Sot ditëlindaj e poetit martir, si u ekzekutua Genc Leka nga regjimi komunist

Nga Rexhep POLISI

Sot ka ditëlindjen poeti martir, Genc Leka! Genci sot do të ishte 83 vjeç nëse nuk do të ishte pushkatuar nga regjimi komunist. Më 17 korrik 1977 Genc Leka dhe kushëriri i tij, poeti Vilson Blloshmi u pushkatuan regjimi komunist me akuza të sajuara nga për gjoja sabotim në ekonomi.

Vëllai i Vilsonit, Bedri Blloshmi, i dënuar me 25 vite burg, tregon se, ruan si kujtim të hidhur një plumb që gjeti ditën ç’groposjes së dy poetëve midis kockave të Gencit dhe Vilsonit. “Nuk di cilin kanë goditur të parin Gencin apo Vilsonin, aty mund të ketë edhe plumba të tjerë, por është e sigurtë se ky është plumbi kolpo di gracia nga dora e prokurorit evgjit, Qani Lavdari”, tregon Bedriu.

Gjyqi me akuza të montuara

Gjyqi ndaj dy poetëve, Vilson Blloshmi dhe Genc Leka u zhvillua me dyer të mbyllura në sallën e kinemasë të qytetit Librazhd. Vëllai i Vilsonit, Bedri Blloshmi, i dënuar me 25 vite burg, tregon se, brenda në sallën e gjyqit ishin mbi 20 policë, dy nga këta rrinin tek dera me automatik në dorë, ndërsa nga jashtë dukej turma e njerëzve që prisnin tek dera. Dhe në bulevard kishte shumë njerëz që prisnin se çdo të ndodhte. Seancën e drejton jo kryetarja e Gjykatës, por gjykatësi Subi Sulçe me prokuror Qani Lavdarin. Pranë trupit gjykues ishte edhe një civil i ardhur nga Tirana, i cili bisedonte shpesh vesh më vesh me Subi Sulçen. Asnjë nga të afërmit e të akuzuarve nuk ishin lejuar të vinin në sallën e kinemasë ku po zhvillohej gjyqi. Në sallë janë aparatçikët e administratës së rrethit, hetues, nxënës, mësues, ushtarakë, njerëz të zgjedhur nga Bërzeshta, vendlindja e dy poetëve dhe nga gjithë krahinat e tjera të rrethit Librazhd.

Menjëherë pas njoftimit të atyre që do ta drejtojnë këtë gjyq, e marrin fjalën njerëzit e përgatitur nga salla. Lexojnë në letër ato që u janë përgatitur për t’i lexuar në sallën e gjyqit. I pari flet një mësues pensionist nga Bërzeshta. “Shokë gjyqtar, unë i njoh mirë këta pinjollë të familjeve reaksionare. Unë mendoj që ju të mos harxhoni bojë dhe letër kot për këta njerëz. Partia ka bërë gabim që u ka dhënë arsim dhe këta e kanë vendin në litar, në shesh, që t’i shohë edhe populli. Nuk e duam të birin e Bardho Lekës. Nuk duam të na ngjallet edhe një herë mbi kalë të bardhë Bardho Leka”, tha mësuesi pensionist në sallën e gjyqit. Pastaj foli kryetari i kooperativës së Lunikut, Todi Bardhi, i cili fliste njëlloj si prokurori. Pas tij foli një ushtarak i quajtur Isa Kopaçi, i cili fliste për mbrojtjen e atdheut dhe për sabotimin e bunkerit. Ai thoshte: “Unë kam dyshim se këta kanë qenë në zbor dhe kanë punuar për ndërtimin e bunkerëve dhe kam dyshim se këta i kanë sabotuar”.

Më vonë u prezantua një nxënëse, e cila tha se jam e gjimnazit të Librazhdit. Pasi lexoi dy faqe letre, ajo tha se, “ne kemi besim se Partia do ta vlerësojë drejt krimin e kryer nga këta dy poetë dhe t’u japë dënimin e merituar”.

Diskutimet vazhduan shumë, por ishin fytyra të panjohura dhe të gjithë thonin të njëjtën gjë. Këta betoheshin se ne do të punojmë, do të mbrojmë atdheun me kazma e lopata nga armiqtë e brendshëm dhe të jashtëm. Flisnin pambarim fjalë nga ato që të ngrijnë gjakun. Pasi mbaruan diskutimet nga salla, u hap seanca duke bërë formalitetet. Të parit ia dhanë fjalën Genc Lekës.

Krytari i Gjykatës i drejtohet: “I pandehur, e pranoni akuzën?” Genci i përgjigjet: “Pranoj vetëm agjitacion dhe propagandë ku më poshte do të shpjegoj kuptimin e poezive. Ndërsa nenin e sabotimit nuk e pranoj, sepse nuk e kam kryer”.

Pastaj krytari i Gjykatës pyeti Vilsonin, i cili nuk pranoi të ngrihej të fliste. Pasi ia përsëriti disa herë kryetari i Gjykatës rreth akuzës, atëherë Vilsoni tha: “Unë akuzën nuk e pranoj. Nuk kam kryer asnjë lloj krimi”.

Në çast prokurori, kryetari i Gjykatës dhe civili i ardhur nga Tirana dolën në koridor dhe biesduan diçka. Pas pesë minutash u ulën nëpër vende. Në këtë çast kryetari i Degës, Merdar Hasa, nënkryetari i degës, Spiro Lera, hetuesi Lulo Ymeri, Petrit Azemaj dhe shefi i hetuesisë Selim Caka, u ngritën në këmbë dhe dolën jashtë sallës së gjyqit. Qetësinë e theu prokurori, Qani Lavdari. “Çojini në birucë, seanca vazhdon mbasdite”.

Sapo i çuan në birucë, kryetari i Degës, Merdar Hasa, ndëkryetari i degës, Spiro Lera, hetuesi, Lulo Ymeri, Petrit Azemaj dhe shefi i hetuesisë, Selim Caka, hynë në koridorin e birucës dhe hapin birucën e Gencit. Mbasi u dëgjua zhurma e hekurave që e lidhën, e marrin në zyrat lart. Pas një gjysëm ore e kthejnë në birucë.

Bedriu thotë se, ishte në birucën ngjitur me Gencin, në birucën nr.2. “Trokita në mur për ta pyetur ku ishte dhe çfarë i thanë? Genci nuk m’u përgjigj me të trokitur. Atëherë kuptova se Genci ishte shumë i tronditur dhe nuk dihej se ç’po ndodhte me të. Pastaj u ktheva në krahun tjetër dhe trokita në murin e birucës së Vilsonit. I tregova Vilsonit me anë të trokiturave në mur se, Genci nuk më është përgjigjur me të trokitur. Duket që është shumë i shqetësuar”, tregon Bedriu.

Pas gati dy orësh i dërgojnë në sallën e gjyqit për të vazhduar seancën e dytë. Pasi zenë vend në sallë Genci ishte në krah të djathtë të Bedriut. Ai vetëm dridhej me duart e lidhura përpara. Dukej se hetuesit i kishin bërë diçka të rëndë. Ai ishte shumë i tronditur dhe i çorientuar, bënte veprime të pavetëdijshme.

Akuzat për sabotim ekonomik

Gjyqi vazhdoi pesë ditë. Poetët i akuzonin edhe për sabotim ekonomik, sikur “kishin nxitur të tjerët të mos punonin, të mos prashisnin në arë, të ndërronin farërat e mbjelljes dhe duke mos punuar, gjoja, bëhej populli i pakënaqur dhe ngrihej në revoltë”. Ditën e pestë mbasi mbaruan edhe dëshmitarët e ardhur nga jashtë sallës, prokurori Qani Lavdari dha pretencën.

Genc Bardho Leka, vdekje, pushkatim. Vilson Sami Blloshmi, vdekje pushaktim. Bedri Sami Blloshmi, vdekje, pushkatim, ndërsa Demir Blloshmi (kunati i Gencit) dënohet me 20 vjet heqje lirie.

Mbasi u dha pretenca, i lidhin dy e nga dy dhe i hedhin në gazin e zbuluar të Degës dhe i çojnë nëpër biruca. Që nga salla e gjyqit e deri tek Dega e Brendshme ata ishin të shoqëruar nga turma njerëzish që shkonin pas gazit të Degës deri tek Dega e Brendshme.

Bedriu tregon se sapo vajta në birucë, pas pesë minutash hapet dera dhe hyn përgjegjësi i birucës, Axhem Dajlani. Pas tij ishte një polic që kishte disa litarë dhe zinxhirë nëpër duar. Pasi i lidhin këmbët dhe duart, e lidhin me një litar ndërmjet këmbëve dhe duarve që të mos kryente vetëvrasje. Në kokë i vënë një helmetë të zezë ku në sfondin e zi dukej harta e Shqipërisë me bojë të bardhë. Bedriu tronditet pa masë. Një shoku i birucës që ishte i dënuar i jepte kurajo duke i fërkuar kokën dhe duart, duke i thënë; “mos u mërzit se nuk dihet çfarë ka bërë Zoti”.

Ajo natë u gdhi pa e kuptuar. Të nesërmen në mëngjes i marrin prapë të lidhur dy e nga dy dhe i çojnë në sallën e gjyqit. Pasi zunë vend, e gjithë salla u ngrit në këmbë sepse do të jepej vendimi. Vendimi ishte Genci dhe Vilsoni vdekje, pushkatim, Bedriu me 25 vjet heqje lirie dhe kunati i Gencit, Demiri, 20 vet heqje lirie. Atëherë prokurori thotë: “tani mbaruam” dhe i dërgojnë përsëri nëpër biruca.

35 ditë të lidhur kokë e këmbë

Vendimi u dha më 12 qershor 1977. Plot 35 ditë dy poetët u mbajtën të lidhur kokë e këmbë e me helmetë në kokë në pritje të vdekjes. Ditën e dielë, më 17 korrik 1977, u shkon familja në takim. Përgjegjësi i birucës shkon dhe thërret Bediun duke i thënë; “hajde se të ka ardhur familja”. Bedriu ishte shumë i tronditur dhe nuk donte t’i takonte sepse nuk kishte se çfarë t’u thoshte. Atëherë dy të dënuar që ndodheshin në birucë me të, miq të familjes, e detyruan Bedriun që të shkojë të takojë familjen duke i thënë që t’u japë ndonjë shpresë.

Bedriu del dhe shkon për të takuar familjarët. Sheh se kishte ardhur mamaja e tij dhe motra. Ato vetëm qanin. Nga ana e familjes ndodhej edhe kryetari i Degës, nënkryetari dhe disa hetues. Mamaja e pyet Bedriun: “Hë mor bir, si u dënuat? Ne nuk erdhëm se nuk e dinim se do të dilnit në gjyq. Unë kërkova të takoj Vilsonin më përpara se është më i madh dhe doja t’i jepja një sihariq se i ka lindur vajza”.

Bedriu i thotë: “Mama, dëgjo një herë e mirë. Vëllai im bashkë me Gencin janë këtu mbrapa dhe tregon me dorë birucën, janë të lidhur kokë e këmbë prej disa ditësh. Këta kriminelë që ke këtu, nga çasti në çast do t’i vrasin”.

Mamja i thotë: “Mos i bir, mos fol kështu! Përse do t’i vrasin, ata s’kanë bërë ndonjë gjë, pse do t’i vrasin”?

Bedriu i thotë mamasë: “Ata nuk kanë bërë asgjë, edhe në gjyq nuk kanë pranuar asnjë lloj akuze, por këta që janë pranë teje janë gjakatarë dhe vetëm me gjakun e popullit jetojnë. Këta janë kriminelë prandaj tani shko në shtëpi dhe mos ki merak, as për mua se keni dy djem të tjerë dhe shikoni punën tuaj”.

Në atë kohë ndërhyn kryetari i Degës që u thotë policëve të ndërpresin takimin dhe i kthehet mamasë së Bedriut: “E dëgjon si flet djali yt”?

Bedriun e marrin me forcë, por ai kthehet dhe i thotë mamasë: “Mos dëgjo asnjë fjalë nga këta kriminelë, por ik në shtëpi”!

Në mbrëmje duke kryer veprimet e darkës, shkon polici dhe pyet të dënuarit e tjerë: “a hëngri bukë Bedriu?” Ata i thonë “jo”. Në këtë kohë hyjnë tre policë brenda në dhomën ku ishin të dënuarit, e shtrinë Bedriun dhe i dhanë për të ngrënë me forcë.

Bedriu tregon se atë natë ka rënë në gjumë i dërrmuar. Kur ngrihet në mëngjes si i dehur për të shkuar në banjë, hedh sytë nga biruca e Vilsonit dhe Gencit. Aty sheh se polici që rrinte posaçërisht për ata të dy, nuk ishte. Atëherë ai e kupton se ata i kishin marrë në mesnatë.

Bedriut i bie të fikët dhe shokët e marrin dhe e fusin në dhomë brenda. Pas dy ditësh shkon në birucën e Bedriut Rustem Dashi, po nga fshati Bërzeshtë, i cili ishte i dënuar dhe kishte qenë gjithë kohën në birucë me Vilsonin gjatë 35 ditëve që e kishin lënë të lidhur kokë e këmbë. Ai i tregon Bedriut se Vilsoni sa ishte shtrirë, e kishte marrë pak gjumi ngaqë i dhimbnin shpatullat dhe i ishin bërë plagë, sepse duart i kishte të lidhura prapa. Për një çast Vilsoni zgjohet dhe i thotë Rustemit; “më kthe në krahun tjetër se u mpiva”.

Pastaj i thotë: “Rustem kam parë një ëndërr”. Por ai nuk mundi ta tregojë ëndrrën sepse hapet dera e birucës dhe hyjnë policët brenda, i zgjidhin këmbët, e ngrejnë në këmbë dhe e marrin për krahësh. Rustemi i kishte hedhur xhaketën krahëve dhe te dera e birucës i tha: “Rustem ma bëj hallall. Ti do të dalësh shpejt nga burgu, thuaji familjes time që unë nuk i kam turpëruar, sepse nuk kam bërë asgjë, prandaj e kam mohuar akuzën. Thuaju ti se Bedriu nuk dihet kur del nga burgu”. I thotë edhe një herë: “Ma bëj hallall Rustem” dhe e marrin policët. Pas dy javësh e marrin Bedriun dhe e dërgojnë në kaushin e Tiranës.

Si u montua dosja ndaj poetëve

Dy muaj para se të niste gjyqi, Komiteti i Partisë Librazhd në bashkëpunim me Degën e Brendshme kishin përgatitur planin e masave dhe kishin vendosur që dy poetët të pushkatoheshin. Bedriu thotë se, për këtë qëllim shërbyen edhe akt-ekspertizat letrare të përgatitura nga Koçi Petriti dhe Diana Çuli.

Në gjyq, një infermiere e internuar në ndërmarrjen pyjore foli për librat e ndaluar që i kërkonte Vilsoni. Një shofer, që nuk kishte lexuar kurrë libra, thotë se, Vilsoni i ka dhënë libra me gra lakuriq. Pastaj civili i ardhur nga Tirana foli për vjershat dhe përkthimet e Vilsonit.

Prokurori vë në dukje se në bibliotekën e tij janë gjetur mbi 700 libra, por nuk kishte asnjë vepër të Enver Hoxhës! Kishte gjithë farë “plehrash të borgjezisë e të reaksionit” si Lamartin, Shatobrian, Bodler etj.

Seancat me vjershat e përkthimet ishin më të gjatat. Lexoheshin disa herë ekspertizat e ardhura nga Tirana. Pastaj civili i Tiranës i pyeste një për një për vargjet dhe për përkthimet nga Bodleri, Remboja dhe S. Prydom.

Prokurori thoshte se, “me këto dilnin në përfundim se këta kanë patur në kokë dhe kanë shprehur në letër mendime armiqësore. Dhe si armiq dhe me të tilla mendime armiqësore, i kanë bërë edhe sabotimet për ta dëmtuar pushtetin popullor”.

Në funksion të pushaktimit për dy poetët dhe bashkëpunëtorët e tyre në “veprimtarinë armiqësore”, në akuzë dhe argumentimin e vendimit të pritshëm, siç del nga dosja gjyqësore, është formuluar dhe akuza e “sabotimit ekonomik” në dëm të ekonomisë së përbashkët e pushtetit popullor.

Në dosjen gjyqësore të poetëve është gjetur edhe një plan masash që mban datën 28.04.1977. Në faqen 9, gërma “Gj”, thuhet: “Mbi diskutimet e pjesmarrësve në gjyq për dënimin kapital të dy të pandehurve, Vilson Blloshmi dhe Genc Leka”. Po këtë datë është mbajtur edhe protokolli i Komitetit të Partisë, i drejtuar nga sekretari i Parë, Sotir Koçollari. Në këtë raport shkruhet: “Shoku Alush Çekrezi thotë, si do të quhet grupi?

Subi Sulçe, gjyqtar: Nga të dhënat del se nuk janë të organizuar, sepse disa prej tyre kanë bërë edhe propagandë.

Shoku Sotir (sekretari i Parë): Forma e tyre e organizuar del plotësisht sepse secili prej tyre, në mënyrë të vetëdijshme, kanë dashur të rrëzojnë pushtetin popullor dhe të sabotojnë ekonominë e kooperativës bujqësore.

Subi Sulçe: Atëhere të tetë të pandehurit do të futen në një nen.

Merdar Hasa (kryetari i Degës): Pse thua që Vilson Blloshmi nuk hyn në këtë grup? Kjo vërtetohet nga thëniet e të tjerëve.

Shoku Sotir: Kush konsiderohet më kryesori?

Subiu: Genc Leka. Nga të dhënat e dosjes del se Vilson Blloshmi është për agjitacion e propagandë, me sa ka dosja. Prova nuk kemi, për përvetësim nuk ia vërtetojmë dot.

Shoku Sotir: Unë kam mendimin se këta janë grup i organizuar, bile edhe në bazë të një platforme në mendjen e tyre. Zbulimi i këtij grupi është meritë e punës së organeve të Punëve të Brendshme, rritja e vigjilencës së tyre, etj. Kreu i këtij them se janë Genc Leka dhe Vilson Blloshmi, pjellë e armikut të klasës, të cilët e kanë kurdisur të gjithë grupin. I kanë mbajtur këto libra, por i kanë lexuar dhe janë frymëzuar prej tyre. Kanë pasur edhe shkrime të tyre për përmbysjen e e pushtetit popullor dhe jo vepra e poezi. Vilsoni është më i zgjuari nga të tjerët dhe aktin nuk e pranon se e di që e pret pushkatimi”. Vilsoni është arrestuar më 5 gusht 1976 për agjitacion dhe propagandë dhe më 9 maj të vitit 1977 kur ndryshuan akt-akuzën Vilsonin e akuzojnë edhe për sabotim ekonomik.

Pushkatimi

Genci dhe Vilsoni u pushkatuan mesnatën e errët të 17 korrikut 1977, rreth 5-6 km në largësi të Librazhdit, në një humnerë që quhet “Përroi i Firarit”. Një toponim i çuditshëm. Atje jo vetëm që nuk kishte ujë, por as zogjtë nuk kalonin andej. Mesa duket e ndienin erën e vdekjes. Sipas kalimtarëve, atje rrallë mund të ndodhte të dëgjohej zëri i ngjirur i qyqes. Qyqja, siç tregon një gojëdhënë, kërkon vëllanë e vrarë nga shokët në pyll. Siç duket, edhe qyqes nuk i besohet që në të tilla humnera mund të ndodhin tragjedi të tilla.

GENC LEKA

OXHAKU

Bora mbulon tokën e gjërë,
Dhe natyra duket në gjumë;
Ky oxhak e dogj një pyll të tërë,
Ky oxhak ka parë ngjarje shumë!…

Dhe kur shpesh fryn era dimërore,
I kujtohen këngë partizane.
Miq… biseda… gjurma… flokëbore,
Gjithçka që mbeti kësaj ane!

Ndaj oxhaku tymin nxjerr përpjetë,
Si një plak që qetë pi duhan…
Në mendime bije nëpër netë;
Dhe në shpirt diçka të shtrenjtë mban…

E, sa gjurma mbetën kësaj ane
(E, sa miq ka pritur ky oxhak…)
Këtu rrodhën këngë partizane
Diku rrodhën disa pika gjak!…

Bora prap mbulon tokën e gjërë,
Prap natyra duket si në gjumë;
Ky oxhak që dogj një pyll të tërë,
Është i thjeshtë, por ka parë shumë!…

4.12.1965

About Redaksia

Check Also

Poezia e vdekjes si një hymn për jetën

Nga Timo Mërkuri Rrënjët e poezisë “Vdekja është një” të Sadik Bejkos duhet ti kërkojmë …