Aktualisht nuk po përballemi më thjesht me shtetin, por me një pushtet diktatorial që, përballë zemërimit të qytetarëve, po shfaq gjithnjë e më shumë refleksin e një regjimi të mbyllur në vetvete. Nuk po përballemi vetëm me një konflikt rreth ligjit dhe rendit publik, por me një përplasje të thellë politike e morale, në të cilën gazi lotsjellës, shkopinjtë e gomës, plumbat plastikë, arrestimet dhe kërcënimet janë bërë gjuha e parë dhe, me sa duket, edhe fjalia e fundit e pushtetit të Edi Ramës që nuk po arrin më t’u përgjigjet kërkesave të shoqërisë me argumente, përgjegjësi dhe vullnet për zgjidhje. Kur një qeveri, në vend që ta dëgjojë zërin e qytetarëve, përpiqet ta mbysë atë me zhurmën e kapsollave të gazit, kur një kryeministër e sheh zemërimin e të rinjve jo si një sinjal politik që kërkon zgjidhje urgjente, por si një sfidë personale ndaj autoritarizmit të tij, atëherë kriza ka dalë prej kohësh nga kufijtë e një proteste të zakonshme dhe ka hyrë në territorin e një drame ku nuk është më vetëm fati i qeverisë që vihet në diskutim, por edhe marrëdhënia e vetë shtetit me qytetarin.

Në këtë pikë, shqetësimi që po përballemi nuk është më vetëm pse protestojnë studentët dhe qytetarët, çfarë i ka nxjerrë në rrugë dhe cilat janë përgjegjësitë konkrete të pushtetit për gjendjen ku ka mbërritur vendi, por drama është bërë, pothuajse shekspiriane: kush e përjashton dorëheqjen, përveç atij që e ka ngatërruar pushtetin me vetveten dhe postin me të drejtën e përjetshme për të sunduar? Sepse dorëheqja, në një demokraci që e kupton veten si një marrëveshje mes përfaqësuesve dhe qytetarëve, nuk është një akt turpi, as një kapitullim përballë turmës, por një nga mënyrat me të cilat politika mund të ndalë përshkallëzimin e konfliktit, të pranojë përgjegjësinë dhe t’i hapë rrugë një zgjidhjeje që nuk e lë shoqërinë peng të kokëfortësisë së një njeriu.

Këtu qëndron edhe thelbi i asaj që po ndodh sot në Shqipëri. Përballë zemërimit të studentëve dhe të qytetarëve që kanë dalë në rrugë, sundimtari nuk mund të përgjigjet pafundësisht me pretendimin se të gjithë ata që protestojnë janë vandalë, ekstremistë, mercenarë të huajve, apo njerëz që kërkojnë të prishin rendin.

Të flasësh për ligjin ndërsa rruga mbushet me gaz, ndërsa qytetarët përballen me forcën dhe ndërsa pamjet e arrestimeve bëhen pjesë e përditshmërisë politike, do të thotë të rrezikosh ta kthesh vetë ligjin në një fjalë pa peshë, në një dekor të jashtëm që nuk përputhet më me përvojën e njerëzve. Ligji nuk mund të përdoret si mburojë retorike për çdo veprim të aparatit shtetëror, sepse ligjshmëria e përdorimit të forcës duhet të vlerësohet mbi bazën e domosdoshmërisë, proporcionalitetit dhe përgjegjësisë konkrete, jo mbi bazën e bindjes se pushteti ka gjithmonë të drejtë vetëm sepse mban në dorë institucionet. As stabiliteti nuk mund të matet me numrin e protestuesve që shpërndahen, me rrugët që boshatisen pas ndërhyrjes së policisë apo me heshtjen që mbetet pasi qytetarët janë detyruar të largohen. Një stabilitet i ndërtuar mbi frikën është vetëm pamja e jashtme e një konflikti të pazgjidhur, ndërsa qetësia që fitohet me represion mund të jetë më e brishtë se zhurma e protestës, sepse zemërimi i shtypur nuk zhduket thjesht ngaqë nuk shihet më në ekran.

Dhe këtu drama merr përmasa shekspiriane. Në tragjeditë e Shekspirit, sundimtari shpesh nuk humbet gjithçka në çastin kur kundërshtarët i dalin përballë, por në atë çast të brendshëm kur nuk arrin më të dallojë kufirin midis interesit të tij dhe interesit të vendit, midis autoritetit që i është besuar dhe pushtetit që dëshiron ta mbajë me çdo kusht. Ai fillon të shohë kërcënim kudo, të dëgjojë armiq edhe aty ku ka qytetarë të pakënaqur dhe ta interpretojë çdo kërkesë për përgjegjësi si një komplot kundër vetes. Atëherë, në vend që të kërkojë një rrugëdalje, ai e ngushton gjithnjë e më shumë hapësirën e vet politike, duke besuar se forca mund t’i japë atë që argumenti, besimi dhe legjitimiteti nuk po arrijnë t’i japin më. Por pushteti nuk është tragjik vetëm kur rrezikon të bjerë; ai bëhet tragjik kur, për të shmangur rënien, fillon të dëmtojë institucionet, të thellojë përçarjen shoqërore dhe ta bëjë të ardhmen e vendit peng të frikës së një njeriu nga humbja e postit.

Pikërisht për këtë arsye, përgjigjja e Edi Ramës se pse duhet të largohet, nëse e shohim siç është paraqitur në debatin publik, nuk mund të zëvendësojë përballjen me arsyet që kanë nxitur protestën. Një kryeministër mund të mos pajtohet me kërkesat e protestuesve, mund të kundërshtojë akuzat që i drejtohen dhe mund të kërkojë që çdo pretendim të provohet sipas procedurave ligjore, por ai nuk mund ta mbyllë çështjen duke u sjellë sikur vetë kërkesa për largimin e tij është e pakuptimtë. Në demokraci, askush nuk ka një mandat të pakufizuar moral, sado i gjatë të jetë qëndrimi në pushtet dhe sado e fortë të jetë shumica parlamentare. Mandati është një përgjegjësi, jo një pronë; fitorja zgjedhore është një autorizim politik, jo një leje për të shpërfillur pakënaqësinë shoqërore deri në çastin kur ajo shndërrohet në një përplasje të hapur.

Për këtë arsye, sot duhet të ndalet përshkallëzimi i dhunës nga regjimi dhe duhet të hapet një rrugë e besueshme për zgjidhjen e krizës. Duhet të ndërpritet përdorimi i pajustifikuar i gazit dhe i mjeteve të tjera të forcës, të shmangen arrestimet arbitrare dhe të garantohen të drejtat e protestuesve paqësorë; duhet të hetohen shkeljet e bëra nga kushdo që i ka kryer dhe të mos përdoret asnjë akt i veçuar për të diskredituar një lëvizje të tërë qytetare. Por ndalimi i dhunës nuk mjafton nëse pas tij nuk vjen një proces politik që trajton shkaqet e zemërimit. Ne kemi nevojë për një shtet konstruktiv, që ulet me qytetarët e vet, dëgjon kërkesat e tyre dhe i përgjigjet me hapa konkretë, me transparencë dhe me përgjegjësi. Dialogu nuk është një shenjë dobësie, as një privilegj që qeveria ua jep protestuesve kur dëshiron; ai është detyrim i politikës kur shoqëria përballet me një krizë që nuk mund të zgjidhet me forcë.

Edi Rama mund të mos e pranojë dorëheqjen si një rrugëdalje dhe mund të këmbëngulë se duhet të vazhdojë të qeverisë, por kjo nuk e mbyll debatin, sepse çështja nuk zgjidhet me vullnetin e një njeriu për të qëndruar, por me aftësinë e sistemit politik për t’iu përgjigjur një krize të thellë. Nëse ai beson se ka ende mbështetje dhe se akuzat ndaj qeverisë janë të pabazuara, këtë duhet ta dëshmojë përmes institucioneve të besueshme, transparencës, hetimeve të pavarura dhe respektimit të së drejtës së qytetarëve për të protestuar. Nëse, përkundrazi, kriza ka arritur në një pikë ku qeverisja nuk mund të rikthejë më besimin dhe përplasja rrezikon të thellohet, atëherë dorëheqja, një marrëveshje politike për zgjedhje të parakohshme me një qeveri kujdestare mbetet si alternativa për t’i dhënë vendit një dalje paqësore. Ajo që nuk mund të pranohet si zgjidhje është ideja se, për sa kohë pushteti zotëron mjetet e forcës, mund të vazhdojë ta shtyjë pafundësisht përballjen me përgjegjësitë e veta.

Sepse Shqipëria nuk ka nevojë për një tjetër natë ku gazi të zëvendësojë fjalën dhe frika të zërë vendin e arsyes. Ka nevojë për një çast kthjellimi, për një ndalim të dhunës, për një dialog që nuk përdoret si maskë dhe për një zgjidhje politike që vendos jetën e qytetarëve dhe të ardhmen e vendit mbi interesat e çdo individi apo partie.