Gazeta RD
Nga Bujar Leskaj
Sot më 4 korrik 2026, Shtetet e Bashkuara të Amerikës shënojnë 250-Vjetorin e shpalljes së Pavarësisë, një jubile që tejkalon kufijtë e historisë amerikane dhe ngërthen të shkuarën, të sotmen dhe të ardhmen demokratike të mbarë botës.
I. Vlerat universale të demokracisë amerikane
Deklarata e Pavarësisë e 4 korrikut 1776 nuk ishte vetëm akti themelues i një shteti të ri. Ajo u bë një dokument me ndikim global, duke artikuluar idenë se qeveritë e marrin legjitimitetin nga pëlqimi i qytetarëve që i votojnë dhe se qytetarët kanë të drejtë të kërkojnë ndryshim, kur institucionet nuk përmbushin përgjegjësitë e tyre. Këto parime kanë ushqyer zhvillimin e demokracive në shumë vende gjatë këtyre dy shekujve e gjysmë.
Ky përvjetor përfaqëson një moment reflektimi mbi vlerat që kanë ndikuar në zhvillimin e demokracive moderne: lirinë individuale, sundimin e ligjit, ndarjen e pushteteve, qeverisjen përmes përfaqësimit dhe mbrojtjen e të drejtave themelore të njeriut.
Në këto 250 vjet, Shtetet e Bashkuara kanë kaluar periudha të vështira, si Lufta Civile, kriza ekonomike e viteve 1929-1933, lëvizja për të drejtat civile dhe sfida të tjera të mëdha. Megjithatë, institucionet demokratike kanë treguar një aftësi të konsiderueshme për t’u përshtatur dhe për të korrigjuar mangësitë, përmes proceseve kushtetuese. Kjo është një nga arsyet pse përvoja amerikane vazhdon të studiohet dhe të merret shembull në mbarë botën.
Për demokracinë globale, 250-vjetori është një kujtesë se liria nuk është një arritje e përhershme, por një proces që kërkon institucione të forta, zgjedhje të lira, media të pavarura, drejtësi funksionale dhe pjesëmarrje aktive të qytetarëve. Asnjë demokraci nuk është e imunizuar ndaj polarizimit, dezinformimit apo krizave të besimit. Forca e saj matet nga aftësia për t’i përballuar këto sfida brenda kuadrit kushtetues.
II. Kushtetuta amerikane: bastion i demokracisë botërore
11 vite pas Deklaratës së Pavarësisë, në vitin 1887, baballarët e demokracisë më të madhe dhe të fortë në botë miratuan Kushtetutën e Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Kjo Kushtetutë nis me fjalët “We the People…(ne populli)”.
Pak fjalë në historinë e njerëzimit kanë pasur ndikim më të madh politik dhe moral sesa ky togfjalësh. Këto tri fjalë përmbajnë një revolucion të tërë politik. Ato shpallën se burimi i pushtetit nuk është monarku, nuk është aristokracia, nuk është ushtria dhe as një elitë e privilegjuar. Burimi i vetëm i legjitimitetit demokratik është populli.
Ky ishte një ndryshim rrënjësor për kohën. Për shekuj me radhë, mbretërit pretendonin se pushtetin ua kishte dhënë Zoti. Kushtetuta amerikane vendosi një parim krejt tjetër: pushteti buron nga qytetarët dhe ushtrohet në emër të tyre.
Ky koncept u bë një nga themelet e demokracisë moderne. Ai ndikoi në zhvillimin e kushtetutave të shumë shteteve, në forcimin e parlamentarizmit, në zgjerimin e të drejtës së votës dhe në konsolidimin e idesë se qeveritë duhet t’u japin llogari qytetarëve.
Në thelb, “We the People” nuk është thjesht një formulim juridik. Është një filozofi qeverisjeje. Ai i kujton çdo pushteti se qytetarët nuk ekzistojnë për t’i shërbyer qeverisë; qeveria ekziston për t’i shërbyer qytetarëve.
Në këtë kuptim, ky togfjalësh mbetet po aq aktual edhe sot. Në një kohë kur shumë demokraci përballen me polarizim, autokraci në rritje, mosbesim ndaj institucioneve dhe sfida ndaj shtetit të së drejtës, “We the People” rikujton se demokracia nuk është pronë e politikanëve. Ajo është pronë e qytetarëve.
Për Shqipërinë, sot në ditën e 35-të të protestave, ky mesazh ka një domethënie të veçantë. “Ne, Populli” nuk është vetëm një slogan historik amerikan. Është një kujtesë e përhershme se demokracia nuk mund të reduktohet vetëm tek zgjedhjet. Ajo kërkon institucione që japin llogari, drejtësi të pavarur, media të lira, zgjedhje konkurruese dhe respekt për të drejtat themelore.
III. SHBA-të dhe zhvillimi i kombit shqiptar
Për ne shqiptarët, 250 Vjetori i Pavarësisë së SHBA-ve ka një domethënie të veçantë. Marrëdhëniet shqiptaro-amerikane janë ndërtuar mbi disa momente historike që kanë lënë gjurmë të thella në fatin e kombit shqiptar.
Nga mbështetja e Presidentit Woodrow Wilson për ruajtjen e shtetit shqiptar pas Luftës së Parë Botërore, tek roli vendimtar i Presidentit Bill Clinton në ndërhyrjen e NATO-s në Kosovë në vitin 1999, e deri te partneriteti strategjik i ndërtuar me Shqipërinë pas vitit 1991, SHBA-të kanë qenë një nga aleatët më jetikë dhe themelorë të historisë së shtetit shqiptar.
III.a. Presidenti Woodrow Wilson dhe mbrojtja e shtetit shqiptar
Një nga momentet më të rëndësishme në historinë moderne të Shqipërisë lidhet me Presidentin Woodrow Wilson. Pas përfundimit të Luftës së Parë Botërore, ekzistonte rreziku real që Shqipëria të copëtohej midis shteteve fqinje, bazuar edhe në marrëveshje të fshehta të kohës, përfshirë Traktatin e Londrës të vitit 1915.
Presidenti Wilson kundërshtoi politikën e ndarjes së territoreve pa respektuar të drejtën e popujve për vetëvendosje. Ai refuzoi të mbështeste zbatimin e marrëveshjeve që do të çonin në copëtimin e Shqipërisë dhe mbrojti parimin se kufijtë dhe statusi i shteteve duhet të diskutoheshin mbi baza të drejta dhe jo përmes pazareve diplomatike.
Ky qëndrim pati një ndikim të rëndësishëm në ruajtjen e shtetit shqiptar dhe mbetet një nga arsyet pse emri i Woodrow Wilsonit gëzon një vend të veçantë në kujtesën historike shqiptare.
III.b. Presidenti Bill Clinton dhe liria e Kosovës
Një tjetër moment historik në marrëdhëniet shqiptaro-amerikane ishte viti 1999. Përballë krizës humanitare dhe genocidit të rregjimit të Milloshëviç në Kosovë, administrata e Presidentit Bill Clinton mbështeti ndërhyrjen ushtarake të NATO-s kundër forcave të Republikës Federale të Jugosllavisë. Fushata ajrore e bombardimeve e NATO-s në Beograd synonte të ndalte dhunën dhe të krijonte kushtet për kthimin e mbi 1 milion refugjatëve kosovarë dhe vendosjen e një administrimi ndërkombëtar në Kosovë.
Për shumë shqiptarë, ky ishte një moment vendimtar që ndikoi në zhvillimet e mëvonshme politike dhe në rrugën drejt pavarësisë së Kosovës, të shpallur në vitin 2008. Ndërhyrja e NATO-s mbetet një nga ngjarjet më domethënëse në historinë bashkëkohore të rajonit.
III.c. Partneriteti strategjik Shqipëri–SHBA në 35 vitet e demokracisë
Pas rivendosjes së marrëdhënieve diplomatike në vitin 1991, bashkëpunimi mes Shqipërisë dhe SHBA-ve është zgjeruar në shumë fusha.
Në aspektin politik, SHBA-të kanë mbështetur konsolidimin e institucioneve demokratike, zhvillimin e zgjedhjeve pluraliste dhe forcimin e administratës publike.
Në fushën e sigurisë, mbështetja amerikane ka qenë e rëndësishme për modernizimin e Forcave të Armatosura shqiptare dhe për anëtarësimin e Shqipërisë në NATO në vitin 2009.
Në drejtësi, SHBA-të kanë sponsorizuar së bashku me BE-në dhe mbështetur fort Reformën në Drejtësi, me programe trajnimi dhe iniciativa për forcimin e sundimit të ligjit dhe luftën kundër korrupsionit.
Në ekonomi, bashkëpunimi ka përfshirë nxitjen e investimeve, zhvillimin e sipërmarrjes, asistencën teknike dhe mbështetjen për përmirësimin e klimës së biznesit.
Në arsim dhe kulturë, programe si Fulbright dhe iniciativa të tjera akademike kanë krijuar ura të rëndësishme bashkëpunimi ndërmjet universiteteve, studiuesve dhe profesionistëve të të dy vendeve.
Në fushën e mbrojtjes civile dhe emergjencave, SHBA-të kanë ofruar mbështetje në raste fatkeqësish natyrore dhe në forcimin e kapaciteteve të institucioneve shqiptare.
xxx
Marrëdhëniet shqiptaro-amerikane nuk janë ndërtuar vetëm mbi interesa strategjike. Ato janë mbështetur edhe mbi vlera të përbashkëta: demokracinë, lirinë individuale, sundimin e ligjit dhe orientimin euroatlantik.
Në këtë kuadër, 250-Vjetori i Pavarësisë së SHBA-ve është një rast për të vlerësuar këtë partneritet afatgjatë dhe për të reflektuar mbi sfidat e përbashkëta të së ardhmes. Ky përvjetor është gjithashtu një mundësi për të reflektuar mbi rëndësinë e kulturës demokratike. Demokracia nuk ndërtohet vetëm me ligje dhe institucione, por edhe me respekt për pluralizmin, dialogun, përgjegjësinë publike dhe pranimin e mendimit ndryshe. Këto janë vlera që mbeten thelbësore për çdo shoqëri që synon të forcojë shtetin e së drejtës.
Në 250-vjetorin e Pavarësisë së Shteteve të Bashkuara, mesazhi më i rëndësishëm për botën është se demokracia kërkon përkushtim të vazhdueshëm. Për Shqipërinë, ky jubile është një rast për të riafirmuar partneritetin strategjik me SHBA-në dhe për të reflektuar mbi mënyrat se si mund të forcohen institucionet, sundimi i ligjit dhe kultura demokratike.
Në fund, historia e Shteteve të Bashkuara nuk është vetëm historia e një kombi. Ajo është edhe pjesë e historisë së zhvillimit të ideve demokratike në nivel global. Për ne si shqiptarë, që i konsiderojmë SHBA-të një aleat strategjik, 250-Vjetori i Pavarësisë është një moment për të vlerësuar këtë miqësi të qëndrueshme dhe për të ripërtërirë angazhimin ndaj vlerave demokratike që lidhin fort të dyja vendet tona.
