë ose aset publik, çfarë përfitimi të matshëm ka marrë publiku në këmbim dhe kush ka kontrolluar proporcionalitetin e marrëveshjes?
4.12. Për projektet në tabelat e librit ku mungon emri i klientit ose i zhvilluesit, cili është subjekti porositës dhe kush ka paguar honoraret e projektimit? Kur subjekti është shoqëri e huaj ose pronari përfitues përfundimtar nuk del nga Regjistri i Pronarëve Përfitues në QKB, kush është ai?
4.13. A janë identifikuar marrëveshje për financimin e projektimit nga palë të ndryshme nga investitori i deklaruar, pagesa ndërkufitare ose kontrata me shërbime të parealizuara; çfarë kontrollesh administrative dhe tatimore janë bërë?
5. Pyetje për Kuvendin e Shqipërisë dhe deputetët propozues
5.1. Kush i ka propozuar dhe mbështetur ndryshimet ligjore për zonat e mbrojtura dhe me cilat akte dokumentohen këto nisma?
5.2. Cilat ishin arsyetimet zyrtare për këto ndryshime?
5.3. A janë kryer studime të ndikimit para miratimit të ndryshimeve, përfshirë ndikimin mbi projektet ekzistuese ose të planifikuara dhe mbi subjektet me interes në zonat e prekura, dhe ku janë dokumentuar ato?
5.4. Sipas procesverbaleve të komisioneve parlamentare dhe të dëgjesave, a ka pasur konsultime me investitorë, zhvillues apo studio arkitekture?
5.5. Për deputetët propozues: a keni qenë në dijeni të projekteve ekzistuese ose të planifikuara në zonat që preknin ndryshimet?
5.6. Për deputetët propozues: a keni pasur komunikime me ekzekutivin ose me institucionet e planifikimit lidhur me këto ndryshime?
6. Pyetje për institucionet shtetërore
Për secilin projekt, sipas kompetencave të institucionit përkatës, përfshirë Këshillin Kombëtar të Territorit (KKT), Agjencinë e Zhvillimit të Territorit (AZHT), Agjencinë Kombëtare të Planifikimit të Territorit (AKPT), Bashkinë e Tiranës dhe bashkitë e tjera përkatëse, ministritë përgjegjëse për turizmin, mjedisin dhe kulturën, Agjencinë Kombëtare të Mjedisit (AKM), Agjencinë Kombëtare të Zonave të Mbrojtura (AKZM), Agjencinë Shtetërore të Kadastrës (ASHK), Agjencinë Shqiptare të Zhvillimit të Investimeve (AIDA), Agjencinë Kombëtare të Turizmit (AKT), Inspektoratin Kombëtar të Mbrojtjes së Territorit (IKMT), Institutin Kombëtar të Trashëgimisë Kulturore, Drejtorinë e Përgjithshme të Tatimeve (DPT) dhe Kontrollin e Lartë të Shtetit (KLSH):
6.1. Për secilin projekt, cilat faza të zbatueshme të verifikimit të pronësisë, planifikimit territorial, vlerësimit mjedisor, miratimit të lejeve, realizimit të infrastrukturës dhe kontrollit të ndërtimit janë ndjekur, sipas kërkesave ligjore përkatëse?
6.2. Kush ka iniciuar procedurën administrative?
6.3. Kur është miratuar planifikimi territorial?
6.4. A është kryer VNM (Vlerësimi i Ndikimit në Mjedis)?
6.5. Kush ka dhënë lejet përfundimtare?
6.6. A ka pasur procedura të përshpejtuara?
6.7. A janë kryer konsultime publike?
6.8. Cilat institucione kanë monitoruar zbatimin?
6.9. Për DPT-në dhe autoritetet e tjera kompetente: a janë kryer kontrolle tatimore, fiskale dhe mbi burimin e financimit të subjekteve investuese?
6.10. Përtej vendimeve të KKT-së që janë publike, a mund të publikohen, për projektet e përmendura në libër, datat e takimit fillestar, të paraqitjes së projektit, të ndryshimit të planit dhe të miratimit të lejes, për të provuar rendin real të vendimmarrjes?
6.11. A kanë marrë aplikimet e studiove të huaja dhe ato të studiove shqiptare të njëjtin trajtim lidhur me afatet, kërkesat për plotësime dhe mundësinë e përjashtimeve nga parametrat urbanistikë? A ekziston një krahasim zyrtar i rasteve?
6.12. Për secilin projekt të miratuar, a ekziston matrica e përputhshmërisë me planin kombëtar, planet sektoriale, PPV-në dhe PDV-në; cilat devijime janë miratuar, nga cili organ dhe me çfarë arsyetimi?
6.13. Për kullat dhe komplekset me densitet të lartë, çfarë studimesh të kapacitetit ekzistojnë për ujësjellësin, kanalizimet, energjinë, trafikun, transportin publik, parkimin dhe shërbimet e emergjencës?
6.14. A janë vlerësuar nevojat për shkolla, kopshte, qendra shëndetësore, gjelbërim dhe hapësirë publike të krijuara nga shtimi i banorëve dhe i turistëve, përpara miratimit të lejeve?
6.15. Cilat të dhëna reale demografike dhe skenarë të rritjes së popullsisë janë përdorur për të mbështetur intensitetin e zhvillimit të parashikuar në planin Tirana 2030 dhe në ndryshimet pasuese?
6.16. Për cilat projekte është dhënë intensitet ndërtimi shtesë ose me kushte, në çfarë mase dhe me cilin vendim; çfarë kompensimi (financiar, në pasuri apo në infrastrukturë publike) ka marrë autoriteti publik në këmbim, dhe a është realizuar ai?
6.17. A janë kryer kontrolle të pavarura të cilësisë së zbatimit dhe përputhjes së ndërtimit me projektin e miratuar; cilat defekte, ndryshime gjatë punimeve dhe masa korrigjuese janë evidentuar?
6.18. Për territoret e ish-Gardës pranë Parkut të Liqenit dhe projektet e përmendura aty, cila ka qenë pronësia dhe destinacioni publik në çdo fazë, kur janë ndryshuar dhe me cilat vendime?
6.19. Çfarë procedure dhe vlerësimi ekonomik janë përdorur për kalimin ose përdorimin e aseteve publike në projekte pranë stadiumit “Selman Stërmasi”, Pallatit të Kongreseve, ish-Jetimores “Zyber Hallulli”, Pallatit të Sportit dhe vilave shtetërore të përmendura në artikuj?
6.20. Për projektet në Nartë–Zvërnec, Divjakë-Karavasta, Rana e Hedhun, Gjipe dhe territorin e Sazanit, cili ishte statusi ligjor i mbrojtjes në datën e konceptimit, të porositjes, të aplikimit dhe të miratimit?
6.21. A ekzistojnë vlerësime të ndikimit kumulativ të disa projekteve në të njëjtin bregdet, lagunë, basen ujor apo zonë natyrore, në vend të analizave të izoluara projekt më projekt?
6.22. Cilat vlerësime të ekspertëve të pavarur janë përdorur për habitatet, shpendët, dunat, qarkullimin e ujërave, erozionin dhe ndikimin te peizazhi; a janë publikuar së bashku me kundërshtimet e ekspertëve?
6.23. Për projektet e vendosura pranë trashëgimisë kulturore apo vendeve arkeologjike, cilat institucione dhe ekspertë kanë vlerësuar integritetin, pamjet, zonat tampon dhe ndikimin e zhvillimit të ri?
6.24. A disponojnë autoritetet një bazë të përbashkët të dhënash që lidh lejen e zhvillimit, parcelën, subjektin investues, pronarin përfitues, kontraktorin, faturat dhe burimin e financimit për secilin projekt?
6.25. Për secilin projekt të studios së huaj, cili person fizik ose juridik mban licencën e vlefshme për projektim në Shqipëri dhe kush ka nënshkruar dokumentet teknike të dorëzuara për leje?
6.26. Për projektet e paraqitura për herë të parë publikisht në katalog, kur dhe si janë informuar banorët e prekur për lartësinë, përdorimin, përmasat, pronësinë dhe statusin e lejeve?
6.27. Në konsultimet publike a janë paraqitur alternativa reale, a janë regjistruar kundërshtimet, dhe a ka një dokument që shpjegon pse ato janë pranuar ose refuzuar?
6.28. Për restaurimin ose rindërtimin e Vilës nr. 5 dhe ndërhyrjet e tjera në objekte shtetërore të përmendura në artikuj, cilat janë kontratat, procedurat e prokurimit, fondet, shtesat kontraktore dhe raportet e kolaudimit, dhe a i ka audituar ato Kontrolli i Lartë i Shtetit?
6.29. Për secilin nga projektet e listuara në tabelat teknike të botimit (mbi 500, sipas analizave të publikuara në media), a mund të publikohet, sipas kompetencave dhe të dhënave që disponohen, statusi i verifikuar (ide, koncept, masterplan, projekt në procedurë, leje, në ndërtim, përfunduar ose anuluar), bashkë me datat, porositësin dhe aktet përkatëse?
6.30. A do të bëhen të qasshme për publikun shqiptar, në gjuhën shqipe dhe në formate të kërkueshme, të dhënat themelore të projekteve dhe vendimet administrative përkatëse, pa cenuar të dhënat që mbrohen ligjërisht?
7. Pyetje për bankat dhe institucionet financiare
7.1. Cilat projekte janë financuar nga banka?
7.2. Cili ishte vëllimi i financimit?
7.3. Cilat procedura të njohjes së klientit (KYC) dhe të parandalimit të pastrimit të parave (AML) janë ndjekur, sipas detyrimeve që zbatohen për secilin institucion?
7.4. A janë identifikuar pronarët përfitues përfundimtarë?
7.5. A janë identifikuar dhe, kur ka pasur detyrim ligjor, raportuar transaksione të dyshimta pranë autoritetit kompetent, pa cenuar sekretin e raportimit dhe hetimit?
7.6. A janë përfshirë institucione financiare ndërkombëtare?
7.7. Çfarë tregojnë analizat e Bankës së Shqipërisë, INSTAT-it dhe institucioneve të tjera për lidhjen midis çmimeve të pasurive të paluajtshme, të ardhurave familjare, kredisë hipotekore dhe volumit të ndërtimeve të reja?
8. Pyetje për pronarët e tokave dhe komunitetet lokale
8.1. Si u kontaktuat për shitjen ose zhvillimin e pronës?
8.2. A ka pasur ndërmjetës?
8.3. A është kryer vlerësim i drejtë i pronës?
8.4. A ka pasur shpronësime apo transferime pronësie?
8.5. A jeni konsultuar gjatë procesit?
8.6. A jeni kompensuar plotësisht?
8.7. Në rastet e shpronësimeve për investime me përfitues privatë, a janë dokumentuar domosdoshmëria e interesit publik, alternativat e shqyrtuara, kompensimi dhe mjetet efektive të ankimit të pronarëve?
8.8. A është ruajtur aksesi publik i pandërprerë në plazhe, rrugë, parqe dhe hapësira të tjera të përbashkëta pas zhvillimit të resorteve dhe marinave; ku publikohen servitutet dhe kufizimet përkatëse?
8.9. Në rastet e zhvendosjes së banorëve ose bizneseve, cilat janë proceset e njoftimit, asistencës, kompensimit, strehimit alternativ dhe ankimit, dhe kush i ka monitoruar?
8.10. A është vlerësuar se si rritja e vlerës së tokës dhe e qirave ndikon te familjet me të ardhura të ulëta, të rinjtë dhe bizneset vendore; a janë parashikuar masa për strehimin e përballueshëm?
8.11. A ka analiza të pavarura që tregojnë kush përfiton ekonomikisht nga këto projekte dhe sa nga vlera e krijuar rikthehet te komuniteti përmes shërbimeve, hapësirave publike apo detyrimeve fiskale?
9. Pyetje për SPAK, ILDKPKI, DPPPP dhe institucionet e kontrollit
9.1. Cilat nga indiciet e paraqitura në kallëzim janë objekt verifikimi në procedimin penal nr. 97, sipas të dhënave që mund të bëhen publike pa cenuar sekretin hetimor?
9.2. A është verifikuar konflikti i interesit?
9.3. A janë kontrolluar burimet e financimit?
9.4. A janë analizuar procedurat e prokurimit dhe të dhënies së lejeve?
9.5. A janë kryer hetime për pastrim parash?
9.6. Cilat institucione kanë kompetencë të verifikojnë nëse financime të lidhura me këto projekte janë përdorur në fushata zgjedhore ose për financimin e partive politike, dhe a janë kryer verifikime të tilla?
9.7. Në rastet kur investitorë ose shoqëri të lidhura me projekte përmenden në procedime penale, çfarë verifikimesh mund të kryhen mbi lejet, kontratat dhe burimet e financimit, duke respektuar kompetencat ligjore dhe prezumimin e pafajësisë?
Përfundim
Përgjigjet e dokumentuara për këto çështje do të ndihmonin të kuptohej se si janë konceptuar, financuar, miratuar dhe zbatuar projektet e trajtuara në botim, si dhe si janë mbrojtur interesi publik, të drejtat e pronarëve dhe të komuniteteve, mjedisi dhe konkurrenca e ndershme.
Përgjigjet do t’u vlejnë prokurorëve për hetimin profesional, administrativ, civil dhe penal.
Përgjigjet e pyetjeve do të bëjnë të mundur që publiku (nëpërmjet transparencës së hetimit dhe procesit gjyqësor, nëse ndodh) të marrë përgjigje për të gjithë këto projekte të shpallura në libër në lidhje me :
- Transparencën e vendimmarrjes dhe rolin e administratës publike
- Planifikimin territorial, lejet dhe infrastruktura
- Pronat publike, transferimet dhe interesat pasurore
- Mbrojtjen e mjedisit, ekosistemet dhe trashëgimia
- Financimin, klientët, përfituesit dhe kontrolli fiscal
- Licencimin, autorësia dhe përgjegjësia profesionale e civile
- Të drejtat e qytetarëve, pasojat sociale dhe konsultimi
- Shpenzimet publike, botimi dhe llogaridhënia
Gazeta RD