Xha Avdyli

Agim Xh Dëshnica

Qyteti i bardhë, ku jetonte Xha Avdyli, struket nën muret e kullat e gurta të kalasë, e mbi urën me shtatë harqe, me pamje  nga Tomori nën borë e dritë, tek  dielli shfaqet  çdo  mëngjes, mandej matanë Shpiragut, zbret dhe nuk dihet, se nga humbet.

Xha Avdyli banonte në lagjen Murat Çelepi, pranë banesës  e  njohur dikur në tërë qytetin, me emrin  Sarajet e Pashait,   rrafshuar nga një zjarr i madh.  Nga  ajo tokë e djegur  afër lumit,  mbeti.vetëm emri Saraje. Saraje, seç kishite  diçka të frikshme, tragjike,. Një mur i  gjatë,  i ulët  me gurë i mbuluar  me myshk, zgjatej  më kot dhe e ndante truallin e shkretë, gjithashtu më kot, nga sokaku e nga shtëpitë përbri. Porta e zymtë me hark të lartë, as hapej e as mbyllej. Pluhuri i tre shekujve mbulonte oborrin. Askush nuk guxonte të ndërtonte atje, ndonjë shtëpi apo kasolle.  Në bahçenë e madhe, pranë lumit, asnjë lis,  kumbull a fik, nuk hidhte hije. Asnjë shpend fluturak nuk ulej kund.  Gjarpërinj të rrezikshëm  lëvrinin nën gurë e shkurre e nëpër barin  e egër. Nuk ndihej  asnjë cicërimë bengu, as xhi-xhia e gjinkallave. Në shtëpitë pranë gratë e moshuara rrëfenin me pëshpërimë, se natën në Saraje dukeshin xhinde,- vajza të bukura  me veshje të bardha, tek vallzonin pa këngë e pa saze.  Nuk dihej nga vinin. Vallë mos dilnin nga valët e lumit, apo uleshin nga yjet në qiell?

Në atë mëhallë, më i urti qe xha Avdyli. Plak shtatshkurt,

zeshkan, i qethur zero, me takien e bardhë në kokë në çdo stinë, këmishën po me atë  ngjyrë, kur moti ngrohej  ndërsa aty nga  mbarimi i  tetorit me pelerinën e zezë.

Xha Avdyli, jetonte me plakën e mirë, xho Gjylen, pak më larg murishteve te Sarajes,  Përmes portës   së vogël, dukej shtëpia e bardhë përdhese, oborri me pus, kova për ujë, shporta ekosha, litarë e rrjeta  për peshkim.

Xho Gjylja,kujdesej për  gatimin,  pastrimin e shtëpisë, larjen e robave dhe për veshjen sa më mirë të  Avdylit.  Herë here të shtunave ajo me shpirt të bardhë, priste e gëzuar mikeshat nga mahalla e re, në hyrje të qytetit.

Xha Avdyli pasi dilte nga shtëpia dhe ikte

sokakut, çunat e shtëpive, diku pranë, e përshëndesnin:

Mirëmëngjes, pepe Dydyl!

Ai, s‘ua dinte emrat, njihte vetëm prindërit e tyre, ndaj  ua kthente shkurt:

-Mirëmëngjes, trimat e Dylit! – Dhe ecte tutje sokakut.

,Xha Avdyli  në  atë qytet të lashtë kishte ndërruar  tre zanate, nga kovaçnë nallban, e më së fundi e mbylli si vozaxhi. Sapo u largua nga punishtet,  nisi të merrej me punë  nga më të ndryshmet. Në shkurret e zallit të lumit priste me sëpatë e nagaçe degë të njoma.  Pastaj në shtëpi i hante hollë e hollë për thupra.  Deri në orët e vona me to thurte kosha për ngjala dhe shporta për peshk. Me spango liri e litarë sajonte rrjetat e lidhtegrepat. Xho Gjylja pasi mbaronte punët e shtëpisë i vinte nënfihmë Dylit të saj. Në çastet, kur ai dëgjonte uturimën e lumit, linte çdo punë e nxitonte për në breg. Atje, futej gjer në bel në rrymën e turbulluar dhe kapte me shportë peshqit gojëhapur, që dihasnin sipër ujit. E shihnin xha Avdylin mbi shkëmb tek hidhte grepat në pellgjet e thella. E shihnin tek hapte krahët  e hidhte rrjetën mbi valë. Xha Avdyli  shpesh herrë  u jepte falas fqinjëve peshk e sidomos ngjalat, që kapte me kosh në remën buzë bahçeve. Ai ishte edhe druvar ishkathët. Veç nuk shkonte për dru në asnjë pyll. Miku i tij

bujar, lumi, kur vinte i egërsuar nga grykat e maleve, e mbulonte kumsallën me gurë, drurë e shkarpa. Xha Avdyli përgjonte ditë e natë ushtimën e rrymës së vrullshme. Aty nga ora katër e mëngjesit, merrte karrocën e dorës me tri rrota gome, ecte duke e shtyrë mbi gurët e sokakut, kalonte urën e vogël  më tej Teqesë së Rufaijve, ku kryhej riti i faljes me shisha e shtiza. Andej kalonte një urë të vogël guri,  hynte në shtratin e lumit, ecte nëpër zallishten e mbuluar me degë e trungje tkputur nga pyjet. Mandej, posi djalë i fuqishëm, i mblidhteposhtë e lart, dhe i priste me sëpatë e nagaçe. Ndërsa punonte,iamerrte këngës:  “O këndo, moj qyqe, se po vjen behari!…”Emrin behari e zgjaste me afsh:“beejaari!”  Së fundi,

ngarkonte karron trirrotake.

Fqinjët e donin Xha Avdylin, ndaj s’harroninkurrë pa e ftuar nëpër dasma

Atje, me zërin paksa të ngjirur, si më  të

qarë,ua  merrte  këngëve me def n

Gjatë luftës për ca muaj u trondit nga bombat e ajrorëve anglezë dhe mitrolozët gjermanë nga kalaja.

Në kohën e paqes ata të frontit nisën t’i bini më qafë. Një ditë

erdhën dhe i hodhën një sy shtëpisë.

-Ti, shoku Avdyl, – i thanë ata, – ke filluar t’u ngjashë agallarëve!  Ai vinte buzën në gaz dhe vazhdontpunën.  Njëherë tre policë erdhën natën dhe e morën të lidhur në polici.  Dikush e kishte kallxuar

se aiankohej për jetën e vështirë.  Ditën e tretë e  lanë të lirë  pasi i bërtitën:

-Qepe!  E mos llap  poshtë  e lartë, se burgu të pret!

Plaku i gjorë ato ditë nuk u pa askund. I mësuar me peshk e ngjala, tek  mendohej i  mbyllur në shtëpi, iu shkrep të kapte mbi ujë, nën gurë e shkurre në Saraje, edhe nëpërka!  Ditën e katërt  ia nisi  punës me gjarpërinj. Ashtu siç qenë, i mbështillte në disa shami të bardha, i fuste në xhepat e këmishës e të xhaketës dhe ecte sokakut. Një ditë, tek kthehej nga peshkimi për në shtëpi, me shportën në dorë, çunat e rrethuan dhe iu lutën të shihnim se ç‘kishte zënë. Ai u ndal,  buzgaz, nxori shaminë nga xhepi i këmishës dhe e hapi ngadalë. Ç’të shihnin ata! Një nepërkë e frikëshme me ca sy të ndritur, u ngrit mbi pëllëmbën e tij, duke lëvizur kokën djathtas e majtas. Trupi i saj i ajthëm ngjyra -ngjyra, dridhej e përdridhej. Çunat u

zbrapsën të tmerruar dhe  ia krisën   vrapit.

Tri nga gratë  e mëhallës, teksa fshinin para portave, flisnin edhe për punët e fshehta të Avdylit.

– Mirë, peshqit e ngjalat i zë dhe i nxjerr në pazar, po nepërkat kujt ia shet?- pyeti njëra.

– Ku i dihet? Çudi, thonë, se  i  shpie në spital! – ia ktheu   e dyta.

-Unë them, – pëshpëriti e treta, – ia çon një plake në Palikësht, që merret me magjira…

Mësuesi i vjetër Ymeri, ndërsa  kalonte  aty pranë  u ndal  e u tha:

– Prapë me Avdylin, ju? Shihni punët tuaja!

Qysh atëherë, atë peshkatar plak, që mbante nëpër xhepa nepërka të mbështjella me shami, kur çunat e hasnin udhës, kalonin me dridhmë mënjanas, veçse nuk harronin ta përshëndetnin:

-Mirëmëngjes, pepe Dydyl!

E ai u përgjigjej buzagaz:

– Mirëmëngjes, trimat  e Dylit!

Një ditë u përhap një lajm i hidhur, Thanë, se Xha Avdylin e pat pickuar keqas një nepërkë jeshile. Që nga  ajo  ditë  e trishtuar, ai nuk u pa të dilte  në breg të lumit, as në zall, as mbi shkëmb.  Nuk u dëgjua më as kënga e tij aq  e dashur: “O këndo, moj qyqe, se po vjen behari…