Edi Rama nuk ndërton kulla për njerëzit që jetojnë sot, por për një fiksim që ai ka për veten në histori

Në rastin tonë, projekti i kullave në Tiranë dhe Durrës nuk u shfaq kurrë si një nevojë urbane, as si një domosdoshmëri ekonomike, por si një shenjë e pastër e një deliri madhështie, një përpjekje e ethshme për të lënë gjurmë në histori, sikur historia të ishte një mur ku mund të ngulësh firmën tënde në lartësi sa më të madhe, pa pyetur nëse poshtë atij muri ka ende jetë, ka ende njerëz, ka ende një shoqëri që merr frymë.

Në këtë kuptim, kulla nuk është më ndërtesë, por ajo bëhet simbol, bëhet një deklaratë e njëanshme që nuk kërkon dialog me qytetin, por imponim mbi të, një lartësi që nuk buron nga nevoja, por nga dëshira për të qenë mbi të tjerët, mbi historinë, mbi kufijtë që vendos realiteti. Dhe kur një pushtet fillon të ndërtojë mbi dëshirën dhe jo mbi nevojën, ai në fakt fillon të ndërtojë boshllëkun.

Dhe boshllëku është aty, i prekshëm dhe i heshtur, në mijëra apartamente të pabanueshme, në lagje që nuk kanë më zë, në kërkesën e dëshpëruar për punëtorë, për mësues, për infermierë, për njerëz që të mbajnë në këmbë një shoqëri që po rrëshqet ngadalë drejt mungesës së vetvetes. Dhe pikërisht mbi këtë boshllëk ngrihen kullat, si monumente të një kohe që nuk përputhet me realitetin e saj, si dëshmi të një vullneti që nuk pranon kufij.

Këtu tragjedia merr formë më të qartë, sepse nuk kemi të bëjmë vetëm me estetikën e shkatërruar të qytetit, me prishjen e një harmonie historike apo me zhdukjen e kujtesës urbane, por me një lloj shpërfilljeje ndaj vetë jetës sociale, ndaj ritmit të saj, ndaj plagëve të saj të hapura, të cilat nuk mbulohen dot me xham dhe beton, por kërkojnë kohë, kujdes dhe një ndjeshmëri që nuk ndërtohet me projekte madhështore.

Ngjarje të tilla si zjarri që përfshiu një nga kullat në Tiranë nuk janë thjesht incidente teknike; ato janë çarje në sipërfaqen e këtij projekti të madh, janë momente ku realiteti rikthehet me forcë dhe na kujton se lartësia nuk është garanci sigurie, se moderniteti nuk është gjithmonë përparim, dhe se një strukturë e ndërtuar mbi nxitim dhe delir mbart në vetvete shumë rreziqe.

Në këtë kontradiktë të thellë mes një ambicieje personale dhe një realiteti kolektiv që nuk e mbështet atë, qëndron figura e Edi Ramës si një simbol i një kohe që kërkon të ngjitet me çdo kusht, pa kuptuar se madhështia e vërtetë nuk qëndron në sa lart ndërton, por në sa thellë kupton vendin që drejton.

Dhe megjithatë, ajo që mbetet më shqetësuese nuk është vetë ndërtimi i kullave, por arroganca me të cilën Edi Rama justifikohet, një arrogancë që e përjashton dialogun, që e sheh transparencën si dobësi dhe arsyetimin si pengesë, duke krijuar një hendek të thellë mes vendimmarrjes dhe shoqërisë, mes atyre që ndërtojnë dhe atyre që duhet të jetojnë brenda këtyre ndërtimeve.

Sepse në fund të fundit, qyteti nuk është një projekt personal, nuk është një kanavacë ku një individ mund të pikturojë vizionet e tij pa kufi; qyteti është një organizëm i gjallë, një bashkëjetesë e ndërlikuar kujtimesh, nevojash dhe shpresash, dhe çdo ndërhyrje mbi të kërkon jo vetëm dije teknike, por edhe një ndjenjë përgjegjësie që shkon përtej dëshirës për të lënë gjurmë.

Por kur kjo ndjenjë mungon, kur vendin e saj e zë një nevojë e brendshme për madhështi, atëherë çdo kullë bëhet një pasqyrë e asaj mungese, një dëshmi e një vetmie që kërkon të ngrihet sa më lart për të mos parë boshllëkun poshtë saj. Dhe në këtë kuptim, kullat nuk janë thjesht ndërtesa të larta; ato janë forma të ngritura të një vetmie politike dhe shpirtërore.

Në fund, ajo që mbetet nuk është madhështia e pretenduar, por një pyetje e thjeshtë që koha do ta bëjë gjithnjë e më të fortë: çfarë ndërtojmë kur nuk kemi më njerëz? Dhe nëse përgjigjja është vetëm beton dhe lartësi, atëherë ndoshta ajo që po ndërtohet nuk është e ardhmja, por një kujtim i zbrazët i një ëndrre që nuk i përkiste askujt tjetër veçse atij që e pa.

Dhe këtu nuk ka më vend për shmangie apo përgjithësime të mjegullta, sepse kjo nuk është një dukuri anonime që ka rënë mbi qytetin si një fat i verbër, por është një vullnet i qartë, një drejtim i imponuar, një dorë që orienton gjithçka nga lart poshtë, dhe kjo dorë mban një emër: Edi Rama.

Ai nuk është thjesht administratori i këtij realiteti; ai është autori i tij, arkitekti i kësaj lartësie që rritet në disproporcion me jetën që duhet ta mbushë. Në këtë kuptim, kullat nuk janë vetëm projekte ndërtimi, por janë shprehje të një raporti personal me pushtetin, një raport që nuk e sheh qytetin si bashkësi njerëzore, por si hapësirë për të projektuar një ide të vetme mbi madhështinë.

Sepse tek ai, madhështia nuk lind nga përmbajtja, por nga forma; nuk buron nga mirëqenia e njerëzve, por nga pamja që krijohet për syrin, nga silueta që mbetet në horizont, si një nënshkrim i madh që kërkon të shihet nga larg, edhe nëse nga afër nuk ka jetë që ta justifikojë.

Dhe pikërisht këtu qëndron thelbi i dramës: Edi Rama nuk ndërton për njerëzit që jetojnë sot, por për një ide që ai ka për veten në histori, për një figurë që kërkon të mbijetojë përtej kohës, edhe nëse koha e tij po zbrazet nga njerëzit që po largohen çdo ditë. Kjo është arsyeja pse pyetjet më elementare – kush do t’i banojë këto kulla, kush do t’i mbajë, kush do t’i japë kuptim kësaj lartësie – mbeten pa përgjigje, sepse ato nuk janë pjesë e projektit të tij.

Në vend të tyre, kemi një heshtje të imponuar dhe një ritëm ndërtimi që nuk ndalet, sikur vetë shpejtësia të ishte argument, sikur fakti që diçka po ngrihet të ishte provë se ajo duhet të ekzistojë.

Dhe në këtë përputhje, projekti i kullave dështon, sepse ai nuk buron nga një analizë e realitetit shqiptar, por nga një imagjinatë që kërkon të imponojë mbi këtë realitet një model të huaj, një Manhattan të vogël në një vend që nuk ka as përmasat, as ekonominë, as popullsinë për ta mbajtur.

Por edhe më thellë se kaq, ky është një projekt që reflekton një shkëputje të rrezikshme nga ndjenja e përgjegjësisë, sepse kur ndërton në këtë shkallë, pa transparencë, pa debat, pa përfshirje, ti nuk po ndërton vetëm ndërtesa, por po ndërton pasoja që do të rëndojnë mbi një shoqëri të tërë për dekada. Dhe këto pasoja nuk janë abstrakte; ato janë konkrete, të prekshme, në çmimet që rriten, në hapësirat publike që zhduken, në identitetin që zbehet.

Edi Rama sillet sikur këto janë detaje dytësore, sikur jeta sociale mund të përshtatet me projektin e tij dhe jo e kundërta, sikur njerëzit duhet të ngjiten në këto kulla vetëm sepse ato ekzistojnë. Por qyteti nuk funksionon kështu. Qyteti nuk është një skenografi ku aktorët vendosen sipas dëshirës së regjisorit; ai është një organizëm që reagon, që lodhet, që refuzon, që në heshtje fillon të braktiset.

Në këtë hapësirë të mbyllur, ku nuk hyn më zëri i realitetit, lind një formë e rrezikshme vetëbesimi, një bindje se gjithçka që projektohet është e drejtë vetëm sepse buron nga vullneti i tij, dhe se koha do ta justifikojë, pavarësisht kostove që paguhen sot. Por kur një pushtet fillon të ndërtojë për të bindur të ardhmen dhe jo për të shërbyer të tashmen, ai në fakt fillon të rrënohet nga brenda, sepse humbet kontaktin me arsyen që e legjitimon.

Kullat, në këtë kuptim, janë më shumë se beton dhe xham; ato janë prova materiale e kësaj shkëputjeje, janë dëshmi të një projekti që nuk kërkon të kuptohet, por të pranohet, që nuk kërkon të bindë, por të imponojë. Dhe sa më shumë ngrihen, aq më shumë e bëjnë të dukshme këtë boshllëk, këtë hendek mes asaj që është dhe asaj që pretendohet të jetë.